Exodus - Christengemeente Peer

advertisement
Exodus
Wə’élleh Shəmot • Exodos • Exodus • 2.
Mose
•
Exode
EXODUS
Roeping tot koninklijk priestervolk
Onder de vlag van ECV publiceren
verschillende theologen en gemeentewerkers
preken, lezingen en studies
over uiteenlopende onderwerpen.
www.ecvnet.be
―――――
Exodus
Roeping tot koninklijk priestervolk
Drs. Raymond R. Hausoul
© 2016 ECV vzw
Bekijk/beluister de nieuwste materialen op www.indekerk.be.
## 363-125784-725561-12:09 ##
Trefw. Bijbeluitleg, Bijbelse theologie.
Voor de vertaling is gebruik gemaakte van de Herziene Statenvertaling, ©
http://www.herzienestatenvertaling.nl
© 2016 –All rights reserved.
No part of this publication may be reproduced in any form without
permission in writing from the autor.
Exodus
Roeping tot koninklijk priestervolk
Raymond R. Hausoul
Inhoudsopgave
1 | Inleiding....................................................................................................... 13
A Vervolg op Genesis.................................................................................................13
B Schrijver van Exodus..............................................................................................13
a Post-Mosaica en A-Mosaica..............................................................................13
b De auteur van Exodus, Leviticus, Numeri.......................................................15
c Het NT en de schrijver van de Thora...............................................................16
d De documenten-hypothese..............................................................................18
C Bronnen voor Exodus-Leviticus-Numeri...............................................................20
a Geschriften van Mozes.....................................................................................20
b Andere geschriften...........................................................................................21
c Conclusie...........................................................................................................21
D Overzicht over het leven van Mozes.....................................................................22
E Datering van Exodus...............................................................................................22
F Bijzonderheden in het boek Exodus.......................................................................23
a Genesis en Exodus............................................................................................23
b Het woord ‘wet’................................................................................................23
G Theologie van Exodus............................................................................................24
a Godsleer in Exodus...........................................................................................24
b Christus in Exodus............................................................................................24
c Gods karakter in Exodus...................................................................................25
H De datering van de uittocht...................................................................................25
I Indeling van Exodus................................................................................................27
2 | Schematisch overzicht van Exodus...............................................................28
3 | 1:1-22 – Redding van een volk.....................................................................29
4 | 2:1-25 – Redding van een jongetje................................................................35
5 | 3:1-6:1 – Mozes door Jahweh geroepen........................................................41
A 3:1-4:17 – God openbaart zich aan Mozes.............................................................41
a 3:1-6 – Openbaring bij de Horeb......................................................................41
b 3:7-10 – Jahwehs verlangt dat Mozes Israël uit Egypte leidt..........................43
c 3:11-12 – Mozes’ eerste excus: ‘Wie ben ik?’...................................................44
d 3:13-22 – Mozes’ twee excus: ‘Wie bent U?’....................................................45
e 4:1-9 – Mozes’ derde excus: Wat als ze niet gehoorzamen?............................48
f 4:10-12 – Mozes’ vierde excus: Ik ben geen man van woorden.......................53
g 4:13-17 – Mozes’ vijfde excus: Zend iemand anders........................................56
B 4:18-31 – Mozes’ terugkeer naar Egypte................................................................57
C 4:26-31 – Aäron door Jahweh gezonden................................................................63
6 | 5:1-6:1 – Mozes spreekt tot de farao.............................................................65
7 | 6:2-13 – God bemoedigt Mozes.....................................................................71
8 | 6:14-30 – Stamboom van de Levieten...........................................................77
9 | 7:1-5 – Jahweh openbaart Mozes zijn plan...................................................81
10 | 7:6-25 – Plaag 1: Water in bloed.................................................................85
11 | 8:1-32 – Plaag 2-4: kikkers, steekmuggen, vliegen......................................91
12 | 9:1-35 – Plaag 5-7: pest, blaren, hagel.........................................................99
13 | 10:1-29 – Plaag 8-9: sprinkhanen, duisternis............................................105
14 | 11:1-10 – Plaag 10: dood van de eerstgeborenen.......................................111
15 | 12:1-51 – Inzetting van het Pascha...........................................................113
16 | 13:1-22 – Heiliging van de eerstgeborene.................................................127
17 | 14:1-31 – Jahweh redt Israël bij de Rode Zee............................................133
18 | 15:1-21 – Het overwinningslied bij de zee................................................141
19 | 15:22-17:16 – Vier beproevingen..............................................................147
A
B
C
D
15:22-27 – Eerste beproeving: bitter water bij Mara...........................................147
16:1-36 – Tweede beproeving: gebrek aan voedsel..............................................149
17:1-7 – Derde beproeving: gebrek aan water in Rafidim...................................163
17:8-16 – Vierde beproeving: Amaleks aanval....................................................165
20 | 18:1-27 – Intermezzo: Mozes’ schoonvader..............................................169
21 | 19:1-25 – Jahwehs verbond met Israël......................................................177
22 | 20:1-21 – De tien geboden........................................................................183
a Excursus: De Thora.........................................................................................185
b De structuur van de Tien Woorden...............................................................195
23 | 20:22-26 – Het verbondsboek...................................................................201
24 | 21:1-36 – De wet: rechten van personen...................................................207
25 | 22:1-31 – De wet: eigendommen..............................................................217
26 | 23:1-33 – De wet: sociaal recht.................................................................223
27 | 24:1-18 – Het verbond wordt gesloten......................................................231
28 | 25-31 – Zeven Godstoespraken tot Mozes................................................235
A 25:1-30:10 – Instructies voor de tabernakel........................................................235
a 25:1-9 – Het hefoffer voor de tabernakel.......................................................237
b 25:10-16 – De ark van het verbond................................................................242
c 25:17-22 – Het verzoendeksel........................................................................246
d 25:23-30 – De tafel van acaciahout................................................................248
e 25:31-40 – De menora.....................................................................................249
f 26:1-6 – De kleden van de tabernakel............................................................255
g 26:7-14 – De tent over de tabernakel.............................................................257
h 26:15-30 – De houten constructie..................................................................259
i 26:31-37 – Het voorhangsel en ingangsgordijn..............................................262
j 27:1-8 – Het brandofferaltaar..........................................................................264
k 27:9-19 – De voorhof......................................................................................266
l 27:20-21 – De olie voor de menora.................................................................269
m 28:1-43 – Kledij van de hogepriester............................................................269
n 29:1-46 – Priesterwijding...............................................................................277
o 30:1-10 – Het gouden altaar...........................................................................285
B 30:11-16 – Instructies voor het losgeld................................................................287
C 30:17-21 – Instructies voor het bronzen wasvat..................................................289
D 30:22-38 – Instructies voor de zalfolie en wierook.............................................290
E 31:1-11 – Instructies voor Bazeel en Oholiab......................................................293
F 31:12-18 – Instructies over de sabbat...................................................................294
29 | 32:1-35 – Gouden kalf...............................................................................297
30 | 33:1-23 – Mozes als middelaar..................................................................305
31 | 34:1-35 – Tweede wetgeving....................................................................311
32 | 35:1-35 – Hefoffer..................................................................................... 319
33 | 36:1-38 – Bouw van de tent......................................................................325
34 | 37:1-29 – Ark, tafel, menora en gouden altaar..........................................331
35 | 38:1-31 – Koperen altaar en voorhof.........................................................337
36 | 39:1-43 – Priesterkledij.............................................................................345
37 | 40:1-38 – Oprichting van de Ontmoetingstent.........................................353
38 | Literatuurlijst............................................................................................ 361
Over de auteur
Raymond R. Hausoul, Th.M., werkte korte tijd
als bouwkundig ingenieur en studeerde vanaf
2003 theologie aan de Evangelisch Theologische
Faculteit (Leuven).
Sinds 2006 werkt hij voor de Evangelische
Christengemeenten Vlaanderen en is hij
bedienaar van de eredienst in de Evangelische Kerk De Hoeksteen te
Ieper. Zijn bediening spreidt zich echter uit over heel Vlaanderen en
bestaat voornamelijk uit het geven van onderwijs door prediking, studies
en artikelen in binnen- en buitenland. Hij doceert de vakken Oude
Testament en Systematische Theologie aan de Evangelische
Toerustingsschool Vlaanderen en aan Bijbelschool C7. In het verleden
doceerde hij het vak Oude Testament (frequentie: 3-jaarlijks) aan het
Instituut voor Bijbelse Vorming te Leuven.
Naast zijn drukke werkzaamheden, is hij verder bezig met een promotieonderzoek over de kosmische eschatologie. Raymond is gehuwd met
Belinda en zij genieten van hun twee kinderen, Adriël and Ilja.
Email: [email protected]
Twitter: twitter.com/rhausoul
Facebook: http://www.facebook.com/raymond.hausoul
E X O D U S
Afkortingen van Bijbelboeken
Gn
Ex
Lv
Nm
Dt
Jz
Re
Rt
1Sm
2Sm
1Kn
2Kn
1Kr
2Kr
Ea
Ne
Es
Jb
Ps
Sp
Pr
Hl
Genesis
Exodus
Leviticus
Numeri
Deuteronomium
Jozua
Rechters
Rut
1 Samuël
2 Samuël
1 Koningen
2 Koningen
1 Kronieken
2 Kronieken
Ezra
Nehemia
Ester
Job
Psalmen
Spreuken
Prediker
Hooglied
Andere werken
Tob
Jud
TEs
1Mak
Tobit
Judit
Ester (Grieks)
1 Makkabeeën
Js
Jr
Kl
Ez
Dn
Hs
Jl
Am
Ob
Jn
Mi
Na
Hk
Sf
Hg
Zc
Ml
Mt
Mc
Lc
Jh
Hd
Jesaja
Jeremia
Klaagliederen
Ezechiël
Daniël
Hosea
Joel
Amos
Obadja
Jona
Micha
Nahum
Habakuk
Sefanja
Haggaï
Zacharia
Maleachi
Matteüs
Marcus
Lucas
Johannes
Handelingen
Rm
1Ko
2Ko
Gl
Ef
Fp
Ko
1Ts
2Ts
1Tm
2Tm
Tt
Fm
Hb
Jk
1Pt
2Pt
1Jh
2Jh
3Jh
Jd
Op
2Mak
Wijs
Sir
Bar
2 Makkabeeën
Wijsheid
Sirach
Baruch
BJr
Brief van Jeremia
TDn Daniël (Grieks)
Man Manasse
13
Romeinen
1 Korintiërs
2 Korintiërs
Galaten
Efeze
Filippenzen
Kolossenzen
1 Tessalonicenzen
2 Tessalonicenzen
1 Timoteüs
2 Timoteüs
Titus
Filemon
Hebreeën
Jakobus
1 Petrus
2 Petrus
1 Johannes
2 Johannes
3 Johannes
Judas
Openbaring
Bij de hoofdstuk- en versindeling is gekozen voor de indeling die Biblica Hebraica
Stuttgartensia en Nestlé-Aland handhaven (vgl. NBV). Waar geen Bijbelboek wordt
genoemd, gaat het steeds om het boek dat eerder in de context is vermeld.
Voetnoten
De voetnoten in dit boek verwijzen enkel naar verdere literatuur. Wie een boek als dit
schrijft, bouwt immers voort op de schouders van anderen. Om de leesbaarheid
vloeiend te houden, gebeuren verdere uitwerkingen van de gedachtegang niet in de
voetnoten.
E X O D U S
INLEIDING
15
1 | Inleiding
Regels zonder relaties leiden tot rebellie
A
Vervolg op Genesis
Driehonderd jaar na Gn50 vinden de gebeurtenissen in Ex plaats. Het
werk grijpt terug naar Gn en opent met de namen van degenen die naar
Egypte trokken. Door deze openingswoorden verkreeg het werk de
Hebreeuwse titel We’élleh Sjemot (‘en dit zijn de namen’). De Septuaginta
noemt het werk ‘Exodus’, omdat het de uittocht van het volk Israël uit
Egypte beschrijft.
Exodus besteedt grote aandacht aan de verlossingsweg. Het vertelt ons
het verhaal van een volledig staatsvolk en minder van individuen, zoals
Gn deed met de aartsvaderen. In het tweede aansluitende gedeelte
beschrijft het Israëls ontvangst van de Thora, de uitvoering tabernakel en
de dienst daaromtrent. Gods Thora vormt op die manier geen afzonderlijk
gedeelte in Exodus en is verbonden met Israëls verlossingsweg. Het is
omgeven door meerdere verhalen die de houding van Israël tonen
tegenover Jahweh.
B
a
Schrijver van Exodus
Post-Mosaica en A-Mosaica
Traditioneel is Mozes als auteur met dit boek verbonden (Mc7:10;
Lc20:37).1 Opmerkingen over Mozes schrijfvaardigheden ondersteunden
die gedachte (Ex17:14; 24:4; 34:4,27-29).
In latere tijden zijn er vragen rondom die traditie gerezen. Enkele
uitspraken in Ex, Lv en Nm lijkt men pas te hebben geschreven na Mozes’
dood, toen het volk in het land was (post-Mosaica). We noemen enkelen
hiervan en voorzien deze van commentaar:
1
Eusebius, Kerkgeschiedenis I.2.
16
(1) Gods heilige woonstede (Ex15:14) verwijst naar de tempel in
Jeruzalem die na Mozes’ dood ontstond. – Maar het kan ook
verwijzen naar Sinaï, de berg van God (vgl. Ex3:1-5,12; 19:3-4).
(2) Volken sidderen als ze vernemen van Israëls verlossing (Ex15:1415), wat pas mogelijk is als Israël al langer op weg is. – Maar we
kunnen ook denken aan de rampen waarmee Jahweh de
Egyptenaren sloeg. Ook dit gegeven zal niet onbekend zijn in het
buitenland (vgl. Jz2:9-10).
(3) Israël at manna tot ze in Kanaän kwamen (Ex16:35; vgl. Jz5:12). –
Maar het gaat om de velden van Moab aan de grens van Kanaän
(Nm22:1; 33:48-49). Toen leefde Mozes nog.
(4) Er is sprake van het beloofde land dat haar bewoners uitspuwt
(Lv18:25), wat wijst op een datering bij of na de verovering van
het land. – Maar Jahweh kondigt dit al aan (vgl. Ex23:23). Dat
toont dat de bewoners ten onder moeten gaan als Israël hen
aanvalt.
(5) Er wordt in de verleden tijd over de wildernis gesproken
(Nm15:32), het volk is dus al in Kanaän. – Maar in het
Oostjordaanland is dit spreken al gebruikelijk (Nm27:3).
(6) Het ‘boek van Jahwehs oorlogen’ verwijst naar de gedane
veroveringen in het land (Nm21:14-15). 2 – Maar de inhoud ervan
is onbekend. Enkel van de oorlog in het Oostjordaanland
vernemen we erin. Misschien was het een open boek dat nog niet
was afgesloten (vgl. 1Kr4:43)?3
(7) De uitspraak ‘Komt te Chesbon, gebouwd en versterkt worde
Sichons stad!’ (Nm21:27), was een oud wildernislied gezongen in
het land.4 – Maar het gaat om een Amoritisch spotlied over Moab
(Nm21:26) dat de verovering van het Oostjordaanse Moabitisch
gebied door de Amorieten bezingen. Deze verovering vond een
generatie voordat Israël in het gebied kwam plaats.
(8) De stam Gad bouwde verschillende steden (Nm32:34-35). Gezien
de tijd die daarvoor nodig is, gebeurde dit na Mozes’ dood. – Maar
het gaat om provisorische vestigingssteden (vs16-17) die gebouwd
of herbouwd werden (Hebr. bánáh).
2
3
4
G.C. Aalders, Oud-Testamentische Kanoniek (Kampen:Kok, 1952), 130.
H. Koorevaar, Priestercanon (Heverlee:ETF (ongepubliceerd), 2005), 428.
A. Noordtzij, Het boek Numeri, (KV; Kampen:Kok, 1941), 20.
E X O D U S
SCHRIJVER VAN EXODUS
17
(9) Jaïr veroverd dorpen (Nm32:41; vgl. Dt3:13-14; Jz13:30), waarvan
we in Re10:3-4 vernemen dat Jaïr er met zijn zonen over regeerde.
– Maar het blijft de vraag of dit dezelfde persoon is.
18
Andere uitspraken in Ex, Lv en Nm lijken niet te passen bij Mozes’
auteurschap (a-Mosaica), omdat ze te arrogant zouden klinken. Zo klinken
de uitspraken: ‘Ook stond de man Mozes in het land Egypte hoog in
aanzien in de ogen van de dienaren van de farao en in de ogen van het
volk’ (Ex11:3) en ‘Mozes was een zeer zachtmoedig man’ (Nm12:3), te
opgehemeld als Mozes dit zelf schreef. We kunnen hierop als volgt
reageren:
(1) Jezus noemt zich eveneens zachtmoedig (Mt11:29). – Maar Jezus
doet dit vooral om anderen te bemoedigen naar Hem te komen.
Bij Mozes is dit niet het geval.
(2) Het gaat om een latere toevoeging die de verteltrant onderbreekt
(vs3 is een nominale zin, vs2 en 4 gebruikt het imperfectum
consecutivum). – Dit is mogelijk, ondanks de nauwkeurige
tekstoverlevering, maar niet controleerbaar.
(3) Het Hebreeuwse ‘ánán betekent hier niet ‘zachtmoedig’ maar
‘ellendig’, ‘vernederd’ of ‘gekwetst’.5 Dat is de reden waarom God
ingrijpt. De zachtmoedigheid van Mozes blijkt ook niet uit andere
teksten (vgl. Nm16:15; 20:8-12).
Toch verklaren deze oplossingen niet de tekst in Ex11:3 en blijft
Nm12:3 klinken als een zelfbeklaag. Deze tekst lijken eerder aanwijzingen
ervoor te geven dat er meerdere schrijvers actief waren onder leiding van
Mozes. In Nm1:16-18 en Jz1:10 is er zo sprake van schrijvers die zaken
konden bijhouden.
b
De auteur van Exodus, Leviticus, Numeri
De boeken Exodus, Leviticus en Numeri zijn in de derde persoon
geschreven. Als Mozes spreekt in de eerste persoon, dan wordt dat als
dusdanig ingeleid. Mogen we in een boek, waarin Mozes als mens de
hoofdfiguur is niet redelijkerwijs verwachten dat hij in de eerste persoon
schrijft? Er zijn genoeg voorbeelden uit de oude letterkunde, waarin de
schrijver in de derde persoon schrijft, waarbij hij zelf de hoofdpersoon is.
Bijvoorbeeld De Gallische oorlog van Julius Caesar. Er is dus niets op tegen
als Mozes in de derde persoon schrijft.
Daarmee is echter nog niet aangetoond, dat Mozes het wel heeft
geschreven. Integendeel. Dat blijkt wel uit het Deuteronomisch wetboek,
een wetboek dat door Mozes geschreven is, en dat opgenomen is in het
5
W. Baumgartner, Hebräisches und Aramäisches Lexikon zum Alten Testament (Leiden:Brill, 1983), 809.
E X O D U S
SCHRIJVER VAN EXODUS
19
boek Deuteronomium. Dat geschrift is met het doel voor een toespraak
geschreven en daarin schrijft Mozes in de eerste persoon (Dt1:9; 30:10-11).
Mozes zelf heeft dus geen enkele moeite om de eerste persoon te
gebruiken. Indien hij de boeken Exodus tot Numeri geschreven zou
hebben, waarom zou hij dan niet evenzeer ook daarin de eerste persoon
gebruiken?
Als we dus al een keuze moeten maken of Mozes zelf de boeken
Exodus tot Numeri heeft geschreven of dat een ander dat gedaan heeft,
dan slaat de weegschaal door ten gunste van een andere persoon. De
volgende redenen zijn van belang:
(1) Al het materiaal van Mozes uit het verleden staat ter beschikking.
(2) Mozes zit met iets anders in zijn hoofd, namelijk het schrijven van
het Deuteronomisch wetboek door hem persoonlijk. Er ontbreekt
nog een afsluiting in zijn loopbaan, namelijk de onderwijzing van
het nieuwe geslacht, dat Kanaän moet innemen. Hij wil en kan
deze laatste grote opgave alleen en persoonlijk doen. In dat
Deuteronomisch wetboek, dat Mozes schrijft om daaruit het volk
voor te lezen, gebruikt hij voortdurend de eerste persoon.
De schrijver zelf moet dus tot de engste kring van zijn
vertrouwelingen behoren. Het meest voor de hand liggende is iemand uit
zijn eigen Levitische priesterlijke stam.
c
Het NT en de schrijver van de Thora
Het Nieuwe Testament betuigt dat Mozes de wet, en daarmee de
Thora heeft geschreven. Daarmee is de discussie over het auteurschap van
de Thora definitief afgesloten. Dit standpunt nemen ook sommige
canoniek georiënteerde oudtestamentici in. Als het Nieuwe Testament een
leer over het auteurschap van de Thora heeft, is die voor een christen
zeker van grote waarde. Maar leert het Nieuwe Testament wel, dat Mozes
de Thora geschreven heeft? Betekent het begrip ‘wet’ wel automatisch het
letterkundige werk wat wij gebruikelijk ‘Thora’ noemen?
Het begrip ‘wet’ wordt in het Nieuwe Testament heel veelzijdig
gebruikt:
De ‘wet’ is de wetgeving. Het gaat over de geboden die God door
Mozes aan Israël gegeven heeft en die voorkomen in de boeken Exodus
t/m Deuteronomium. Die geboden in die boeken staat niet gelijk aan die
boeken. De inhoud van het boek Genesis heeft daarop geen betrekking en
20
gaat geschiedkundig vooraf aan de wet (Rm4:13; Gl3:17). De wet is hier de
levensstijl om die geboden uit te voeren (Jh7:19; Rm10:5).
(1) De ‘wet’ is letterkundig het eerste onderdeel van het Oude
Testament (de boeken Genesis t/m Deuteronomium) (Mt5:17;
Lk24:44).
(2) De ‘wet’ is niet alleen een begrip voor het eerste blok maar kan
ook als een ander woord voor elk ander onderdeel van het Oude
Testament gebruikt worden (Jh10:34: 15:25; 1Ko14:21).
(3) De ‘wet’ kan een ander woord voor vloek zijn (Rm6:14; Gl3:13;
4:5).
Als wij daarom het begrip ‘wet’ uit het Nieuwe Testament gebruiken,
mogen wij dat niet meteen automatisch gelijk stellen met de Thora.
Mozes heeft wetten geschreven. Want Mozes heeft de wet
geschreven, in die betekenis, dat hij geboden en gebeurtenissen
opgeschreven heeft (zie bijv. Jh7:22). ‘Zij zeiden: “Mozes heeft toegestaan
een scheidingsbrief te schrijven en haar (daarmede) weg te zenden.” Jezus
zeide tot hen: “Met het oog op de hardheid uwer harten heeft hij u dat
gebod geschreven”’ (Mk10:4-5; vgl. Dt24:1-4). ‘Want Mozes schrijft: “De
mens, die de gerechtigheid naar de wet doet, zal daardoor leven”, want
Mozes schrijft over de gerechtigheid die uit de wet is: de mens die ze doet,
zal daardoor leven’ (Rm10:5; vgl. Lv18:5).
De uitspraak van de Heer Jezus in Lc24:44 is daarbij geen
auteursgerichte uitspraak, maar is een communicatieve begripsuitspraak.
Het gaat om drie blokken van het Oude Testament die elk een begrip
meekrijgen. Zo gebruikt de Heer Jezus voor het derde blok niet de voor
ons bekende term, ‘Geschriften’ maar het term ‘Psalmen’. Het boek
Psalmen is een belangrijk boek uit het derde canondeel, dat tegelijk als
term voor het geheel wordt gebruikt. Daarmee wil Jezus niet zeggen, dat
alle onderdelen van de ‘Geschriften’ Psalmen zijn. Door middel van een
term of een naam, die normaal gezien een beperkte, concrete betekenis
heeft, wordt een grotere eenheid aangeduid, waarvan het zelf deel
uitmaakt. Zo gebruikt Jezus de eerste term ‘Wet van Mozes’ ook. De
wetgeving is het meest opvallende onderdeel van het Thora en welke
naam is beter geschikt in betrekking tot de wet en het Thora dan de
persoon van Mozes. Aan teksten waarin Mozes als term wordt gebruikt,
moeten we daarom voorzichtig zijn om een auteurswaarde voor de
persoon van Mozes toe te kennen.
E X O D U S
SCHRIJVER VAN EXODUS
21
Een interessante uitspraak is Jh5:46-47: ‘Want indien gij Mozes
geloofdet, zoudt gij ook Mij geloven, want hij heeft van Mij geschreven.
Maar indien gij zijn geschriften niet gelooft, hoe zoudt gij mijn woorden
geloven?’ Mozes heeft ‘geschriften’ geschreven. Wat bedoelt de Heer Jezus
wanneer Hij het over de ‘geschriften’ van Mozes heeft? ‘Geschriften’ is een
meervoudig woord. We kunnen stellen, dat de Heer daarmee de vijf
boeken van de Thora bedoelt. Als dat correct is, dan zijn er nog twee
mogelijkheden:
(1) De Heer wil zeggen, dat Mozes de Thora als literair eindwerk
(Gn1:1-Dt34:12) heeft geschreven;
(2) Jezus heeft een praktische communicatie. Hij heeft inderdaad
zowel Mozes als de Thora op het oog. Mozes wordt in het Thora
vaak als schrijver betuigd. Hoe wil je de Thora zonder het
schrijven van Mozes voorstellen? Mozes is op die manier ook als
schrijver met de Thora verbonden.
De Thora heeft enorm gezag, omdat die geschriften van Mozes daarin
opgenomen zijn. Daarmee is er een eenheid tussen de Thora en de
schriften van Mozes en worden zo vereenzelvigd.
Er is echter nog een probleem. Als Jezus zou stellen, dat Mozes de
auteur van de Thora zou zijn, wat doen we dan met Dt34, de dood van
Mozes? Willen we daarmee zeggen, dat de Heer stelt dat Mozes zijn eigen
dood heeft beschreven? Indien we zover niet willen gaan, en één of andere
vorm van aanvullingshypothese aanhangen, dan is de uitspraak van Jezus
niet honderd procent correct, dat Mozes Gn1:1-Dt34:12 geschreven heeft.
Het laatste hoofdstuk is niet door Mozes opgeschreven. Dit is een
waarheidsprobleem voor een christen. Dan kan iemand reageren, dat we
die uitspraak niet te ‘eng’ moeten opvatten. Dat kan juist zijn. Maar wat is
dan het verschil met de stelling, dat iemand anders met Mozaïsche
bronnen de Thora heeft geschreven?
d
De documenten-hypothese
Het historisch-kritisch onderzoek stelde het Mozaïsch auteurschap
van de Pentateuch in vraag en zag de tekst als een lappendeken waarin
oudere uiteenlopende literaire teksten en mondelinge tradities in de vorm
van glossen, verbindende passages, combinaties van bronmateriaal en
dergelijk waren bijeen gebracht.
Deze hypothese vond zijn eerste vertegenwoordiger in Baruch
Spinoza die zich in 1671 tegen het Mozaïsch auteurschap keerde, omdat
22
sommige delen in de derde persoon waren geschreven. Ondanks dat dit
fenomeen vaker voorkwam in de vroegere tijd, ontwikkelde Jean Astruc in
1711 een documenten-hypothese over de Thora waarin hij vier
verschillende bronnen erkende: een Jahwist (J); een Elohist (E); een
Deuteronomist (D); en een Priestercode (P). Deze stelling was gebaseerd
op herhalingen en tegenstrijdige weergaven in de Thora. J leefde ±850vC
in Juda en zou het grootste deel van Gn-Nm bevatten en stukken uit Dt en
herkenbaar zijn door het gebruik van de naam ‘Jahweh’. E leefde ±750vC
in het noordrijk Israël en was herkenbaar door verwijzingen naar ‘Elohim’.
D leefde ±620vC en was belangrijk voor Dt dat pas tijdens de regering van
Josia ontstond (550vC). P schreef na de ballingschap en had grote invloed
in Gn-Nm.6
Ondanks dat deze hypothese meerdere veranderingen heeft gekend,
handhaaft het hedendaags oudtestamentisch onderzoek deze hypothese
nog steeds.7 Toch zijn er meerdere argumenten genoemd die de hypothese
proberen te ontkrachten, bijvoorbeeld:8 (1) Er zijn geen handschriften
waarop slechts J,E,D of P aanwezig is; (2) Herhalingen ontmoeten we ook
in andere oude geschriften (vgl. Hd9; 22; 26); 9 (3) De datering van J, E, D
en P is sterk omstreden binnen de hypothese.10 Daarnaast omschrijft Ernst
Troeltsch nog drie zuilen waarop de hypothese van de historische kritiek
vooral rust:11 (1) kritiek: wantrouwen tegen bronnen; (2) analogie: de
huidige ervaringen zijn bepalend voor wat er in het verleden gebeurde; (3)
correlatief: de oorzaak van een gebeurtenis ligt altijd in natuurlijke
krachten. Daardoor is alles immant en wordt het transcendente indringen
van God in deze materiële wereld per definitie uitgesloten van het
oudtestamentisch onderzoek. Filosofisch gezien vertrekken dergelijke
benaderingen vanuit een driedimensionale werkelijksopvatting binnen
een gesloten systeem. Een mens kan daar nooit uit en God kan daar nooit
in.12
6
7
8
9
10
11
12
Külling 1985.
Armstrong 2000, 27.
Schmid 1976; Rendtorff 1977.
Garrett and Kaiser 2005, 15.
Külling 1985, 5–7.
Troeltsch 1905.
Koorevaar and Steinberg 2013, 71.
E X O D U S
BRONNEN VOOR EXODUS-LEVITICUS-NUMERI
C
a
23
Bronnen voor Exodus-Leviticus-Numeri
Geschriften van Mozes
Boek van Amalek / Boek van de oorlogen tegen Jahweh – Ex17:14: ‘En de
Here zeide tot Mozes: Schrijf dit ter gedachtenis in een boek, en prent het
Jozua in, dat Ik de herinnering aan Amalek onder de hemel volledig zal
uitwissen.’
Mozes moet in een boek opschrijven, dat God de naam van Amalek
onder de hemel volledig zal uitwissen. We kunnen dit het ‘Boek van
Amalek’ noemen. Dit boek in heeft te maken met een oorlog die
verbonden is met Jahweh. Het is ook goed mogelijk dat dit boek ‘het boek
van de oorlogen van Jahweh is, waarvan in Nm21:14 sprake is.
Het Verbondsboek – Ex24:4a: ‘En Mozes schreef al de woorden des
Heren op.’
Dit geschrift krijgt in 24:7 de naam ‘Verbondsboek’. We mogen niet
uitsluiten, dat Mozes de woorden van Jahweh meteen heeft opgeschreven,
toen hij bij Hem op de berg was. De inhoud van het Verbondsboek lijkt te
groot om nauwkeurig te kunnen worden onthouden. Datzelfde zien we bij
Jozua in Jz24:25-26. Jozua sloot een verbond en schreef de rechten en
verplichtingen op.
Het Verbondsboek van herstel – Ex34:27: ‘De Here zeide tot Mozes:
Schrijf u deze woorden op, want op grond van deze woorden heb Ik met u
en met Israël een verbond gesloten.’
We kunnen dit het ‘Verbondsboek van herstel’ noemen. De indruk
bestaat dat Mozes dit werk op de berg schreef.
Lv26:46: ‘Dit zijn de inzettingen en verordeningen en wetten, die de
Here gegeven heeft tussen Zich en de Israëlieten op de berg Sinai, door de
dienst van Mozes.’
Het Oudstenboek – Nm11:26: ‘Twee mannen nu waren in de
legerplaats achtergebleven; de een heette Eldad, en de ander Medad. Toen
de Geest op hen rustte (zij behoorden tot de opgeschrevenen, maar waren
niet naar de tent gegaan) profeteerden zij in de legerplaats.’
24
De uitdrukking dat Eldad en Medad onder de opgeschreven behoren,
geeft ons de gedachte dat de namen van deze zeventig in een document
zijn opgeschreven. Wie deze Oudstenlijst of het Oudstenboek heeft
opgesteld blijft onbekend. We kunnen er enkel uit afleiden dat de
Israëlieten lijsten met namen bij zich hielden.
Het Reisboek van Mozes – Nm33:2a: ‘Mozes namelijk beschreef hun
tochten van pleisterplaats tot pleisterplaats naar het bevel des Heren.’
b
Andere geschriften
Het lied van de put – Nm21:27: ‘Toen heeft Israël dit lied gezongen:
Wel op, gij bron: zingt haar in beurtzang toe.’
De spreukendichters – Nm21:27-30: ‘Daarom zeggen de
spreukendichters: Komt te Chesbon, gebouwd en versterkt worde Sichons
stad!’
De teksten van Bileam – Nm23-24
c
Conclusie
Dit hele klimaat toont aan, dat er voor God, Mozes en Israël een
behoefte was om dingen meteen op te schrijven. Toen er nieuwe weten
kwamen, heeft de schrijver het niet voor noodzakelijk geacht om
uitdrukkelijk te vermelden, dat die ook door de ontvanger, Mozes werden
opgeschreven. Zo ziet ook het Nieuwe Testament het. Op verschillende
plaatsen wordt het auteurschap door Mozes van wetten betuigd, zonder
dat het Oude Testament dat uitdrukkelijk doet.
Jezus zegt dat Mozes een offer voor de gezond geworden melaatse
heeft voorgeschreven (Mt8:4; Lv14:1-32). Bij de Reinheidswetten en
Heiligheidwetten in Leviticus 11-24 staat echter niet uitdrukkelijk
betuigd. dat Mozes die heeft opgeschreven. Wel staat er dat hij die wetten
van God heeft gehoord. In Romeinen 10:5 staat: ‘Want Mozes schrijft over
de gerechtigheid die uit de wet is: de mens die ze doet, zal daardoor leven.’
E X O D U S
BRONNEN VOOR EXODUS-LEVITICUS-NUMERI
25
Dit is een citaat uit Lv18:5 en vormt een onderdeel van de Reinheids- en
Heiligheidswetten (Lv11-24).
Als we nu de inhoud van de boeken Exodus, Leviticus en Numeri
bekijken, dan bevindt zich min of meer alles wat er in staat in deze vier
Mozaïsche en Israëlitische schriftelijke bronnen. De schrijver van de
boeken Exodus, Leviticus en Numeri moest uit het geheel van de
Mozaïsche bronnen zoals reisverslag, wetblokken, dichterlijk boekwerk en
officiële naamlijsten één groot werk gaan maken. Het zou tenslotte een
indrukwekkend vlechtwerk worden.
D
Overzicht over het leven van Mozes
40 jaren in Egypte in het huis van zijn ouders en aan het hof van de
Farao. Hij werd omstreeks 1525v.Chr. in Gosen als de tweede zoon van
Amram en Jochebed uit de stam Levi geboren. Hij kreeg een goede
religieuze, intellectuele, militaire en politieke opvoeding. Toen Mozes een
kleine jongen was, waren de piramiden en sfinxen al oude toeristische
attracties. Toetanchamon was toen al ongeveer een halve eeuw begraven.
De volgende 40 jaren verbracht hij als vluchteling voor de Farao,
daarbij hield hij zich op in Midjan. Daar werd hij herder en huwde
Zippora, de dochter van de priester Jetro, die haar twee zonen baarde;
Gerschom en Elieser (Ex18:3-4).
In de laatste 40 jaren was hij de volksvoerder van Israël in Egypte en
tijdens de wilderniswandeling. Hij diende de Heer als koning, priester en
profeet, noch voordat deze ambten überhaupt al in Israël geïntroduceerd
waren. Hij leerde ze als een profeet, bad voor hun na de afgodendienst en
voerde ze uit het slavenhuis van Egypte, door de wildernis, waar ze de
bonden van God ontvingen.
E
Datering van Exodus
De inhoud van de boeken Exodus tot Numeri spelen zich
geschiedkundig af tussen de aantocht van de zonen van Jakob (Israël) in
Egypte 1877v.Chr. (lang verblijf in Egypte, zie Ex§H)) en de aankomst van
het volk Israël aan de oostgrens van Kanaän in 1407v.Chr. (vroege datering
van de uittocht, zie Ex§H). Als Exodus, Leviticus en Numeri één geheel
vormen, zal dit werk ten vroegste in 1407v.Chr. gedateerd moeten
worden.
26
Er is slechts één concrete tekst die een dateringaanwijzing bevat en
dat is Nm13:22 en die bevestigt eerder het jaartal van de aankomst van
Israël aan de oostzijde van de Jordaan ten tijde van Mozes.
Nm13:22: ‘Toen zij door het Zuiderland optrokken, kwam men tot
Hebron; daar woonden Achiman, Sesai en Talmai, de kinderen van Enak.
Hebron is zeven jaar eerder gebouwd dan Soan in Egypte.’
De boeken Exodus, Leviticus en Numeri zijn dus aan het eind van het
leven van Mozes geschreven in de velden van Moab aan de oostzijde van
de Jordaan tegenover Jericho, ongeveer 1407v. Chr. 13 De boeken bevatten
geen enkel element dat later dan die tijd is.
F
Bijzonderheden in het boek Exodus
Zoals in het boek Genesis Abraham, Isaak en Jakob lange tijd
rondtrokken, zo is vanaf het boek Exodus het gehele volk onderweg.
Anders dan Abraham en Jakob, die van Kanaän naar Egypte reisden
(Gn12:10; 46:8), trekken zij in tegengestelde richting om zich te vestigen
in het land waar de patriarchen als vreemdelingen verbleven, maar dat
God hun onder eed had beloofd.
a
Genesis en Exodus
Genesis
Exodus
Begint met de geschiedenis van de Begint met een volk dat in het
mens die op zijn bestemmingsplaats buitenland is (Ex1-12)
is (Gn1-2)
Keerpunt:de zondeval (Gn3)
Keerpunt: De verlossing door het
lam (Ex12)
Eindigt met de geschiedenis van een Eindigt met de geschiedenis van
volk in het buitenland (Gn50:26)
een volk dat thuis komt (Ex40)
b
Het woord ‘wet’
Het Nederlandse woord ‘wet’ is afgeleid van het woord ‘weten’, maar
heeft een juridische gevoelswaarde. De meeste denken zodoende bij een
13
H. Koorevaar, Priestercanon (Heverlee:ETF (ongepubliceerd), 2005), 279.
E X O D U S
BIJZONDERHEDEN IN HET BOEK EXODUS
27
wetboek aan een verzameling wetten dat een zakelijk karakter heeft. Het
Hebreeuwse woord Thoráh (‫ )תֹוָר(הה‬dat we met ‘wet’ vertalen heeft echter
een schakering van betekenissen en wordt bovendien in de joodse traditie
als communicatie voor verschillende zaken gebruikt. Het is een zelfstandig
naamwoord en afgeleid van yod-resh-he ( ‫יָרה‬, hi’fil-vorm) en betekent
‘aanwijzing’ of ‘verwijzing’. Op dertienjarige leeftijd wordt iedere joodse
jongen volledig verantwoordelijk tegenover deze aanwijzing van God
verklaard (vgl. Lk2:40-52).
In het meervoud wordt Thoráh echter wel gebruikt als ‘voorschrift’,
omdat het dan vaak naast andere juridische begrippen staat (Gn26:5;
Lv6:2,8). In het Nieuwe Testament wordt de gehele Oude Testament
aangeduid als ‘wet’ (Jh10:34).
Naast Thoráh vinden we nog de woorden ‘inzetting’ (choq), ‘recht’ of
‘rechtsregel’ (mishpát), ‘gebod’ (mitswáh), ‘getuigenis’ (‘édût) en
‘verplichting’ (mishmeret).
G
a
Theologie van Exodus
Godsleer in Exodus
Het boek Exodus benadrukt de volgende kenmerken van Gods
karakter: God bezit een grote heerlijkheid (Ex15:1,6,11; 33:18-23; 34:5-7);
God is almachtig (6:3; 8:15; 9:3,16; 15:6,11-12) en God is een heilig God die
niet met zich laat spoten (7:20; 8:2,12,20; 9:3,9,23; 10:13,22; 12:29;
14:24,27; 32:11,35).14
b
Christus in Exodus
Er zijn in dit boek meer typen van Christus dan misschien in enig
ander boek van het Oude Testament.
(1) Mozes is een type van de Heer Jezus. hij gaf zijn koninklijke plaats
op om zijn volk te verlossen (Fp2:5-10; Hb11:24-26), hij werd
eerst afgewezen, maar later erkent als leider en redder (Hd7:35),
hij was tegelijk priester, koning en profeet (Ex24:6-8; Dt33:4-5;
18:15).
(2) Aäron de hogepriester staat in veel aspecten als typen voor
Christus (Hb5:7).
14
J. MacArthur, Basisinformationen zur Bibel (Bielefeld:CLV, 2003), 31.
28
(3) Het Passcha dat waarschijnlijk wel het meeste van alle heen duidt
op Christus het Lam Gods (Jh1:29; 1Ko5:7).
(4) Het manna, dat Christus zelf als een beeld van Hem noemt; het
toont ons het brood uit de hemel en het brood van het leven
(Jh6:32-33,58)
(5) Het tabernakel en zijn objecten, toont ons een duidelijk beeld van
de Heerlijkheid van Christus. Net zoals de schaduwen in Plato’s
grot afkomstig zijn van de originelen in de hemel, is de tabernakel
en haar objecten een schaduw van de hemelse dingen.
c
H
Gods karakter in Exodus
(1) Gods trouw bij de doornstruik (Ex3-4).
(2) Gods oordeel door de Egyptische plagen (Ex8-13).
(3) Gods redding door het Pascha (Ex12).
(4) Gods macht bij de tocht door de Schelfzee (Ex14-15).
(5) Gods zorg bij de reis naar de berg Sinaï (Ex16-18).
(6) Gods heiligheid door de Sinaï-openbaring (Ex19-25).
(7) Gods verlangen naar relatie door de tabernakel (Ex25-31).
(8) Gods tuchtiging door het oordeel na afgoderij (Ex32-33).
(9) Gods genade door de verbondsvernieuwing (Ex33-34).
(10)Gods heerlijkheid door de intrek in de tent (Ex40).
De datering van de uittocht
In het verleden ontstonden er meerdere voorstellen voor de datering
van de uittocht uit Egypte. Het onderstaande overzicht presenteert
daarvan drie modellen die elk vanuit een andere basis vertrekken (MT,
LXX en de hedendaagse Egyptologie):
E X O D U S
DE DATERING VAN DE UITTOCHT
Vroege Exodus
(MT)
In Kanaän
2100-1876
Vroege Exodus
(LXX)
Late Exodus
(Egyptologie)
1837-1622
1700
29
(=215j; LXX:Ex12:40)
In Egypte
Uit Egypte
In Kanaän
(40j: Nm14:33)
Jefta
Saul
Tempel
1877-1447
(=430j; Ex12:40)
1622-1407/1616-1401
(=215j; LXX:Ex12:40)
-
1447
1407/1401
1270-1230
Farao: Amenhotep II,
Doedimose of Thom.
Farao Amenhotep II
Farao Ramses II
1407
1367/1361
1230-1200
Farao Amenhotep III
[begin], Hyskos
(Sjesji); of Hykos
(Apap I)
Farao Amenhotep III
[einde]
Mernepta
1107
1077
–
(300j; Re11:26)
(300j; Re11:26)
Re is overlappend
1050
1050
1025
967
(480j; 1Kn6:1)
967
(480j; 1Kn6:1)
967
(480=12 gen. x 25j)
De vroege datering dateert de Exodus veelal in 1447 vanuit de
gegevens in de Masoretische Tekst. Een alternatief is om de uittocht vanuit
de gegevens in de Septuaginta in 1407 te plaatsen. 15 Ondersteuningen voor
deze vroege dateringen zijn:
(1) De Amarna-Brieven (1400) verwijzen naar een periode van chaos
in Egypte veroorzaakt door de ‘Habiru’ (=Hebreeën).
(2) De Merneptah-Stele (1230-1200) noemt Israël samen met drie
andere steden in Kanaän:16 ‘Askelon is weggevoerd, Gezer
ingenomen, Janoam bestaat niet (meer), Israël is verwoest, zijn
zaad bestaat niet meer.’ Dit wijst erop dat het volk zich in 1200 al
in het land bevindt.
(3) Een in 2001 ontdekt reliëf (nr. 21687) uit 1400-1200 noemt
‘Askelon, Kanaän, Israël’, wat aangeeft dat Israël in die tijd al in
het land was.17
(4) Amenhotep II (1427-1400) werd niet door zijn oudste zoon
opgevolgd, maar door zijn jongste zoon Thoetmosis IV. Wat de
15
16
17
van der Land 1993.
Levine 2002, II:40–41; Pritchard 1969, 378.
Görg 2001; van der Veen, Theis, and Görg 2010.
30
voorkeur geeft aan een uittocht in 1407. – Nadeel hierbij is dat
Amenhotep II niet in 1407 stierf, zoals Ps136:15 stelt.
De late datering verwerpt een letterlijke interpretatie van de jaartallen
in de Bijbelse bronteksten en kijkt vanuit de Egyptologie naar de Bijbelse
gegevens.18 Ondersteuningen voor deze datering zijn:
(1) Israël bouwt een stad voor Ramses II (Ex1:11; 1303-1213).
(2) Nelson Glueck stelde dat in 1900-1300 bijna niemand in het
Oostjordaanland woonde.19 – Maar tegenwoordig zijn meer dan
vijftig nederzettingen in het Oostjordaanland bekend uit die
periode.20
I
Indeling van Exodus
In Ex vinden we meerdere kenmerken die de tekst in kleinere
gedeeltes verdelen. In Ex12-19 zijn de aanduidingen van de verplaatsingen
kenmerkend: van Rameses naar Sukkot (12:37), van Sukkot naar de Etam,
aan de grens van de wildernis (13:20), verblijf in Pi-Hachirot, nabij de
Schelfzee (14:9) aankomst van de Schelfzee naar de wildernis van Sur
(15:22), aankomst in Mara (vs23), aankomst in Elim (15:27), van Elim naar
de wildernis van Sin (16:1), van de wildernis van Sin naar Refidim (17:1)
en aankomst bij de berg Sinaï (19:1). In Ex25-30 is er zeven keer sprake
van ‘Jahweh sprak tot Mozes’ (25:1; 30:11,17,22,34; 31:1,12). De laatste
keer is hierbij sprake van de sabbat (31:12), een onderwerp dat terugkeert
in 35:1. In Ex35-38 vinden we zeven verwijzingen naar het bevel en
spreken van Jahweh (35:1,4,10,29; 36:1,5; 38:22).
18
19
20
Kitchen 2003, 209.
Glueck 1940.
Bimson 1981, 70–71.
Oprichting van de Ontmoetingstent
Priesterkledij
Koperen altaar en voorhof
Ark, tafel, menora en gouden altaar
Bouw van de tent
Terugval
Hefoffer
Twee wetgeving
Mozes als middelaar
Voorschriften heiligdom
Gouden kalf
Bazeël en Oholiab
Gouden altaar, wasvat, zalfolie en reukwerk
Priesterwijding
OPENBARING AAN ISRAËL
Priesterkledij
Koperen altaar en voorhof
Ontmoetingstent
Verbond bij de Sinaï
Hefoffer, ark, tafel en menora
Het verbond wordt gesloten
De wet: sociaal recht
De wet: eigendommen
De wet: rechten van de personen
Israël naar de Sinaï
De tien geboden
VERLOSSING VAN ISRAËL
Jahwehs verbond met Israël
Jethro’s raad aan Mozes
Water uit de rots
Het manna
Het lied van de verlossing
Israël in Egypte
Jahweh redt Israël bij de Rode Zee
Heiliging van de eerstgeborene
Inzetting van het Pascha
Plaag 10: dood van eerstgeboren.
Straf 8-9: sprinkhanen, duisternis
Straf 5-7: pest, blaren, hagel
Straf 2-4: kikkers, steekmuggen, vliegen
Straf 1: Water in bloed
God bemoedigt Mozes + Stamboom
Mozes spreekt tot de farao
Gods opdracht aan Mozes
God openbaart zich aan Mozes
Mozes geboorte
Stamboom + Israëls verdrukking
E X O D U S
SCHEMATISCH OVERZICHT VAN EXODUS
31
2 | Schematisch overzicht van Exodus
1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 16 17 18 19 20 21 22 23 24 25 26 27 28 29 30 31 32 33 34 35 36 37 38 39 40
BOUW VAN DE TABERNAKEL EN PRIESTERWIJDING
Bouw van het heiligdom
E X O D U S
1:1-22 – REDDING VAN EEN VOLK
33
3 | 1:1-22 – Redding van een
volk
(1) Dit nu zijn de namen van de zonen van Israël, die met Jakob in Egypte gekomen zijn. Ieder kwam er met
zijn gezin: (2) Ruben, Simeon, Levi en Juda; (3) Issaschar, Zebulon en Benjamin; (4) Dan, Naftali, Gad en
Aser. (5) Het totale zielental dat uit Jakobs heup voortkwam, was zeventig zielen en Jozef was al in Egypte.
(6) Toen stierf Jozef, en ook al zijn broers, en heel die generatie. (7) En de Israëlieten werden vruchtbaar en
breidden zich overvloedig uit. Ze werden talrijk en uitermate machtig, zodat het land vol van hen werd. (8)
Toen kwam er in Egypte een nieuwe koning, die Jozef niet gekend had. (9) Hij zei tegen zijn volk: Zie, het
volk van de Israëlieten is talrijker en machtiger dan wij. (10) Kom, laten wij er met verstand tegen optreden,
anders zal het talrijk worden en, mocht het zijn dat er een oorlog uitbreekt, dan zal het zich ook bij onze
vijanden aansluiten, tegen ons strijden en uit het land wegtrekken. (11) Zij stelden er daarom opzichters van
herendiensten over aan om het door zijn dwangarbeid te onderdrukken. Het volk bouwde voor de farao
voorraadsteden: Pitom en Raämses. (12) Hoe meer zij het echter onderdrukten, hoe talrijker het werd en hoe
meer het in aantal toenam, zodat zij bang werden voor de Israëlieten. (13) De Egyptenaren lieten de
Israëlieten met harde hand voor zich werken. (14) Zij maakten hun het leven bitter door harde slavendienst
met leem en tichelstenen, en door allerlei slavendienst op het veld: heel hun slavendienst, waarmee zij bij
hen met harde hand hebben moeten werken. (15) Bovendien zei de koning van Egypte tegen de
vroedvrouwen van de Hebreeuwse vrouwen, van wie de naam van de een Sifra was en de naam van de ander
ander Pua: (16) Als u de Hebreeuwse vrouwen bij het bevallen helpt en u let op de stenen baarstoel, dan moet
u, als het een zoon is, hem doden, maar als het een dochter is, mag zij blijven leven. (17) De vroedvrouwen
vreesden echter God en deden niet wat de koning van Egypte tot hen gesproken had, maar lieten de jongetjes
in leven. (18) Toen riep de koning van Egypte de vroedvrouwen bij zich en zei tegen hen: Waarom hebt u dit
gedaan, dat u de jongetjes in leven laat? (19) De vroedvrouwen zeiden tegen de farao: Omdat de Hebreeuwse
vrouwen niet zijn zoals de Egyptische vrouwen, want zij zijn sterk. Zij hebben al gebaard, voordat er een
vroedvrouw bij hen is aangekomen. (20) Daarom deed God aan de vroedvrouwen goed, en het volk werd
talrijk en zeer machtig. (21) En het gebeurde, omdat de vroedvrouwen God vreesden, dat Hij aan hen
nakomelingen schonk. (22) Toen gebood de farao heel zijn volk: Al de zonen die geboren worden, moet u in
de Nijl werpen, maar al de dochters mag u in leven laten.
|1|
Dit nu zijn de namen van de zonen van Israël, die met Jakob in Egypte
gekomen zijn. Ieder kwam er met zijn gezin:
Ex keert aan het begin terug naar Gn46:8a: ‘Dit zijn de namen van de
zonen van Israël die naar Egypte vertrokken, Jakob en zijn zonen.’ Jakobs
familie bestond uit zeventig mannelijke nakomelingen (Ex1:5; Gn46:27).
Exodus vertelt ons de voortzettingen en veranderingen die er gebeurden
onder dit volk.
34
|2|
Ruben, Simeon, Levi en Juda;
Ter volledigheid vermeldt de schrijver nog eens Jakobs nakomelingen
die samen met hem naar Egypte trokken. Als eerste worden de
nakomelingen van Lea genoemd. Zij was degene met wie de aartsvader
Jakob het eerste huwde.
|3|
Issaschar, Zebulon en Benjamin;
Nadat de kinderen van Lea zijn genoemd, wordt Benjamin vermeld als
nakomeling van Rachel, de lievelingsvrouw van Jakob. Jozef, de andere
zoon die de aartsvader bij Rachel verwekte, wordt niet vermeld omdat hij
zich al in Egypte bevond.
|4|
Dan, Naftali, Gad en Aser.
|5|
Het totale zielental dat uit Jakobs heup voortkwam, was zeventig zielen en
Jozef was al in Egypte.
Jakob had zesenzestig nakomelingen en vier vrouwen. Wellicht wordt
het getal samengenomen en tot zeventig gebracht.
Het getal zeventig speelt een belangrijke rol in de Bijbelboeken Ex, Lv
en Nm. Aan het begin van Ex is er sprake van zeventig nakomelingen van
Jakob (Ex1:5). Bij de maaltijd op de berg Sinaï zijn er zeventig oudsten
aanwezig (24:1,9-11). Daarna moet Mozes zeventig oudsten als leiding
aanwijzen (Nm11:16) en bij het Loofhuttenfeest dienen er zeventig stieren
te worden geslacht (29:12-38).
De Septuaginta spreekt in plaats van ‘zeventig’ over ‘vijfenzeventig’ zielen. Dit
getal wordt door Stefanus in zijn rede overgenomen (Hd7:14).
|6|
Toen stierf Jozef, en ook al zijn broers, en heel die generatie.
|7|
En de Israëlieten werden vruchtbaar en breidden zich overvloedig uit. Ze
werden talrijk en uitermate machtig, zodat het land vol van hen werd.
Deze woorden aan het begin van Ex herinneren ons aan het begin van
Gn waar de mens de goddelijke opdracht kreeg om zich te
vermenigvuldigen (1:28). Israël deed dit in het land Egypte. Maar ondanks
dat, maakt de profeet Ezechiël duidelijk dat het niet God maar de afgoden
diende (Ez20).
E X O D U S
1:1-22 – REDDING VAN EEN VOLK
|8|
35
Toen kwam er in Egypte een nieuwe koning, die Jozef niet gekend had.
Bij deze nieuwe koning wordt er veelal gedacht aan Ramses II (12791213v.Chr.).1 Uit die tijd is een van de vroegste vondsten bekend waarop
de naam ‘Israël’ wordt genoemd (Merenptha).
Anderen die opteren voor een vroegere datering van de uittocht
denken aan een koning uit de zestiende eeuw voor Christus. In die eeuw
kreeg Thebe de macht in handen en verdreef het de Hyksos uit Egypte om
het te verdrijven naar het noorden en te verslaan in de slag van Sharuhen
in de Negev. Doordat de Israëlieten via Jozef verbonden waren geweest
met de dynastie van Hyksos werden ze tot slaven gemaakt.
De nieuwe farao kende de voorgeschiedenis van Jozef niet.
|9|
Hij zei tegen zijn volk: Zie, het volk van de Israëlieten is talrijker en
machtiger dan wij.
Voor het eerst in het Oude Testament is er sprake van een ‘volk van
de Israëlieten’. Zoals Gn zich concentreerde op Israël als familie, toont Ex
ons Israël als volk.2
|10|
Kom, laten wij er met verstand tegen optreden, anders zal het talrijk
worden en, mocht het zijn dat er een oorlog uitbreekt, dan zal het zich
ook bij onze vijanden aansluiten, tegen ons strijden en uit het land
wegtrekken.
|11|
Zij stelden er daarom opzichters van herendiensten over aan om het door
zijn dwangarbeid te onderdrukken. Het volk bouwde voor de farao
voorraadsteden: Pitom en Raämses.
De steden Pitom en Raämses lagen in de oostelijke Nijldelta. Pitom
betekent in het Egyptisch ‘huis van Atum’ en wordt geïdentificeerd met
Tell Er-retaabe. Raämses betekent ‘huis van Ramses, geliefde van Amun’
de exacte ligging van deze plaats is onbekend.3 Sommigen dachten aan het
noordelijk gelegen Tanis, anderen aan het zuidelijkere Qantir.4
Bij het tempelgebied van de stad Tanis werden tal van beelden
gevonden met cartouches erop van Ramses II. Er was geen enkel voorwerp
ouder dan de tijd van Ramses II. 5 Uit archeologische onderzoeken bleek
1
2
3
4
5
F.C. Fensham, Exodus (POT; Nijkerk:Callenbach, 1984), 16.
R. Rendtorff, The Canonical Hebrew Bible. A Theology of the Old Testament (Leiden:Deo, 2005), 35.
G. Fohrer, Überlieferung und Geschichte des Exodus (Berlijn, 1964), 15.
F.C. Fensham, Exodus (POT; Nijkerk:Callenbach, 1984), 17.
D. Williams (red.), Brunnen Bibel Lexikon (Giessen:Brunnen, 1994), 81.
36
later dat veel voorwerpen Tanis afkomstig waren uit de vroegere hoofdstad
Pi-Ramesse. Deze stad raakte rond 1100v.Chr. in verval, omdat de Nijlarm
verzandde. Zo weten we van een standbeeld van Ramses II dat de tenen
vervangen zijn door tenen van klei.
Rohl denkt dat het land en de stad Ramses (Gn47:11; Ex1:11) een
anachronisme is.6 Voor de tijd van Ramses bestond deze plaatsnaam niet.
Maar bij naamsverandering geeft het Oude Testament ons normaal
inlichtingen over de vroegere plaatsnaam (Jz18:13,14; 19:47). 7 Dat is
nergens bij de plaats Ramses het geval. Wellicht dat de naam Ramses
vandaar later gebruikt werd voor de farao.8
|12|
Hoe meer zij het echter onderdrukten, hoe talrijker het werd en hoe meer
het in aantal toenam, zodat zij bang werden voor de Israëlieten.
|13|
De Egyptenaren lieten de Israëlieten met harde hand voor zich werken.
De Egyptenaren wilden de Israëlieten in slavernij en onder hun macht
te houden. Ze deden er alles aan om hen als slaven in het land te houden.
Lang van tevoren had Jahweh dit al aan Abraham aangekondigd: ‘Toen zei
Jahweh: “Wees ervan doordrongen dat je nakomelingen als vreemdeling
zullen wonen in een land dat niet van hen is en dat ze daar slaaf zullen
zijn en onderdrukt zullen worden, vierhonderd jaar lang. Maar Ik zal hun
onderdrukkers ter verantwoording roepen, en dan zullen ze wegtrekken,
met grote rijkdommen”’ (Gn15:13-14).
|14|
Zij maakten hun het leven bitter door harde slavendienst met leem en
tichelstenen, en door allerlei slavendienst op het veld: heel hun
slavendienst, waarmee zij bij hen met harde hand hebben moeten
werken.
|15|
Bovendien zei de koning van Egypte tegen de vroedvrouwen van de
Hebreeuwse vrouwen, van wie de naam van de een Sifra was en de
naam van de ander ander Pua:
Terwijl het volk Israël ontzettend groeit, laat farao twee
vroedvrouwen bij zich komen. Gezien de grote van het volk Israël, lijkt
6
7
8
D. Rohl, Farao’s en de Bijbel. Zoektocht naar Mythen en geschiedenis (Heerenveen:Groen, 1999), 68.
W.C. Kaiser, A History of Israël from the Bronze Age Through the Jewish Wars (Nashville:Broadman & Holman,
1998), 74-86.
W.C. Kaiser, A History of Israël from the Bronze Age Through the Jewish Wars (Nashville:Broadman & Holman,
1998), 74-86.
E X O D U S
1:1-22 – REDDING VAN EEN VOLK
37
het hierbij te gaan om de twee vroedvrouwen die aan het hoofd van een
grotere groep stonden. Zulke bureaucratische structuren, waarbij een
hoofd de hele groep tegenover de farao vertegenwoordigt, vinden we
meermaals terug in het oude Egypte.9 De naam Sifra vinden we terug in
slavenlijsten uit de achttiende eeuw voor Christus. De naam Pua komt
voor het eerst buiten de Bijbel voor in Ugaritische teksten die gedateerd
worden in de veertiende eeuw voor Christus.10
|16|
Als u de Hebreeuwse vrouwen bij het bevallen helpt en u let op de stenen
baarstoel, dan moet u, als het een zoon is, hem doden, maar als het een
dochter is, mag zij blijven leven.
Voordat Israël verlost werd uit Egypte werd het volk bijna uitgeroeid.
Dat gebeurde al meteen aan het begin bij de geboorte. Als de Hebreeuwse
vrouwen op de stenen baarstoel zaten en een zoon baarden, diende die
zoon te worden gedood. De ‘stenen baarstoel’ (Hebr. ’ávnáîm) was een
soort pottenbakkerswiel (vgl. Jr18:3) die diende om te baren en
teruggevonden wordt in teksten en afbeeldingen uit Egypte. In de
mythologie dacht men dat de god Khnum elk mens vormde en creëerde op
dit ‘pottenbakkerswiel’ tijdens de conceptie. 11 De embryo was gedurende
die tijd dan ook op het wiel van de ‘pottenbakker’. 12 Als het kindje geboren
werd en een zoontje was, diende het te worden vermoord.
De Egyptenaren spreken de Israëlieten daarbij zelfs aan als de
Hebreeërs, wat verachtelijk verwijst op het volk van de overkant.
Omstreeks de tijd dat dit bevel werd uitgevaardigd, werd ook Mozes
geboren. Zijn broer Aäron kon namelijk zonder angst voor de Egyptenaren
geboren worden.
Farao gaf aan de vroedvrouwen precies het tegenovergestelde te doen
dan hetgeen waarvoor ze waren opgeleid. Ze dienden als vroedvrouwen
kinderen geboren te laten worden en niet te doden.
|17|
De vroedvrouwen vreesden echter God en deden niet wat de koning van
Egypte tot hen gesproken had, maar lieten de jongetjes in leven.
De vroedvrouwen voerden dit bevel niet uit. Dat was een groot
waagstuk voor hen, want het bevel van de farao stond gelijk aan Gods
bevel.
9
10
11
12
Archer 1982, 131.
W.F. Albright, ‘Northwest-Semitic names in a list of Egyptian slaves from the eighteenth century B.C.,’ Journal of
the American Oriental Society 74 (1954): 222-232.
S. Morschauser, ‘Critical Notes. Potters’ Wheels and Pregnancies’, Journal of Biblical Literature 122.4 (2003): 732.
S. Morschauser, ‘Critical Notes. Potters’ Wheels and Pregnancies’, Journal of Biblical Literature 122.4 (2003): 732.
38
|18|
Toen riep de koning van Egypte de vroedvrouwen bij zich en zei tegen
hen: Waarom hebt u dit gedaan, dat u de jongetjes in leven laat?
|19|
De vroedvrouwen zeiden tegen de farao: Omdat de Hebreeuwse vrouwen
niet zijn zoals de Egyptische vrouwen, want zij zijn sterk. Zij hebben al
gebaard, voordat er een vroedvrouw bij hen is aangekomen.
|20|
Daarom deed God aan de vroedvrouwen goed, en het volk werd talrijk en
zeer machtig.
|21|
En het gebeurde, omdat de vroedvrouwen God vreesden, dat Hij aan hen
nakomelingen schonk.
Het is goed mogelijk dat in het oude Egypte onvruchtbare vrouwen
dienst deden als vroedvrouw.13 In dat geval zou God hen een grote
beloning schenken.
|22|
Toen gebood de farao heel zijn volk: Al de zonen die geboren worden,
moet u in de Nijl werpen, maar al de dochters mag u in leven laten.
Het volgende hoofdstuk zal ons tonen hoe God dit decreet van de
koning gebruikt om aan zijn volk een verlosser te schenken.
13
Fensham 1977, 18.
E X O D U S
2:1-25 – REDDING VAN EEN JONGETJE
39
4 | 2:1-25 – Redding van een
jongetje
(1) Een man uit het geslacht van Levi ging en nam een dochter van Levi tot vrouw. (2) De vrouw werd
zwanger en baarde een zoon. Toen zij zag hoe mooi hij was, verborg zij hem drie maanden. (3) Maar toen zij
hem niet langer kon verbergen, nam zij voor hem een arkje van biezen en bestreek het met asfalt en pek. Zij
legde het jongetje daarin en zette het tussen het riet aan de oever van de Nijl. (4) En zijn zuster ging op een
afstand staan om te weten te komen wat er met hem zou gebeuren. (5) Toen daalde de dochter van de farao af
om zich te baden in de Nijl. Terwijl haar dienaressen langs de kant van de rivier liepen, zag zij het arkje
midden in het riet. Zij zond haar slavin om het te halen. (6) Toen zij het opendeed, zag zij hem, het kind. En
zie, het jongetje huilde. Zij kreeg medelijden met hem en zei: Dit is een van de Hebreeuwse kinderen. (7)
Hierop zei zijn zuster tegen de dochter van de farao: Zal ik voor u een voedster uit de Hebreeuwse vrouwen
gaan roepen, die dat jongetje voor u de borst kan geven? (8) De dochter van de farao zei tegen haar: Ga maar.
Toen ging het meisje de moeder van het jongetje roepen. (9) En de dochter van de farao zei tegen haar: Ga
met dit jongetje en geef het voor mij de borst. Ikzelf zal u uw loon geven. De vrouw nam het jongetje mee en
gaf het de borst. (10) En toen het jongetje groot geworden was, bracht zij hem bij de dochter van de farao, en
hij werd haar tot zoon. Zij gaf hem de naam Mozes. Want, zei ze, ik heb hem uit het water getrokken. (11) In
die dagen, toen Mozes volwassen geworden was en naar zijn broeders vertrok en hun dwangarbeid aanzag,
gebeurde het dat hij een Egyptische man zag, die een Hebreeuwse man sloeg, een van zijn broeders. (12) Hij
keek om zich heen, zag dat er niemand was, sloeg de Egyptenaar dood en verborg hem in het zand. (13) En
hij vertrok de volgende dag, en zie, twee Hebreeuwse mannen waren aan het vechten. Hij zei tegen de
schuldige: Waarom slaat u uw naaste? (14) Maar die zei: Wie heeft u tot leider en rechter over ons aangesteld?
Zegt u dit om mij te doden, zoals u die Egyptenaar gedood hebt? Toen werd Mozes bevreesd, en zei: Deze
zaak is beslist bekend geworden. (15) Toen nu de farao van deze zaak hoorde, wilde hij Mozes doden, maar
Mozes vluchtte voor de farao. Hij hield zich op in het land Midian en zat bij een put. (16) De priester van
Midian nu had zeven dochters. Zij kwamen er net aan, gingen water putten en vulden de drinkbakken om
het kleinvee van hun vader te drinken te geven. (17) Toen kwamen de herders en wilden hen wegjagen, maar
Mozes stond op, kwam hun te hulp en gaf hun kudde te drinken. (18) Toen zij bij hun vader Rehuel kwamen,
zei hij: Waarom zijn jullie vandaag zo snel terug? (19) Zij zeiden: Een Egyptische man heeft ons gered uit de
hand van de herders. Hij heeft ook overvloedig water voor ons geput en de kudde te drinken gegeven. (20)
Hij zei tegen zijn dochters: Waar is hij? Waarom hebben jullie die man daar gelaten? Roep hem om de
maaltijd te komen gebruiken. (21) En Mozes stemde erin toe bij de man te blijven wonen. En hij gaf zijn
dochter Zippora aan Mozes. (22) Zij baarde een zoon, en hij noemde hem Gersom, want, zei hij, ik ben een
vreemdeling geworden in een vreemd land. (23) Het gebeurde lange tijd daarna, toen de koning van Egypte
gestorven was, dat de Israëlieten zuchtten vanwege de slavendienst, het uitschreeuwden en hun hulpgeroep
vanwege de slavendienst omhoogsteeg tot God. (24) Toen hoorde God hun gekerm, en God dacht aan Zijn
verbond met Abraham, met Izak en met Jakob. (25) En God zag naar de Israëlieten om en kende.
40
Zoals Ex1 zich richtte op de redding van een volk, richt Ex2 zich op
de redding van een klein jongetje.1
|1|
Een man uit het geslacht van Levi ging en nam een dochter van Levi tot
vrouw.
De namen van deze personen worden ons niet meteen aan het begin
geopenbaard. Het gaat om Amram en Jochebed (Ex6:19; Nm26:59).
|2|
De vrouw werd zwanger en baarde een zoon. Toen zij zag hoe mooi hij
was, verborg zij hem drie maanden.
Al bij de geboorte werd Mozes’ leven bedreigd, evenals dat het geval
was bij Christus. Beiden waren bij hun geboorte al ter dood opgeschreven
omdat ze uit Israël waren. Maar Jokebed, de moeder van Mozes, rekende
op God en werd niet beschaamd. Ze deed een daad van geloof.
|3|
Maar toen zij hem niet langer kon verbergen, nam zij voor hem een arkje
van biezen en bestreek het met asfalt en pek. Zij legde het jongetje
daarin en zette het tussen het riet aan de oever van de Nijl.
Het Hebreeuws woord dat normaal vertaald is met ‘mandje’ betekent
letterlijk ‘arkje’ (vgl. Gn6:14).
|4|
En zijn zuster ging op een afstand staan om te weten te komen wat er met
hem zou gebeuren.
Het is opmerkelijk dat niet de moeder, maar de zus gaat opletten wat
er met het pasgeboren kind zal gebeuren.
|5|
Toen daalde de dochter van de farao af om zich te baden in de Nijl. Terwijl
haar dienaressen langs de kant van de rivier liepen, zag zij het arkje
midden in het riet. Zij zond haar slavin om het te halen.
Het nemen van een bad in de Nijl was voor de Egyptenaren niet enkel
een verfrissing, maar ook een godsdienstige plicht. Toen de prinses hieraan
voldeed ontdekte ze de jongen. Het leek een geschenk van de goden te
zijn, want volgens geschiedschrijvers werden er in de achttiende dynastie
van het Egyptische rijk geen mannelijke nakomelingen geboren. Farao
Thutmosis II zou vandaar zijn oudste dochter Hatsjeput hebben moeten
uithuwen aan de lagere klassen om een zoon voor de troon te kunnen
ontvangen. Zij maakte zichzelf echter tot farao na de dood van haar vader.
1
V.P. Hamilton, Handbook on the Pentateuch (Grand Rapids:Baker, 1982), 145.
E X O D U S
2:1-25 – REDDING VAN EEN JONGETJE
41
De Egyptische priesters accepteerden dit niet en maakten een jonge zoon
van Thutmosis II bij zijn bijvrouw tot farao. Het zou meerdere jaren duren
totdat hij de troon kon bemachtigen en de geschiedenis inging als
Thutmosis III. Sommigen denken dat Hatsjeput de prinses was die Mozes
als zoon had geadopteerd. Uit de context wordt duidelijk waarom ze
verlangde naar een mannelijke nakomeling. Mozes kwam haar als
geroepen, omdat hij echter een Israëliet was, had ze haar troon in
veiligheid gebracht.
|6|
Toen zij het opendeed, zag zij hem, het kind. En zie, het jongetje huilde.
Zij kreeg medelijden met hem en zei: Dit is een van de Hebreeuwse
kinderen.
De dochter van de farao herkende dat het jongetje een Hebreeër was.
Het is mogelijk dat zij dat concludeerde uit zijn besnijdenis. Die zou dan
zijn gebeurt in de drie maanden dat Jokebed haar zoon verborg (Ex2:2). De
Egyptenaren besneden hun kinderen namelijk op latere leeftijd en waren
ook vrij om daarvan af te zien. 2 Een andere mogelijkheid is dat de dochter
van de farao besefte dat dit jongetje een Hebreeër was, omdat hij in de Nijl
dreef. De farao had immers opdracht gegeven om alle Hebreeuwse baby’s
in de rivier te werpen (Ex1:22). Dat het kindje in een mandje lag, wees er
dan op dat de Hebreeuwse ouders ongehoorzaam waren geweest aan het
bevel van haar vader.
|7|
Hierop zei zijn zuster tegen de dochter van de farao: Zal ik voor u een
voedster uit de Hebreeuwse vrouwen gaan roepen, die dat jongetje voor
u de borst kan geven?
|8|
De dochter van de farao zei tegen haar: Ga maar. Toen ging het meisje de
moeder van het jongetje roepen.
|9|
En de dochter van de farao zei tegen haar: Ga met dit jongetje en geef het
voor mij de borst. Ikzelf zal u uw loon geven. De vrouw nam het
jongetje mee en gaf het de borst.
God gebruikt het huis van de farao, dat zich straks tegen het huis van
Israël keert, op dit ogenblik om Mozes op te voeden. Aan het begin krijgt
Mozes’ moeder voor het geven van de borstvoeding een vergoeding van
het koninklijke hof. Wel zou het jongetje op latere leeftijd door de prinses
2
Sasson 1966, 474.
42
geadopteerd worden en een Egyptische naam ontvangen: Mozes, wat ‘zoon
van’ betekent.3
|10|
En toen het jongetje groot geworden was, bracht zij hem bij de dochter
van de farao, en hij werd haar tot zoon. Zij gaf hem de naam Mozes.
Want, zei ze, ik heb hem uit het water getrokken.
Het jongetje kreeg de Hebreeuwse naam Mozes dat een woordspel is
met másjah (bet. ‘uittrekken’).4
Mozes de latere leider van Israël zou later ook Gods volk op
wonderbare wijze door het water laten trekken.
|11|
In die dagen, toen Mozes volwassen geworden was en naar zijn broeders
vertrok en hun dwangarbeid aanzag, gebeurde het dat hij een
Egyptische man zag, die een Hebreeuwse man sloeg, een van zijn
broeders.
Volgens Stefanus was Mozes veertig jaar oud toen dit plaatsvond
(Hd7:23).
|12|
Hij keek om zich heen, zag dat er niemand was, sloeg de Egyptenaar dood
en verborg hem in het zand.
|13|
En hij vertrok de volgende dag, en zie, twee Hebreeuwse mannen waren
aan het vechten. Hij zei tegen de schuldige: Waarom slaat u uw naaste?
|14|
Maar die zei: Wie heeft u tot leider en rechter over ons aangesteld? Zegt u
dit om mij te doden, zoals u die Egyptenaar gedood hebt? Toen werd
Mozes bevreesd, en zei: Deze zaak is beslist bekend geworden.
Op deze wijze werd Mozes door het volk dat hij zou bevrijden, aan
het begin verworpen. Hij werd een door de wereld vervolgde. Mozes zou
de eerste veertig jaar van zijn leven denken dat hij iemand was, hij zou
daarna de tweede veertig jaar van zijn leven nodig hebben dat hij niemand
was en ten slotte de laatste veertig jaar van zijn leven ontdekken wat God
met een ‘niemand’ kon doen.
3
4
J.A. Griffiths, ‘The Egyptian derivation of the name Moses,’ Journal of Near Eastern Studies 12 (1952): 225-231.
R. Rendtorff, The Canonical Hebrew Bible. A Theology of the Old Testament (Leiden:Deo, 2005), 37.
E X O D U S
2:1-25 – REDDING VAN EEN JONGETJE
|15|
43
Toen nu de farao van deze zaak hoorde, wilde hij Mozes doden, maar
Mozes vluchtte voor de farao. Hij hield zich op in het land Midian en
zat bij een put.
Mozes’ vrees voor de vergelding van zijn misdaad was terecht. Farao
probeerde Mozes te doden.
|16|
De priester van Midian nu had zeven dochters. Zij kwamen er net aan,
gingen water putten en vulden de drinkbakken om het kleinvee van
hun vader te drinken te geven.
Net zoals in Gn, gebeurde er ook in Ex iets bij de put (vgl. Gn24:11;
28:2).
|17|
Toen kwamen de herders en wilden hen wegjagen, maar Mozes stond op,
kwam hun te hulp en gaf hun kudde te drinken.
|18|
Toen zij bij hun vader Rehuel kwamen, zei hij: Waarom zijn jullie vandaag
zo snel terug?
Mozes’ schoonvader krijgt de naam Rehuël. Andere teksten noemen
hem ‘Jetro’ (Ex4:18), ‘Hobab, de zoon van Rehuël, de Midjaniet’
(Nm10:29). Fensham denkt in navolging van Albright dat Rehuël de
stamnaam is (vgl. 2Kr34:2).5
In Re4:11 is er sprake van Rehuël de zoon van Hobab de Keniet. De
Kenieten hadden nauwe betrekkingen in de wildernis met de Midjanieten
(Ex18; 1Sm15) wat wellicht de relatie tussen Rehuël, de Midjanieten en
Kenieten verklaart.
|19|
Zij zeiden: Een Egyptische man heeft ons gered uit de hand van de herders.
Hij heeft ook overvloedig water voor ons geput en de kudde te drinken
gegeven.
|20|
Hij zei tegen zijn dochters: Waar is hij? Waarom hebben jullie die man
daar gelaten? Roep hem om de maaltijd te komen gebruiken.
|21|
En Mozes stemde erin toe bij de man te blijven wonen. En hij gaf zijn
dochter Zippora aan Mozes.
Als Mozes is verworpen en wegvlucht van zijn eigen volk, huwt hij
Zippora (bet. ‘vrouwelijk vogeltje’). Sommigen zien in Zippora een beeld
5
Fensham 1977, 22.
44
van de Gemeente die zich met Christus verlooft als Hij verworpen is door
zijn eigen volk.6
|22|
Zij baarde een zoon, en hij noemde hem Gersom, want, zei hij, ik ben een
vreemdeling geworden in een vreemd land.
De schrijver maakt enkele snelle sprongen in de tijd van Mozes
aankomst in Midjan en huwelijk met Zippora naar de geboorte van hun
eerste zoon Gersom. Met het geven van de naam Gersom maakt Mozes
duidelijk dat hij niet thuishoort in het land waarin hij verblijft. Zijn hoop
ligt als Israëliet in het land Kanaän.
|23|
Het gebeurde lange tijd daarna, toen de koning van Egypte gestorven was,
dat de Israëlieten zuchtten vanwege de slavendienst, het
uitschreeuwden en hun hulpgeroep vanwege de slavendienst
omhoogsteeg tot God.
De farao was Egypte was gestorven, maar dat veranderde niets aan de
moeilijke situatie waarin de Israëlieten verstrikt waren.
|24|
Toen hoorde God hun gekerm, en God dacht aan Zijn verbond met
Abraham, met Izak en met Jakob.
|25|
En God zag naar de Israëlieten om en kende.
Het tweede gedeelte van dit vers is onduidelijk. Wat wordt er bedoeld
met ‘en kende’? De Midrasj denkt aan geslachtsgemeenschap en een
commentaar op Pesach Haggada schrijft dat Israël na de uittocht uit
Egypte een engel tegenkwam die alle in Egypte geboren kinderen
aanspraken als vader.7
6
7
Coates 1921, 12.
Ben-Chorin 1973, 29.
E X O D U S
3:1-6:1 – MOZES DOOR JAHWEH GEROEPEN
45
5 | 3:1-6:1 – Mozes door
Jahweh geroepen
A
a
3:1-4:17 – God openbaart zich aan Mozes
3:1-6 – Openbaring bij de Horeb
(1) En Mozes hoedde het kleinvee van zijn schoonvader Jetro, de priester van Midjan. Hij dreef het kleinvee
tot voorbij de wildernis, en hij kwam bij de berg van God, de Horeb. (2) En de engel van Jahweh verscheen
hem in een vuurvlam, uit het midden van een doornstruik. Hij keek toe, en zie, de doornstruik brandde in het
vuur, maar de doornstruik werd niet verteerd. (3) Mozes zei: ‘Daar wil ik naar toe gaan, en dat
indrukwekkende verschijnsel bezien, waarom de doornstruik niet verbrandt.’ (4) Toen Jahweh zag dat hij
ernaartoe ging om het te bezien, riep God tot hem uit het midden van de doornstruik: ‘Mozes, Mozes!’ Hij zei:
‘Zie, hier ben ik!’ (5) En Hij zei: ‘Kom hier niet dichterbij. Doe de schoenen van uw voeten, want de plaats
waarop u staat, is heilige grond.’ (6) Hij zei verder: ‘Ik ben de God van uw vader, de God van Abraham, de
God van Isaak en de God van Jakob.’ En Mozes bedekte zijn gezicht, want hij was bevreesd God aan te kijken.
|1|
En Mozes hoedde het kleinvee van zijn schoonvader Jetro, de priester van
Midjan. Hij dreef het kleinvee tot voorbij de wildernis, en hij kwam bij
de berg van God, de Horeb.
Een herder was in de ogen van de Hebreeën een minderwaardig
beroep. Twee van Israëls belangrijkste leiders, David en Mozes, waren
schaapherder. Door het leiden van de kudde leerden ze de waakzaamheid,
het geduld en de verantwoordelijkheid die ze later hard nodig hadden.
|2|
En de engel van Jahweh verscheen hem in een vuurvlam, uit het midden
van een doornstruik. Hij keek toe, en zie, de doornstruik brandde in
het vuur, maar de doornstruik werd niet verteerd.
God verscheen aan Mozes tijdens een normale werkdag in een
bekende omgeving. Diepe ontmoetingen met God vinden wonderlijke
genoeg vaak plaats tijdens gewone, alledaagse bezigheden. 1 De doornstruik
kwam veelvuldig voor in de Arabische wildernis en had de naam sina. Ook
dat een doornstruik in brand stond was geen vreemd verschijnsel in de
wildernis. Wat Mozes echter opviel was dat deze struik in brand stond en
1
Pool 2011, 34.
46
niet verteerde. De struik herinnerde aan het volk dat in contact met
Jahweh zou komen maar zich nog in de vuuroven van Egypte bevond.2
|3|
Mozes zei: ‘Daar wil ik naar toe gaan, en dat indrukwekkende verschijnsel
bezien, waarom de doornstruik niet verbrandt.
|4|
Toen Jahweh zag dat hij ernaartoe ging om het te bezien, riep God tot hem
uit het midden van de doornstruik: ‘Mozes, Mozes!’ Hij zei: ‘Zie, hier
ben ik!
Zelden komt het in de Bijbel voor dat een eigennaam twee keer achter
elkaar voorkomt. Als dat gebeurt gaat het telkens om een cruciaal
ogenblik. In de Bijbel is dat het geval bij zeven personen: bij Abraham als
hij op het punt staat zijn zoon te doden (Gn22:11), bij Jakob als hij naar
Egypte wil trekken om Jozef te zien (46:2), bij Mozes bij de brandende
doornstruik (Ex3:4), bij Samuël tijdens zijn roeping (1Sm3:10), bij Martha
als ze enorm in beslag is genomen door het dienen (Lc10:41), bij Simon als
de Heer Jezus hem openbaart dat de satan dringend heeft geëist de
apostelen als tarwe te mogen ziften (Lc22:31) en bij Saul als de
verheerlijkte Heer hem confronteert met het feit dat hij Hem vervolgt
(Hd9:4). Daarnaast gebruikt de Bijbel deze dubbele aanspraak slechts nog
één keer, in dat geval bij de plaats Jeruzalem als de Heer Jezus de stad erop
wijst dat Hij meermaals probeerde de stad bijeen te verzamelen, maar de
stad dat zelf niet wilde (Mt23:37).
Mozes reageert meteen op de stem van God. De Heer valt niet met de
deur in huis, maar vraagt de mens of Hij aan het woord mag komen.
|5|
En Hij zei: ‘Kom hier niet dichterbij. Doe de schoenen van uw voeten,
want de plaats waarop u staat, is heilige grond.
Het laatste troontje van dertig centimeter lang, tien centimeter breed
en een centimeter hoog, moest worden uitgetrokken.
Probeer een kort overzicht te geven van Mozes’
leven.
Hoe ontmoet God tegenwoordig mensen?
2
Coates 1921, 31.
E X O D U S
3:1-4:17 – GOD OPENBAART ZICH AAN MOZES
b
47
3:7-10 – Jahwehs verlangt dat Mozes Israël uit Egypte leidt
(7) Jahweh zei: ‘Ik heb duidelijk de onderdrukking van Mijn volk, dat in Egypte is, gezien en heb hun
geschreeuw om hulp vanwege hun slavendrijvers gehoord. Voorzeker, Ik ken hun lijden. (8) Daarom ben Ik
neergekomen om het volk te redden uit de hand van de Egyptenaren, en het te leiden uit dit land naar een
goed en ruim land, een land dat overvloeit van melk en honing, naar het gebied van de Kanaänieten, de
Hethieten, de Amorieten, de Ferezieten, de Hevieten en de Jebusieten. (9) Nu dan, zie, het geschreeuw om
hulp van de Israëlieten is tot Mij gekomen. En Ik heb ook de onderdrukking gezien waarmee de Egyptenaren
hen verdrukken. (10) Nu dan, kom, Ik zal u naar de farao zenden, want u moet Mijn volk, de Israëlieten, uit
Egypte leiden.’
|6|
Hij zei verder: ‘Ik ben de God van uw vader, de God van Abraham, de God
van Isaak en de God van Jakob.’ En Mozes bedekte zijn gezicht, want
hij was bevreesd God aan te kijken.
Mozes had alleen verhalen over God gehoord. Hij was verder
opgegroeid met de afgoden van Egypte.
Parallellen tussen Mozes en Jakob
Het is boeiend te zien dat er diverse parallellen bestaan tussen het leven van Mozes
en dat van Jakob. We sommen zeven parallellen tussen beide mannen op:
(1) Beiden beleven een vreemde geboorte: Jakob houdt de hiel van zijn broer vast;
Mozes wordt verborgen in een biezen mandje gelegd.
(2) Beiden staan boven hun oudere broer: Jakob boven Ezau; Mozes boven Aäron.
(3) Beiden keren zich tegen een broer: Jakob tegen Ezau bij de ontvangst van de
zegen; Mozes tegen zijn ‘broer’, de toekomstige farao.
(4) Beiden moeten door hun eigen schuld vluchten: Jakob keert zich tegen Ezau en
vlucht naar Laban; Mozes dood een Egyptenaar en vlucht naar Midjan.
(5) Beiden huwen een vrouw in hun vluchtplaats die ze ontmoeten bij een bron: Jakob
huwt Lea en Rachel (Gn29:2-10); Mozes huwt Zippora (Ex2:15b-17).
(6) Ondanks dat geen van het God zoekt, ontmoeten beiden God op hun vlucht en
zijn bevreesd: Jakob ontmoet God bij Bethel en is bevreesd (Gn28:10-22); Mozes
ontmoet God bij de Sinaï en is bevreesd (Ex3:1-6).
(7) Beiden strijden letterlijk met God bij de terugkeer naar hun volk (Gn32:22-32;
Ex4:24-26).
|7|
Jahweh zei: ‘Ik heb duidelijk de onderdrukking van Mijn volk, dat in
Egypte is, gezien en heb hun geschreeuw om hulp vanwege hun
slavendrijvers gehoord. Voorzeker, Ik ken hun lijden.
48
God had gezien, gehoord, gekend en Hij wilde redden. God is actief in
deze wereld. Hij is steeds up-to-date en weet wat er gaande is met zijn
volk. God voelt zelfs met zijn volk mee. We hoeven Hem niet eerst in te
lichten.
|8|
Daarom ben Ik neergekomen om het volk te redden uit de hand van de
Egyptenaren, en het te leiden uit dit land naar een goed en ruim land,
een land dat overvloeit van melk en honing, naar het gebied van de
Kanaänieten, de Hethieten, de Amorieten, de Ferezieten, de Hevieten
en de Jebusieten.
Jahweh noemt de verschillende volken die nog in het land Kanaän
verblijven: Kanaänieten, Hethieten, Amorieten, Ferezieten, Hevieten en
Jebusieten. In 1906 ontdekte Hugo Winckler kleitabletten waarop de
Hethieten werden genoemd. Israël zou gebracht worden naar een land van
melk en honing. De wildernis waarin het volk jarenlang zou rondtrekken
was vandaar niet het verblijf dat de Heer hen wilde schenken.
|9|
Nu dan, zie, het geschreeuw om hulp van de Israëlieten is tot Mij
gekomen. En Ik heb ook de onderdrukking gezien waarmee de
Egyptenaren hen verdrukken.
|10|
Nu dan, kom, Ik zal u naar de farao zenden, want u moet Mijn volk, de
Israëlieten, uit Egypte leiden.’
Toen Mozes in een eerder stadium zelf het initiatief nam om het volk
Israël te bevrijden, stond God dit niet toe. Het plan moest van God
uitgaan. Het is God die een droom heeft met deze schepping en die
waarmaakt. Het initiatief tot het waarmaken ligt daarbij in zijn hand.
c
3:11-4:17 – Mozes vier excuses tegenover God
Nadat Jahweh Mozes zijn wil heeft bekend gemaakt, plaatst Mozes
daar vier excuses tegenover om zijn taak naast zich neer te mogen leggen.
Deze vier excuses zijn opgebouwd in de vorm van een chiasme:
(1) Mozes is te gering: ‘Mozes echter zei tegen God: ‘Wie ben ik, dat
ik naar de farao zou gaan en de Israëlieten uit Egypte zou leiden?’’
(3:11).
E X O D U S
3:1-4:17 – GOD OPENBAART ZICH AAN MOZES
49
(2) Israël zal twijfelen: ‘En Mozes zei tegen God: ‘Stel, wanneer ik bij
de Israëlieten kom en tegen hen zeg: “De God van jullie vaderen
heeft mij tot jullie gezonden”, en zij mij vragen: “Wat is zijn
naam” – “Wat moet ik dan tegen hen zeggen?”’’ (3:13).
(3) Israël zal twijfelen: ‘Toen antwoordde Mozes en zei: ‘Wat als zij
mij niet geloven en niet naar mijn stem luisteren? Wat als ze
zeggen: “Jahweh verscheen helemaal niet aan jou”?’’ (4:1).
(4) Mozes is te gering: ‘Toen zei Mozes tegen Jahweh: ‘Och Jahweh, ik
ben geen man van veel woorden. Dat ben ik sinds jaar en dag al
niet. Zelfs vanaf het ogenblik dat U tot Uw knecht sprak was ik
dat niet. Ik ben immers zwaar van mond en zwaar van lippen.’’
(4:10).
Hoewel de joodse Midrasj en de Reformatoren Johannes Calvijn,
Maarten Luther en John Knox denken dat Mozes deze excuses noemde uit
nederigheid voor zijn broer (zo de Midrasj), lijkt de tekst daar niet op te
wijzen.3 In 4:14 ontbrandt namelijk de toorn van Jahweh over Mozes’
houding. Dit wijst niet op een houding van nederigheid, maar op een
houding van afwijzing. Met zijn verschillende excuses hoopt Mozes dat
Jahweh iemand anders kiest. Hij is niet enthousiast over deze roeping die
God voor hem heeft, maar krijgt het niet over zijn lippen om dat
rechtstreeks tegen God te zeggen.4
3:11-12 – Eerste excuus: ‘Wie ben ik?’
(11) Mozes echter zei tegen God: ‘Wie ben ik, dat ik naar de farao zou gaan en de Israëlieten uit Egypte zou
leiden?’ (12) En Hij zei: ‘Voorzeker, Ik zal met u zijn, en dit zal voor u het teken zijn dat Ík u gezonden heb:
Als u het volk uit Egypte geleid hebt, zult u God dienen op deze berg.’
|11|
Mozes echter zei tegen God: ‘Wie ben ik, dat ik naar de farao zou gaan en
de Israëlieten uit Egypte zou leiden?’
Als Jahweh zendt, komt het er niet op aan wie de mens is die Hij
zendt. Het komt erop aan wie Jahweh is. Voor Mozes was de
tegenwoordigheid van Jahweh de volmacht voor zijn zending en de bron
van zijn kracht. Voordat deze man Gods dat erkent, geeft hij God eerst nog
vier excuses om deze taak niet op zich te nemen.
3
4
Freedman and Maurice 1983a, 3.16; Calvin 1950, 69–70; Luther 1967, 12–13; Knox 1966, III:313–314.
Gorospe 2007, 158.
50
|12|
En Hij zei: ‘Voorzeker, Ik zal met u zijn, en dit zal voor u het teken zijn dat
Ík u gezonden heb: Als u het volk uit Egypte geleid hebt, zult u God
dienen op deze berg.’
In het ‘Ik zal met u zijn’, klinkt in het Hebreeuws de Godsnaam
Jahweh door. Grammaticaal benadrukt Jahweh in deze uitspraak dat Hij
het is met Mozes zal meegaan.
3:13-22 – Twee excuus: ‘Wie bent U?’
(13) En Mozes zei tegen God: ‘Stel, wanneer ik bij de Israëlieten kom en tegen hen zeg: “De God van jullie
vaderen heeft mij tot jullie gezonden”, en zij mij vragen: “Wat is zijn naam” – “Wat moet ik dan tegen hen
zeggen?”’ (14) En God zei tegen Mozes: ‘IK BEN DIE IK BEN’. Ook zei Hij: ‘Dit moet je tegen de Israëlieten
zeggen: “IK BEN” heeft mij tot jullie gezonden.’
(15) Toen zei God verder tegen Mozes: ‘Dit moet u tegen de Israëlieten zeggen: Jahweh, de God van uw
vaderen, de God van Abraham, de God van Isaak en de God van Jakob, heeft mij naar u toe gezonden. Dit is
voor eeuwig Mijn Naam, dit is Mijn Naam ter gedachtenis, van generatie op generatie. (16) Ga, verzamel de
oudsten van Israël en zeg tegen hen: Jahweh, de God van uw vaderen, is mij verschenen, de God van
Abraham, Isaak en Jakob. Hij zei: Ik heb zeker naar u omgezien en naar wat u in Egypte wordt aangedaan.
(17) Daarom heb Ik gezegd: Ik zal u uit de onderdrukking van Egypte leiden naar het land van de
Kanaänieten, de Hethieten, de Amorieten, de Ferezieten, de Hevieten en de Jebusieten, naar het land dat
overvloeit van melk en honing. (18) Dan zullen zij naar uw stem luisteren, en u moet zelf met de oudsten van
Israël naar de koning van Egypte gaan en u moet tegen hem zeggen: Jahweh, de God van de Hebreeën, is naar
ons toegekomen. Nu dan, laat ons toch drie dagreizen ver de wildernis in trekken, zodat wij Jahweh, onze
God, offers kunnen brengen. (19) Maar Ik weet zelf dat de koning van Egypte u niet zal laten gaan, ook niet
door een sterke hand. (20) Daarom zal Ik Mijn hand uitstrekken en Egypte treffen met al Mijn wonderen die
Ik te midden daarvan doen zal. Daarna zal hij u laten wegtrekken. (21) En Ik zal de Egyptenaren gunstig
stemmen tegenover dit volk. En wanneer het zal gebeuren dat u weggaat, zult u niet met lege handen gaan.
(22) Elke vrouw moet aan haar buurvrouw en aan haar huisgenote zilveren en gouden voorwerpen vragen, en
kleren, die u uw zonen en dochters te dragen moet geven. Zo zult u Egypte beroven.
|13|
En Mozes zei tegen God: ‘Stel, wanneer ik bij de Israëlieten kom en tegen
hen zeg: “De God van jullie vaderen heeft mij tot jullie gezonden”, en
zij mij vragen: “Wat is zijn naam” – “Wat moet ik dan tegen hen
zeggen?”’
Mozes is niet overtuigd. Wat als hij de Israëlieten bezoekt en zij niet
meer weten wie God is. Het is mogelijk dat ze na al die lange jaren in de
Egyptische verdrukking vergeten zij wie de God van hun voorvaderen
was. Meer dan tweehonderd jaar leek God niet meer naar hun om te zien.
Het is verder niet nodig om, zoals Nyasha Junior en Jeremy Schipper
voorstellen, hierbij een te strenge scheiding te maken tussen Mozes en de
E X O D U S
3:1-4:17 – GOD OPENBAART ZICH AAN MOZES
51
Israëlieten.5 De Septuaginta verbindt beiden zodoende met elkaar. Mozes
is een Israëliet, die bij Israël hoort. Hij verwijst in dit vers enkel naar de
Israëlieten als groep.
|14|
En God zei tegen Mozes: ‘Ik ben die ik ben’. Ook zei Hij: ‘Dit moet je tegen de
Israëlieten zeggen: “Ik ben” heeft mij tot jullie gezonden.’
Door de keuze voor de naam ‘Ik ben die ik ben’ verhult God zich en
maakt Hij anderzijds kenbaar dat Hij er wil zijn voor de mens. We mogen
dit ‘zijn’ niet abstract-filosofisch opvatten. Het gaat om een actieve
aanwezigheid van God in het leven van mensen. God is er voor zijn volk
in woord en daad. Hij zal met hen zijn.6
God is de onvoorwaardelijke God. God is wie Hij is. Hij is eeuwig en
onbevattelijk. Opmerkelijk is dat het woord ehjeh in Ex3:13-14 drie keer
voorkomt. Eén keer om duidelijk te maken, dat God er in het verleden
was. Eén keer om duidelijk te maken, dat God er in het heden is. En één
keer om duidelijk te maken, dat God er ook in de toekomst zal zijn.
Jahweh is Degene die Israël uit Egypte zal bevrijden.
Waaraan denk je bij de Godsnaam ‘Jahweh’?
|15|
Toen zei God verder tegen Mozes: ‘Dit moet u tegen de Israëlieten zeggen:
Jahweh, de God van uw vaderen, de God van Abraham, de God van
Isaak en de God van Jakob, heeft mij naar u toe gezonden. Dit is voor
eeuwig Mijn Naam, dit is Mijn Naam ter gedachtenis, van generatie op
generatie.
Jahweh is de God van de voorvaderen. Zoals Hij zich aan hen met
macht openbaarde, zal Hij dat ook doen bij het volk Israël in Egypte. God
zal reddend ingrijpen en het volk verlossen.
|16|
Ga, verzamel de oudsten van Israël en zeg tegen hen: Jahweh, de God van
uw vaderen, is mij verschenen, de God van Abraham, Isaak en Jakob.
Hij zei: Ik heb zeker naar u omgezien en naar wat u in Egypte wordt
aangedaan.
De oudsten waren degenen die de autoriteit hadden ontvangen om bij
plaatselijke moeilijkheden een juiste vredevolle oplossing te vinden
(Re8:4-17; Ez8:2; 14:1; 20:1). Ze hadden een belangrijke taak in de periode
5
6
Junior and Schipper 2008, 436.
Vgl. Hausoul 2016.
52
van het Oude Testament en werden ook bij andere volken gevonden. 7
Daarnaast konden ze geraadpleegd worden voor godsdienstige vragen.
|17|
Daarom heb Ik gezegd: Ik zal u uit de onderdrukking van Egypte leiden
naar het land van de Kanaänieten, de Hethieten, de Amorieten, de
Ferezieten, de Hevieten en de Jebusieten, naar het land dat overvloeit
van melk en honing.
We vinden in dit vers het meeste aantal volken bij elkaar. De
Kanaänieten woonden in Israël ten westen van de Jordaan. De Hethieten
woonden in het zuiden van Israël in Jeruzalem, Hebron en Berseba. De
Amorieten waren de bergbewoners in Israël. Over de Ferezieten is weinig
bekend. De Hevieten zouden misschien Horieten zijn en hoofdzakelijk in
Sichem en Gibeon hebben gewoond.8
|18|
Dan zullen zij naar uw stem luisteren, en u moet zelf met de oudsten van
Israël naar de koning van Egypte gaan en u moet tegen hem zeggen:
Jahweh, de God van de Hebreeën, is naar ons toegekomen. Nu dan, laat
ons toch drie dagreizen ver de wildernis in trekken, zodat wij Jahweh,
onze God, offers kunnen brengen.
Mozes moest de oudsten van Israël aanmoedigen om toestemming te
vragen aan de farao drie dagreizen de wildernis in te trekken om Jahweh
te aanbidden. Dit verzoek zou een eerste stap zijn in de onderhandelingen
met Egypte. In de oudheid was het gebruikelijk om klein te beginnen in de
onderhandelingen als iemand een groter doel voor ogen had. Als de ander
toegaf aan het verzoek, werd de volgende stap gezet en een uitbreiding aan
het eerste verzoek toegevoegd (vgl. Gn18:22-33; 1Kn20:1-6).9
De vraag om drie dagreizen ver te mogen reizen was wel al een grote
afstand voor Egypte. Een positieve reactie op deze vraag bracht het risico
met zich mee dat Israël niet meer terug zou keren. Israël zou dan volledig
los komen te staan van Egypte. In dit verzoek wordt dat verlangen
mogelijk al zichtbaar doordat het Hebreeuws een afwijkende spelling
gebruikt voor ‘Hebreeën’ (‫ )עי בר יָרי‬en daarmee het contrast met Egypte (
‫ )מיצרָרִייים‬vergroot.
|19|
7
8
9
Maar Ik weet zelf dat de koning van Egypte u niet zal laten gaan, ook niet
door een sterke hand.
Conrad 1971, 639–650; Albertz 1994; Thiel 1980, 27.
Fensham 1977, 29.
Paul, Van den Brink, and Bette 2004, 569.
E X O D U S
3:1-4:17 – GOD OPENBAART ZICH AAN MOZES
53
Egyptische bronnen tonen aan dat het vroeger gebruikelijk was om
aan arbeiders en slaven vrije dagen te geven voor offerfeesten of andere
religieuze activiteiten. De farao zou het verzoek van Israël echter niet
toestaan. Geen menselijke macht zou hem daartoe kunnen dwingen.
Daarmee ging hij in tegen de Egyptische gewoontes om vrije dagen
voor de godsdienst toe te staan aan de slaven.
|20|
Daarom zal Ik Mijn hand uitstrekken en Egypte treffen met al Mijn
wonderen die Ik te midden daarvan doen zal. Daarna zal hij u laten
wegtrekken.
Ondanks dat farao zichzelf als een ‘sterke hand’ ziet, zal Jahweh aan
farao tonen dat Hij het is die boven alles staat.10
|21|
En Ik zal de Egyptenaren gunstig stemmen tegenover dit volk. En wanneer
het zal gebeuren dat u weggaat, zult u niet met lege handen gaan.
|22|
Elke vrouw moet aan haar buurvrouw en aan haar huisgenote zilveren en
gouden voorwerpen vragen, en kleren, die u uw zonen en dochters te
dragen moet geven. Zo zult u Egypte beroven.
Welke excuus heb jij soms tegenover God?
4:1-9 – Derde excuus: Wat als ze niet gehoorzamen?
(1) Toen antwoordde Mozes en zei: ‘Wat als zij mij niet geloven en niet naar mijn stem luisteren? Wat als ze
zeggen: “Jahweh verscheen helemaal niet aan jou”?’
(2) Jahweh zei tot hem: ‘Wat heb je daar in je hand?’ Hij zei: ‘Een staf.’ (3) Hij zei: ‘Werp hem op de grond.’
En hij wierp hem op de grond en hij werd tot een slang. En Mozes vluchtte ervoor. (4) Maar Jahweh zei tegen
Mozes: ‘Strek je hand uit, en grijp de slang bij zijn staart’ – toen stak hij zijn hand uit en greep hem vast, en hij
werd weer tot een staf in zijn hand – (5) opdat zij geloven, dat Jahweh aan jou is verschenen, de God van hun
vaderen, de God van Abraham, de God van Isaak en de God van Jakob.
(6) Jahweh zei verder tot hem: ‘Steek toch je hand in je boezem.’ En hij stak zijn hand in zijn boezem en
haalde hem weer tevoorschijn, en zie, zijn hand was melaats, wit als sneeuw. (7) Hij zei: ‘Steek je hand
opnieuw in je boezem.’ En hij stak zijn hand opnieuw in zijn boezem, en toen hij hem weer uit zijn boezem
trok, zie, hij was weer als zijn overige vlees. (8) En het zal gebeuren als zij jou niet geloven en niet willen
luisteren naar wat het eerste teken te zeggen heeft, dan zullen zij toch wel geloven wat het laatste teken te
zeggen heeft.
10
V+gl. Kitchen 2003, 253–254.
54
(9) En mocht het zijn dat zij zelfs deze twee tekenen niet willen geloven en niet naar uw stem willen
luisteren, dan moet je water uit de Nijl nemen en dat uitgieten op het droge. Dan zal het water dat je uit de
Nijl neemt, veranderen. Ja, het zal veranderen in bloed op het droge.
|1|
Toen antwoordde Mozes en zei: ‘Wat als zij mij niet geloven en niet naar
mijn stem luisteren? Wat als ze zeggen: “Jahweh verscheen helemaal
niet aan jou”?’
Hoewel Jahweh in Exodus 3:18 stelt dat het volk naar Mozes zijn
boodschap luistert, twijfelt de profeet daar nog steeds aan. Mozes kan zich
niet voorstellen dat Israël hem meteen volgt. Ook als hij Israël precies
weet te vertellen wie de God is namens wie hij spreekt, is het mogelijk dat
het volk niet gelooft aan wat Mozes tegenover hen beweert. Hoe moet hij
dan reageren?
Jahweh komt deze twijfel van Mozes tegemoet. Hij geeft hem drie
wondertekens mee, waarin telkens het ene object tijdelijk in een ander
object verandert: de staf die in een slang verandert (vs2-5), de gezonde
hand die in een melaatse hand verandert (vs6-8) en het water uit de Nijl
dat in bloed verandert (vs9). Dit zal het volk overtuigen van Mozes’
legitimiteit.
|2|
Jahweh zei tot hem: ‘Wat heb je daar in je hand?’ Hij zei: ‘Een staf.’
De staf was in de oudheid een teken van heerschappij. 11 In het geval
van Mozes gold de staf als de zichtbare aanwezigheid van Gods macht.
Door de eerste ongehoorzaamheid gaf de mens deze heerschappij in
handen van het kwaad. God zou dit door de nakomelingen van de mens
ongedaan maken. Het kwaad zou niet altijd de heerschappij in de handen
houden. Ze zou terugkeren in de handen van de mensheid. In de
handeling die Mozes voor Gods aangezicht verricht, zien we een glimp
van dat toekomstig herstel terug.
|3|
Hij zei: ‘Werp hem op de grond.’ En hij wierp hem op de grond en hij
werd tot een slang. En Mozes vluchtte ervoor.
Jahweh, de God van het leven, brengt de staf van Mozes tot leven.
Deze verandert in een slang, het dier dat in Bijbel verbonden is met de
zondeval (Gn3). Charles Mackintosh en Arno Gaebelein zien vandaar in
deze slang een teken van de duivelse macht. 12 John Hannah en Bruce
11
12
Coates 1921, 24.
Mackintosh n.d., 41; Gaebelein 1997, vol. 1, 93; MacDonald 1990, 92.
E X O D U S
3:1-4:17 – GOD OPENBAART ZICH AAN MOZES
55
Wells denken bij de slang eerder, vanuit de Egyptische achtergrond, aan
de concrete macht van Egypte die zich tegen Israël keert.13
Egypte kent een groot aantal slangen, waarvan er enkelen giftig zijn.
Dat bracht het volk ertoe om de slang te aanbidden in de hoop met rust
gelaten te worden door het dier.14 De slang was daardoor het symbool van
Renenutet, de godin van de macht. De Egyptenaren beelden Renenutet af
als een slangenhoofd met een vrouwelijk lichaam. Zij was de beschermster
van de farao. Als Mozes zijn staf in een slang kon veranderen was dat een
schrikaanjagend beeld voor zowel de Egyptenaren als de Israëlieten in het
land Egypte.
|4|
Maar Jahweh zei tegen Mozes: ‘Strek je hand uit, en grijp de slang bij zijn
staart’ – toen stak hij zijn hand uit en greep hem vast, en hij werd weer
tot een staf in zijn hand –
Jahweh gaat verder met Mozes te verduidelijken dat hij niet hoeft te
vrezen dat Israël hem niet geloofd. In Gods autoriteit kan hij de slang bij
zijn staart vastgrijpen en wordt deze stijf als een stok. Deze handeling is
opmerkelijk voor wie beseft dat dit gevaarlijker is dan een slang bij zijn
kop vast te grijpen.15
|5|
opdat zij geloven, dat Jahweh aan jou is verschenen, de God van hun
vaderen, de God van Abraham, de God van Isaak en de God van Jakob.
Zoals Mozes de staart van de slang kan vastgrijpen en deze een
gehoorzaam instrument in zijn handen wordt, zal hij ook Israël kunnen bij
de staart kunnen vastgrijpen en hanteerbaar maken als een stok in zijn
hand. Wie van slangen niets te lijden heeft, wordt gezien als een gezant
van God (vgl. Mc16:18; Hd28:3-6).
|6|
Jahweh zei verder tot hem: ‘Steek toch je hand in je boezem.’ En hij stak
zijn hand in zijn boezem en haalde hem weer tevoorschijn, en zie, zijn
hand was melaats, wit als sneeuw.
Na het teken van de staf die in een slang verandert, voorziet Jahweh
de profeet van een tweede teken. Als Mozes zijn hand in zijn boezem
steekt en deze er weer uithaalt, is die melaats geworden. Bij deze
melaatsheid dienen we daarbij te denken aan een schimmelinfectie.
13
14
15
Hannah 2000, 128; Wells 2009, 188.
Pritchard 1969, 11–14, 326.
Hannah 2000, 128.
56
Melaatsheid16
Diversiteit in melaatsheid
Melaatsheid in de Bijbel wijst niet altijd op de lepraziekte die wordt veroorzaakt door
de bacil Mycobacterium leprae die de Noorse arts Armauer Hansen in 1873
ontdekte.17 Lv14:33-57 geeft daarom een grote diversiteit van soorten melaatsheid.
NBV verkiest vanuit deze onduidelijkheid voor de brede vertaling ‘(huid)vraat’.
Cunningham Geikie geeft een omschrijving van het algemene beeld dat melaatsheid
met zich meebrengt:18 ‘Het begon met kleine vlekjes op het ooglid en de handpalmen.
Daarna verspreidde het zich over verschillende lichaamsdelen en verbleekte het haar
overal daar waar het optrad. Het gaf de getroffen delen een glimmende schilferachtig
korst en veroorzaakte gezwellen, builen of schrammen. Vanaf de huid vrat het zich
langzaam door het weefsel, de boten en gewrichten, ja, tot in het merg. Daardoor
rotte het hele lichaam stelselmatig weg. De longen, spraak- en hoororganen en de
ogen werden daarna aangevallen, totdat uiteindelijk in smart en leed de welkom
geheten dood plaatsvond.’ Bij de vergelijking van melaatsheid met sneeuw gaat het
zodoende niet erom dat de huid wit werd, maar dat er bij de ziekte schilfers
opkwamen die van het lichaam afvielen als sneeuwvlokken dat doen. 19
Een ander beeldend verhaal van melaatsheid schetst Max Lucado: 20 ‘Het gebeurde
tijdens het oogsten. Ik merkte, dat ik de sikkel niet meer zo stevig als anders kon
vasthouden. Mijn rechterhand verdoofde helemaal. Ik had nog wel de kracht, maar
het gevoel was volledig weg. Op een middag wilde ik mijn gezicht wassen. Het water
werd helemaal rood. Mijn vingers bloedden. Ik had niets gevoeld. Had ik me ergens
aan gesneden? “Je kleren zitten onder het bloed”, zei mijn vrouw zachtjes. Ik keek
naar mijn kleren, en jawel. Ik durfde mijn vrouw niet aan te kijken. Ik staarde voor me
uit, naar de teil, naar mijn handen. Dus toch. “Zal ik de priester waarschuwen?”, vroeg
mijn vrouw. “Nee”, zei ik, “ik ga wel, alleen”. Toen keek ik haar aan, haar ogen waren
rood van de tranen. Ons dochtertje van drie stond naar ons te kijken. Ik slikte. Ik
aaide met mijn goede hand nog even over haar wang. Ze gaf mij een kus. Nu is dat al
jaren geleden. En niemand heeft mij sinds dat moment aangeraakt. Ook de priester
niet. Ik kwam bij hem. Hij keek naar mijn hand, ik hield de doek die eromheen zat
voor hem open. Hij bedekte zijn mond van de schrik. Hij stak zijn hand naar mij uit en
zei: “U bent onrein”. Met die uitspraak verloor ik mijn gezin, mijn boerderij, mijn
vrienden. Ik mocht niet meer in het dorp komen. Ik mocht nooit meer de eredienst in
een synagoge bijwonen. Waar mensen waren, mocht ik niet komen. [...] Sindsdien
loop ik met gescheurde kleren in het veld rond. Mijn haar hangt los over mijn
schouders, en als ik mensen in de buurt zie, moet ik ze waarschuwen: onrein, onrein.’
16
17
18
19
20
Hausoul 2012.
Hulse 1975, 87–105; Milgrom 1991, 816–820; Mull and Mull 1992, 32–39, 62; Garland 1996, 74; Baumgarten 1990,
159, 162.
Geikie 1893, II:13.
Hulse 1975, 87–105.
Lucado 2002, 31–33.
E X O D U S
3:1-4:17 – GOD OPENBAART ZICH AAN MOZES
57
Drievoudige scheiding
Melaatsheid gold als een afschuwelijke ziekte. Vloekformules uit het oude MiddenOosten beschrijven de aandoening als een verschrikkelijke straf. 21 Het was een
vloek, de tiran van alle ziekten die fysieke, sociale en godsdienstige scheiding teweeg
bracht.
(1) Fysiek gezien vraat de ziekte het menselijke vlees op en schoonde het zelfs niet
het bot. Hevige koorts en slapeloosheid kwelden de melaatse tot aan zijn dood.
Vanuit deze hopeloosheid stelden de maatschappij een melaatse gelijk met een
levend lijk en somden de rabbijnen een melaatse op bij de levende doden
(Nm12:12).22 Het genezen van een melaatse stond daardoor gelijk aan het
opwekken van iemand uit de dood.23
(2) Sociaal gezien werd de zieke in quarantaine geplaatst, zodat hij de ziekte op
niemand anders overdroeg. ‘Als onreine moet hij apart wonen en buiten het
kamp verblijven’ (Lv13:46). Enkel met andere melaatsen kon hij omgaan. Dat
gebeurde op grote afstand van de beschaving (2Kn7:3; Lc17:12). Zijn partner
had vanaf dat ogenblik het recht om zich te laten scheiden van de melaatse. 24
Uit medelijden gaf de bevolking voedsel aan de melaatse op een afgesproken
plaats. De melaatse zelf liep in doeken gewikkeld rond. ‘Wie door huidvraat
aangetast is, moet zijn kleren scheuren, zijn haar los laten hangen, baard en
snor bedekken en “Onrein, onrein!” roepen’ (Lv13:45). Als een melaatse echter
te kortbij een woonplaats kwam, had de bevolking de plicht hem te stenigen.
(3) In godsdienstig opzicht was de melaatse volgens de Thora onrein (Lv13-14). Zijn
aanwezigheid was voldoende om alles wat in buurt was onrein te maken. 25
Joden dachten dat melaatsheid te maken had met zonde, omdat God bepaalde
personen in het Oude Testament vanwege hun zonde met melaatsheid strafte. 26
Te denken valt aan Mirjam de zus van Mozes, koning Uzzija en Gehazi, de
knecht van Elia. Alle drie werden melaats door hoogmoed. Doordat ze Gods eer
hadden aangetast gaf Hij hen over aan melaatsheid en hun menselijke eer aan
te tasten. Ze kenden hun eigen grenzen niet en ondervonden dit nu aan hun
eigen lichaam.27 De begrenzende huid van hun lichaam verviel. Uitleggers
brachten melaatsheid daardoor typologisch in verband met hoogmoed. 28
|7|
Hij zei: ‘Steek je hand opnieuw in je boezem.’ En hij stak zijn hand
opnieuw in zijn boezem, en toen hij hem weer uit zijn boezem trok,
zie, hij was weer als zijn overige vlees.
Doordat de hand van Mozes weer volledig geneest, beseft iedereen dat
Mozes in contact staat met God. In de oudheid waren schimmelinfecties
verbonden met de macht van de goden. Er was nagenoeg geen medicijn te
21
22
23
24
25
26
27
28
Fensham 1977, 27.
Babylonische Talmoed, traktaat Nedarim 64b.
Flavius Josephus, Joodse Oudheden III.264; Babylonische Talmoed, traktaat Sanhedrin 47a.
Rienecker 1953, 93.
Neusner 1988c, 3.1; 11.1; 12.1; 13.6–12.
Leviticus Rabba 17:3; Numeri Rabba 7:5.
Knijpenga 2004, 45.
John 1956, 33.
58
vinden om bepaalde schimmelinfecties tegen te gaan. Doordat Mozes zijn
hand weer in een gezonde hand kon veranderen, openbaarde hij de macht
van Jahweh. Jahweh was in staat om ernstige kwalen weg te nemen bij
mensen. Hij was de God van de verlossing en genezing.
|8|
En het zal gebeuren als zij jou niet geloven en niet willen luisteren naar
wat het eerste teken te zeggen heeft, dan zullen zij toch wel geloven
wat het laatste teken te zeggen heeft.
Als de Israëlieten het wonder met de staf zouden wegwuiven, dan
zouden ze dubbel nadenken over hun weerstand tegen de boodschap van
Mozes bij het tweede teken. Welke god kenden zij namelijk die mensen zo
duidelijk en spontaan herstelde van melaatsheid?
|9|
En mocht het zijn dat zij zelfs deze twee tekenen niet willen geloven en
niet naar uw stem willen luisteren, dan moet je water uit de Nijl nemen
en dat uitgieten op het droge. Dan zal het water dat je uit de Nijl
neemt, veranderen. Ja, het zal veranderen in bloed op het droge.
Jahweh voorzag Mozes nog van een derde teken. Als Mozes water uit
de Nijl uitgoot op het droge zou dit water op het land in bloed veranderen.
Met dit derde teken mocht Israël al een glimp zien van de eerste plaag die
Jahweh over Israël zou brengen als dit zijn volk niet uit het land zou laten
vertrekken (Ex7:14-24). Het bloed dat normaal een teken was van het
leven zou dan een teken zijn van de dood.
Dit derde teken openbaarde aan Israël dat de God die Mozes
vertegenwoordigde groter was dan de goden Egypte. De Egyptenaren
vereerden de Nijl immers als een van hoofdgoden. Deze droeg in het
Egyptisch de naam Hapi. Hapi was een god die zowel mannelijk als
vrouwelijk was. Hij was de god van het leven en voorzag met het water
uit de Nijl het land van groei (mannelijk) en bescherming (vrouwelijk).
Daarnaast was de Nijl verbonden met Osiris, de god van Hapi, met Subek,
de god van de krokodil en koning van de dood.29
4:10-12 – Vierde excuus: Ik ben geen man van woorden
(10) Toen zei Mozes tegen Jahweh: ‘Och Jahweh, ik ben geen man van veel woorden. Dat ben ik sinds jaar en
dag al niet. Zelfs vanaf het ogenblik dat U tot Uw knecht sprak was ik dat niet. Ik ben immers zwaar van
mond en zwaar van lippen.’ (11) Maar Jahweh zei tot hem: ‘Wie heeft de mens een mond gegeven? Wie
29
Frankfort 1961, 1–29.
E X O D U S
3:1-4:17 – GOD OPENBAART ZICH AAN MOZES
59
maakt iemand stom, doof, ziende of blind? Ben Ik het niet, Jahweh? (12) Nu dan, ga, Ík zal zelf met je mond
zijn, en je leren wat je moet spreken.’
|10|
Toen zei Mozes tegen Jahweh: ‘Och Jahweh, ik ben geen man van veel
woorden. Dat ben ik sinds jaar en dag al niet. Zelfs vanaf het ogenblik
dat U tot Uw knecht sprak was ik dat niet. Ik ben immers zwaar van
mond en zwaar van lippen.’
Mozes drie argumenten veranderen Gods keuze niet. Jahweh wil dat
hij zijn volk uit Egypte uitleidt. Mozes probeert hier onderuit te komen
met een vierde argument: hij is geen man van veel woorden. Zijn
welsprekendheid is niet voldoende krachtig om het volk te bewegen om
Egypte te verlaten en naar de Sinaï te gaan. Daardoor is Hij niet in staat
om Jahwehs boodschap aan zowel de Israëlieten als de Egyptenaren te
verkondigen. Ter ondersteuning wijst de prins uit Egypte op zijn
zwakheden. Zo hoopt hij, na drie mislukte excuses, met dit vierde excuus
aan Gods roeping te ontsnappen en een triomf te bereiken.30
Het is nogal onduidelijk waarop Mozes doelt met zijn uitdrukking
‘zwaar van mond en zwaar van tong’ ( ‫)כר בִי ד־ הפה וכר בִי ד ל(השֹון‬. Vertalingen
kiezen voor: ‘Ik kan nooit de juiste woorden vinden’ (NBV), ‘Ik kan erg
moeilijk uit mijn woorden komen’ (GNB), ‘ik spreek onduidelijk en
moeizaam’ (HSV), ‘ik ben zwaar van mond en zwaar van tong’ (NBG, vgl.
SV), ‘ik spreek moeilijk en traag’ (WV). 31 Later zal Mozes er nog twee keer
op wijzen dat hij niet welsprekend is: ‘Maar Mozes sprak voor Jahwehs
aangezicht: ‘De Israëlieten luisterden niet eens naar mij, hoe zou dan farao
naar mij luisteren, terwijl ik onbesneden lippen heb?’ ’ (Ex6:12), ‘Maar
Mozes zei voor het aangezicht van Jahweh: ‘Ik heb immers onbesneden
lippen; hoe zou farao dan naar mij luisteren?’’ (vs30). Targum Onkelos en
Neofiti verbinden beide teksten met elkaar door in beiden identieke
woorden te gebruiken.
Op basis van deze verzen dachten sommigen dat Mozes een fysieke
aandoening had en daardoor niet goed sprak. 32 Om welke aandoening het
hier precies ging, blijft onbekend. Volgens een joodse legende leed Mozes
aan een spraakgebrek doordat hij als baby zijn tong aan een hete kool
verbrandde.33 Jahweh reageert dan op Mozes’ excuus met te stellen dat Hij
als Schepper boven alle fysieke hindernissen staat.
30
31
32
33
Junior and Schipper 2008, 429.
Zie voor een gedetailleerde relatie met andere talen: Tigay 1978, 60–61.
Augustinus n.d., Ex10,16; Junior and Schipper 2008, 431; Propp 1999, 210–211; Tigay 1978, 60–62; Levin 1992, 632.
Freedman and Maurice 1983a, 1.26–31.
60
Een moeilijkheid bij deze uitleg is dat dit fysieke spraakgebrek bij
Mozes moeilijk te vereenzelvigen is met de vele voordrachten die hij voor
het volk houdt. Hoe kreeg Mozes dit voor elkaar zonder dat God hem
fysiek genas? Van zulk een genezing vernemen we echter even min als van
een verdere verwijzing naar dit spraakgebrek. Stefanus betuigt zelfs:
‘Mozes werd onderwezen in alle wijsheid van de Egyptenaren en was
machtig in woorden en in daden’ (Hd7:22). Dit machtig zijn in woorden
wijst geenszins op een fysiek spraakgebrek. Ten slotte is het vreemd dat
Mozes een fysiek spraakgebrek pas als laatste van de vier excuses noemt.
Het zou veel logischer zijn geweest als hij dat op de eerste plaats had gezet.
Dat Mozes daadwerkelijk een spraakgebrek had komt vandaar vreemd
over vanuit de context.34 Rabbi Samuël ben Meir (acr. Rashbam, 1085–
1158) vatte de hypothese van het spraakgebrek bij Mozes zelfs op als laster.
Het zou immers impliceren dat Jahweh een stotteraar als profeet had
geroepen om het volk in de Thora te onderwijzen. 35 Zulk een keuze van
Jahweh kon volgens ben Meir onmogelijk het geval zijn geweest.
Volgens andere uitleggers wil Mozes zeggen dat hij geen Hebreeuws
of Egyptisch meer beheerst.36 Het lange verblijf in Midjan kan daar de
aanleiding toe zijn geweest. Even goed is het ook mogelijk dat Mozes zich
nooit als een volledige Israëliet of een volledige Egyptenaar heeft zien.
Vanaf het begin is zijn identiteit voor hemzelf onduidelijk geweest omdat
hij telkens in twee werelden, op de grens van twee volken, leefde. 37 De
vreemdelingschap die dat veroorzaakt komt ook tot uiting in de naam van
zijn zoon, Gersom: ‘Ik ben een vreemdeling geworden in een vreemd land’
(Ex2:22), en in zijn typering van Jahweh als de God van jullie voorvaderen
(3:13). Als Mozes opnieuw hierop wijst in Exodus 6:12 en 6:30, komt dit
nog krachtiger tot uiting: Er is teveel afstand tussen Mozes en Israël om
namens hen tot de farao te kunnen spreken. Israël twijfelt aan de loyaliteit
waarmee Mozes optreedt.38 Mozes beseft al bij zijn roeping dat dit een
probleem vormt. Hij is een man met ‘onbesneden lippen’. Zijn hart staat
wel op de juist plaats, maar hij heeft de culturele achtergrond niet mee.
God reageert in 4:11 dan op dit excuus door Mozes eraan te herinneren dat
34
35
36
37
38
Stuart 2006, 133.
Tigay 1978, 60.
Cyprianus (±200–258) 253AD; Origenes n.d., 5:3; Philo 2005d, 1.83; 2005, 9.38; Hoffman 1400, Ex4:10, zie verder
nog: Rabbi Samuël ben Meir (acr. Rashbam, 1085–1158) en Abraham ibn Ezra (1089–1164); Freud 1991, 37–38;
Segal 1968, 5.
Jones 1994, 370, 381–382; Buber 1958.
Junior and Schipper 2008, 441.
E X O D U S
3:1-4:17 – GOD OPENBAART ZICH AAN MOZES
61
Hij degene is die een mens niet alleen de opdracht geeft, maar ook de
kracht om te gehoorzamen (4:11). Dat laatste geldt dan niet enkel voor
Mozes, maar voor elk mens, ook de Israëliet in Egypte.
Een andere uitleg is het om Mozes’ woorden ‘onbesneden van lippen’
te verbinden met de uitdrukking ‘onbesneden van hart’. In het laatste
geval beseffen lezers dat het niet gaat om een fysieke afwijking van het
hart. De uitdrukking ‘onbesneden van hart’ wijst veeleer op iemand die
niet wil gehoorzamen aan Gods opdracht. Het ‘onbesneden van lippen’ zou
dan een soortgelijke betekenis kennen.39 Volgens de jood Philo van
Alexandrië en de christen Adamantius Origenes deed Mozes’ spraakgebrek
zich dan ook pas voor toen Mozes in zijn eigen spreken bij de brandende
braamstruik geconfronteerd werd met de heerlijkheid van Jahwehs
spreken. Mozes voelde zich op dat moment totaal onwaardig tegenover
God.40 Hij zag zich als volledig ongeschikt voor de grote opdracht die
Jahweh hem gaf. Die terughoudendheid van Mozes wordt ook zichtbaar in
zijn aanhef: ‘Och Jahweh’, en de uitdrukking: ‘uw knecht’. Ze herinnert
aan Saul die uit een prominente familie kwam, maar zich niet voor het
koningschap geschikt ziet (1Sm9:21), David die als een held wordt gevierd
en zich evenmin waardig acht voor het koningschap (18:23), Jesaja en
Jeremia die beiden een machtig visioen van Jahweh ontvingen en daarin
belijden dat zijzelf niet waardig zijn (Js6:5; Jr1:6). Vooral de parallel tussen
Mozes’ uitspraak en Jeremia’ verontschuldiging valt op. In beide gevallen
verontschuldigt de profeet zich bij God dat hij niet goed kan spreken
(Jr1:6). Mozes hoopt hiermee te bereiken dat God nog eens goed nadenkt
of Hij hem wel wil zenden (Ex4:13).41
|11|
Maar Jahweh zei tot hem: ‘Wie heeft de mens een mond gegeven? Wie
maakt iemand stom, doof, ziende of blind? Ben Ik het niet, Jahweh?
Voor een vierde keer verklaart Jahweh het argument van Mozes voor
ontoereikend. Mozes’ spreken mag een excuus voor hemzelf zijn, maar
voor Jahweh is het geen obstakel. Waar Mozes op zijn ongeschiktheid
wijst, wijst God op zijn geschiktheid. Hij gaf aan mensen het vermogen om
te spreken, te horen en te zien. Hij is zelfs in staat om mensen stom, doof,
ziende en blind te maken. Zoals Hij Mozes hand als een teken binnen een
oogwenk melaats maakte, kon Hij ze ook in enkele seconden genezen.
39
40
41
Coats 1988, 68–69, 78.
Philo 2005d, 1.14; 2005b, 9; Schecter 1400, II:33,86; Langston 2006, 64.
Cohen 1991, 256–261; Schmid 1968, 27–39; Stuart 2006, 135; Paul, Van den Brink, and Bette 2004, 575.
62
Jahwehs uitspraken laten Mozes daarmee zien dat God boven de mens met
al zijn zwakheden en tekortkomingen staat. Of het nu om Mozes, de
Israëlieten of om een ander mens gaat. God staat boven hen als Schepper.
Hij opent oren en ogen en geeft de mens een mond.
De uitspraak dat God mensen stom, doof, ziende en blind maakt, is
vaak aangegrepen om te concluderen dat Hij mensen willekeurig beperkt.
De ene mens maakt God blind, de andere maakt Hij stom, zoals het Hem
goeddunkt en het in zijn hart opkomt.
De kerkvader Aurelius Augustinus verzette zich al tegen zulk een
opvatting van deze tekst. In zijn tijd wezen de Marcionieten op deze tekst
namelijk om het Oude tegen het Nieuwe Testament uit te spelen. 42 De
Jahweh van het Oude Testament was een gruwelijk tiran, een demonisch
monster die er van genoot om op basis van zijn pure willekeur mensen te
laten lijden en in smarten te laten creperen. Daar tegenover stond Jezus
Christus waarvan het Nieuwe Testament getuigde dat Hij als liefdevolle
Verlosser en genadige Bevrijder was gekomen om mensen te genezen van
de blindheid, stomheid en doofheid waarmee Jahweh de mensen treiterde.
Voor Augustinus was zulk een opvatting over God en zijn geïnspireerde
Woord volstrekte dwaalleer. Nergens was er in de Bijbel een situatie te
vinden waar God mensen zonder enige reden of oorzaak fysiek beperkte.
Als Jahweh dat deed, dan had dat een basis in bijvoorbeeld de
ongehoorzaamheid tegenover Hem. Een voorbeeld hiervan zien we in het
verhaal van farao en Egypte. Doordat hij ongehoorzaam is aan Gods
oproep, brengt Jahweh meerdere plagen over hem en zijn volk. God sloeg
dus wel mensen met ziekte, maar Hij deed dat niet in pure willekeur. Hij
deed dat op basis van de menselijke ongehoorzaamheid. Doordat farao
zichzelf tegen God keerde en verhardde, bracht hij het oordeel van God
over zich. Aurelius Augustinus wees er op dat dit ook gebeurde in het
Nieuwe Testament. Zo zei Jezus: ‘Ik ben tot een oordeel in deze wereld
gekomen, opdat zij die niet zien, zien zouden, en die zien, blind zouden
worden’ (Jh9:39). Wie zich tegen Christus keerde werd blind. In dit geval
ging het niet om een fysieke blindheid, maar om een geestelijke blindheid
die tot stand kwam vanuit de verharding van het hart, zoals dat ook bij de
farao het geval was (vgl. Ex4:21).
42
Augustinus n.d., Ex8.
E X O D U S
3:1-4:17 – GOD OPENBAART ZICH AAN MOZES
63
Deze overwegingen laten zien dat het onverantwoord is om tegen
mensen met een beperking te zeggen dat God hen die beperkingen gaf als
een cadeau voor het leven. Dat het zijn vastgestelde wil was om hen blind,
doof of stom te maken. Beperkingen brengt God in de Bijbel alleen toe als
een mens hardnekkig zondigt tegen God. Dat roept op tot voorzichtigheid
in de veroordeling van de zieke. Zelfs als men weet heeft van bepaalde
zonde in iemands leven moeten we nog enorm voorzichtig te zijn om een
fysiek gebrek rechtstreeks in relatie te brengen met Gods tucht. Het aantal
situaties in de Bijbel waarin God mensen namelijk slaat met ziekte, zijn erg
gering als we ze vergelijken met de situaties waarin God aan mensen
genezing schenkt. In de joodse traditie bestaat zelfs de gedachte dat God
Mozes wilde genezen van zijn fysieke spraakgebrek. Omdat Mozes zich
echter heftig verzette, koos Jahweh ervoor om Mozes niet te genezen. 43 In
de Bijbel ontbreekt die houding bij Jahweh, waardoor deze joodse uitleg
erg labiel is. Jahweh neemt veeleer de volledige verantwoordelijkheid op
voor zijn heraut. Hij waakt over Mozes als zenders en over de Israëlieten
als ontvangers van zijn boodschap. Hij geeft de mensen namelijk een mond
en oren. Tegelijk zijn de woorden van Jahweh ook ironisch. Door zijn
eigen excuses is Mozes blind en doof voor hetgeen God hem duidelijk wil
maken. Hij is niet in staat om zichzelf te zien, zoals God hem ziet.
|12|
Nu dan, ga, Ík zal zelf met je mond zijn, en je leren wat je moet spreken.’
Mozes hoeft zich geen zorgen te maken over zijn vierde ‘probleem’.
Jahweh zal met zijn lippen zijn en aan hem onderwijzen wat hij moet
antwoorden. Dit is de belofte die later ook aan de profeet Jeremia wordt
gegeven als deze erop wijst dat hij niet goed kan spreken (Jr1:6). Wat
Mozes, Aäron, Jeremia of andere gezanten van Jahweh zeggen en hoe ze
het weergeven, wordt door Jahweh gecoördineerd. De zaak valt niet alleen
onder hun eigen verantwoordelijkheid. Hij is bij hen!
4:13-17 – Mozes’ conclusie: Zend iemand anders
(13) Maar hij zei: ‘Och Jahweh, zend toch wie U maar wilt.’ (14) Hoewel de toorn van Jahweh brandende was
tegen Mozes, zei Hij: ‘Aäron, de Leviet, is toch je broer? Ik weet dat híj uitstekend kan spreken. Bovendien,
zie, hij trekt je tegemoet. Zodra hij je ziet, zal hij zich van harte verblijden. (15) Dan moet je tot hem spreken
en hem de woorden in zijn mond leggen. Ikzelf zal met jouw mond en zijn mond zijn en je leren wat u doen
moet. (16) En hij zal voor jou tot het volk spreken. Dan zal het zo zijn: Hij zal voor jou tot een mond zijn en
43
Freedman and Maurice 1983a, 3.17.
64
jij zult voor hem tot een God zijn. (17) Neem daarom deze staf in uw hand, waarmee je die tekenen moet
doen.’
|13|
Maar hij zei: ‘Och Jahweh, zend toch wie U maar wilt.’
Nadat Jahweh antwoord gaf op het vierde excuus, probeert Mozes met
een goedkope conclusie voor een laatste keer aan zijn roeping onderuit te
komen. Hij wil tot dat doel komen op een indirecte maar toch duidelijke
manier. Een nieuw excuus is er niet meer voor Mozes. Wel kon hij nog
eens proberen om beleefd de vraag van Jahweh terzijde te schuiven. Dat
doet Mozes doordat hij God er aan herinnert dat deze mag zenden, wie Hij
maar wil zenden.
Mozes’ woordkeus toont overduidelijk dat hijzelf deze opdracht zeker
niet wil uitvoeren. Op moderne wijze zegt Mozes als het ware: ‘Met alle
respect, Jahweh, je moet toch nog wel iemand anders kennen die je met
deze opdracht wil uitzenden’.44 De Septuaginta vertaalt Mozes’ conclusie
daarom met: ‘Wijs een bekwaam ander aan die U zult zenden’ (προχείρισαι
δυνάμενον ἄλλον, ὃν ἀποστελεῖς). Met deze gevleugelde woorden hoopt
Mozes zich te mogen verontschuldigen bij God om niet naar Egypte te
moeten terugkeren. Van alle Bijbelse personages zal het alleen nog maar
Jona zijn die zulk een houding aan de dag brengt.
|14|
Hoewel de toorn van Jahweh brandende was tegen Mozes, zei Hij: ‘Aäron,
de Leviet, is toch je broer? Ik weet dat híj uitstekend kan spreken.
Bovendien, zie, hij trekt je tegemoet. Zodra hij je ziet, zal hij zich van
harte verblijden.
De schrijver van Exodus verduidelijkt dat Jahweh op dat moment
toornig was op Mozes. Deze toorn kwam niet pas op na Mozes’ conclusie
in vers 13. Het Hebreeuws wijst er op dat deze al aanwezig was en
mogelijk in de voorafgaande situaties groeide. 45 De continue afwijzing die
Jahweh van Mozes te horen krijgt, maakt God toornig.
In zijn genade neemt Jahweh nu voor de laatste keer een initiatief. Hij
zal Aäron naar Mozes sturen om hem te helpen. Deze komst van Aäron
wordt als een vaststaand feit neergezet. Aäron komt. Daarmee komt er ook
een einde aan alle excuus voor Mozes. Het gesprek met Jahweh is ten
einde. Mozes krijgt Aäron als collega mee. God zal hem naar Mozes
toezenden (vs27).
44
45
Stuart 2006, 136.
Ibid., 137n83.
E X O D U S
3:1-4:17 – GOD OPENBAART ZICH AAN MOZES
65
In zijn beschrijving typeert God Aäron als de broer van Mozes en als
Leviet. Duane Garrett ziet in het begrip ‘Leviet’ een semi-technische term
voor ‘priester’.46 Uit Exodus 19:21-24 blijkt namelijk dat er al priesters in
Israël waren, voordat Aäron en zijn zonen daartoe werden aangewezen.
Mozes en Aäron waren ook beiden afkomstig uit de stam van Levi. Als
Aäron al eerder een priesterlijke functie had, zou hij gewend zijn geweest
aan het spreken in het openbaar.
Volgens de joodse traditie verspeelde Mozes zijn mogelijkheid om tot
het priestergeslacht te behoren. Oorspronkelijk wilde Jahweh immers
Mozes tot priester roepen en Aäron tot Leviet. Door de houding van
Mozes bij zijn roeping zouden de rollen nu worden omgekeerd: Aäron
werd de stamvader van de priesters en de rest van zijn familie zou als
Leviet dienen.47
|15|
Dan moet je tot hem spreken en hem de woorden in zijn mond leggen.
Ikzelf zal met jouw mond en zijn mond zijn en je leren wat u doen
moet.
Aäron zal samen met Mozes spreken. Mozes blijft dus betrokken in
Gods opdracht. In het verdere verhaal speelt Mozes de hoofdrol. Aäron
spreekt slechts zelden in Gods naam (Ex4:30; 5:1). De Almachtige heeft het
laatste woord over de mens en zijn keus voor Mozes is niet veranderd,
ondanks dat Mozes’ levenshouding weinig veranderd lijkt te zijn op dit
moment.
|16|
En hij zal voor jou tot het volk spreken. Dan zal het zo zijn: Hij zal voor
jou tot een mond zijn en jij zult voor hem tot een God zijn.
|17|
Neem daarom deze staf in uw hand, waarmee je die tekenen moet doen.’
God heeft het laatste woord. Vanaf dit ogenblik is de staf van Mozes
verbonden met de macht van God (vs20). Toch valt het op dat het niet
Mozes’ staf, maar Aärons staf is waardoor God de volgende tekenen in
Egypte doet: veranderen van de staf in een slang (7:9-10), veranderen van
het water in bloed (vs19-20), opkomst van de kikkerplaag (8:1),
veranderen van het stof in muggen (vs12-13). De staf van Mozes is
daarentegen verbonden met de volgende tekenen: opkomst van de donder,
hagel en vuur (9:23), opkomst van de sprinkhanen (10:13).
46
47
Garrett 1991, 216.
Neusner 2011g, 102a; 2011e, 11b; 2008b, 38b–c; Freedman and Maurice 1983a, 3.17.
66
B
4:18-31 – Mozes’ terugkeer naar Egypte
(18) Toen ging Mozes weg en keerde terug naar zijn schoonvader Jetro. En hij zei tegen hem: Laat mij toch
gaan om terug te keren naar mijn broeders, die in Egypte zijn, om te zien of zij nog in leven zijn. En Jethro zei
tegen Mozes: Ga in vrede. (19) Ook zei Jahweh tegen Mozes in Midjan: Ga, keer terug naar Egypte, want al de
mannen die jou naar het leven stonden, zijn gestorven. (20) Toen nam Mozes zijn vrouw en zijn zonen, liet
hen op een ezel rijden en keerde terug naar het land Egypte. En Mozes nam de staf van God in zijn hand.
(21) Jahweh zei tegen Mozes: ‘Nu je naar Egypte gaat terugkeren, zie erop toe dat je al de wonderen, waartoe
Ik je in staat gesteld heb, voor de farao doet. Ikzelf echter zal zijn hart verharden, zodat hij het volk niet zal
laten wegtrekken. (22) Dan moet je tegen de farao zeggen: “Zo zegt Jahweh: Mijn zoon, Mijn eerstgeborene, is
Israël. (23) Daarom zeg Ik tegen jou: Laat Mijn zoon wegtrekken, zodat hij Mij kan dienen. Maar jij hebt
geweigerd hem weg te laten trekken, zie, Ik zal jouw zoon, jouw eerstgeborene, doden.”’
(24) En het gebeurde onderweg, in de herberg, dat Jahweh hem tegenkwam en hem wilde doden. (25) Toen
nam Zippora een vuurstenen mes en besneed de voorhuid van haar zoon. Zij raakte zijn voeten/genitaliën en
zei: ‘Werkelijk, jij bent voor mij een bloedbruidegom.’ (26) Toen liet Hij hem met rust. Vanwege de
besnijdenis zei zij toen: ‘Bloedbruidegom.’
In Ex4:18-31 vernemen we van Mozes’ terugkeer naar Egypte.
|18|
Toen ging Mozes weg en keerde terug naar zijn schoonvader Jetro. En hij
zei tegen hem: Laat mij toch gaan om terug te keren naar mijn
broeders, die in Egypte zijn, om te zien of zij nog in leven zijn. En
Jethro zei tegen Mozes: Ga in vrede.
Mozes keerde terug naar zijn schoonvader om hem toestemming te
vragen naar Egypte terug te keren. Door deze daad toont hij zijn
verbondenheid met Jetro en tegelijk geeft hij in zijn verzoek blijkt van zijn
relatie met de Israëlieten in Egypte.
Het is opmerkelijk dat Mozes niets vertelt over zijn verdere missie in
Egypte. Het blijft bij een terugkeer naar Egypte om te zien of de
familieleden nog in leven zijn. Maar door de reactie van Jetro tegenover
Mozes lijkt de schoonvader al eerder op de hoogte te zijn gesteld van de
volledige missie en wordt er geen volledige omschrijving daarvan gegeven
in dit vers.48
In plaats van ‘Jetro’ (‫יתָרו‬, LXX, Sam, Vg) leest MT enkel op deze plaats ‘Jeter’ (‫)יתָר‬.
De reden daarvoor is onduidelijk en wordt meestal toegeschreven aan een
overschrijffout.
|19|
48
Ook zei Jahweh tegen Mozes in Midjan: Ga, keer terug naar Egypte, want
al de mannen die jou naar het leven stonden, zijn gestorven.
Durham 1987, 55.
E X O D U S
4:18-31 – MOZES’ TERUGKEER NAAR EGYPTE
67
Naast de toestemming van Jetro geeft ook Jahweh zelf aan Mozes te
kennen dat hij naar Egypte dient terug te keren. In tegenstelling tot de
hedendaagse gebruiken hoefde Mozes geen angst meer te hebben om
alsnog in Egypte terechtgesteld te worden. Het was in de oudheid namelijk
gebruikelijk dat een nieuwe regering alle misdaden die begaan werden
tegen het oude regime niet meer vervolgde (Nm35:25,28,32; Jz20:6).49
|20|
Toen nam Mozes zijn vrouw en zijn zonen, liet hen op een ezel rijden en
keerde terug naar het land Egypte. En Mozes nam de staf van God in
zijn hand.
De verwijzing naar het gezin van Mozes is vrij uniek en dient om de
lezer voor te bereiden op de gebeurtenis in vs24-26. De familie treed
verder op de achtergrond in het verhaal. Enkel in Ex18:2-6 vernemen we
opnieuw van het gezin en wordt er nog een tweede zoon vermeld (vs4).
Uitleggers hebben daaruit geconcludeerd dat het gezin niet volledig mee
trok naar Egypte.50 Maar vanuit de schaarse informatie over Mozes gezin
hoeft dat niet het geval te zijn en kan er eveneens worden gesteld dat de
schrijver geen belang hecht aan een verdere vermelding van het gezin in
de tekst.
Op dit ogenblik is het wel voor de verteller van belang dat de lezer
weet heeft van Mozes’ gezin. Samen op een ezel trekken ze naar Egypte.
De Midrasj zegt:
‘Zoals er een eerst verlosser was, zou er ook een laatste verlosser
zijn. Zoals de eerste verlosser zijn vrouw en zoon op een ezel
vervoerde, zou ook van de laatste verlosser gezegd worden: “Hij
is arm en rijdt op een ezel” [Zc9:9].’51
Belangrijk en vermeldenswaardig is tenslotte nog de staf die Mozes
met zich meedraagt. Deze staf die hij vroeger gebruikte om zijn schappen
en kleinvee te weiden (vgl. Ex4:2), zal de bekende staf Gods worden die
een belangrijke rol zal vervullen in de exodus van het volk. Deze staf van
Mozes wordt soms in verband gebracht met de bomen in de hof van Eden.
In het Syrische Bijenboek vernemen we dat Mozes’ staf afkomstig was van
de kennisboom.52 Via Abraham, Juda, Tamar en Jethro ontving Mozes deze
49
50
51
52
Stuart 2006, 144.
Ibid., 155.
Midrasj, Rabba Qoheleth I.
Syrische Bijenboek 30.
68
staf. In de Targum Pseudo-Jonathan vernemen we zodoende bij Ex4:20 dat
Mozes de staf nam ‘die hij had meegenomen uit de kamer van zijn
schoonvader. De staf was afkomstig van de saffieren Troon van de
heerlijkheid, woog veertig graanmaten en op de staf stond de grote en
heerlijke naam gegrift waarmee de tekens werden voltooid voor de Heer
door zijn hand.’ Later zou Mozes de koperen slang aan deze staf
vasthechten en nog later zou de staf dienen als dwarsbalk voor het kruis
van Christus.53
|21|
Jahweh zei tegen Mozes: ‘Nu je naar Egypte gaat terugkeren, zie erop toe
dat je al de wonderen, waartoe Ik je in staat gesteld heb, voor de farao
doet. Ikzelf echter zal zijn hart verharden, zodat hij het volk niet zal
laten wegtrekken.
Jahweh zou de farao zijn hart verharden. Maar de farao zou er ook
zelf voor kiezen om zijn hart te sluiten voor de wil van God (Ex9:34). Op
die wijze worden de menselijke verantwoordelijkheid en Gods
verantwoordelijkheid met elkaar in evenwicht gebracht.
|22|
Dan moet je tegen de farao zeggen: “Zo zegt Jahweh: Mijn zoon, Mijn
eerstgeborene, is Israël.
De eerstgeborene zoon kreeg in de oudheid een belangrijke plaats
binnen het gezin. Hij was degene die de vader moest vertegenwoordigen
op meerdere vlakken en een grote verantwoordelijkheid droeg.54
LXX vertaalt ‘Mijn zoon’ (‫)בני י‬
‫ ר‬verklarend met ‘Mijn volk’ (τον λαον μου).
|23|
Daarom zeg Ik tegen jou: Laat Mijn zoon wegtrekken, zodat hij Mij kan
dienen. Maar jij hebt geweigerd hem weg te laten trekken, zie, Ik zal
jouw zoon, jouw eerstgeborene, doden.”’
Gods bedoeling was het niet in eerste instantie om Israël een heerlijk
comfortabele woonplek te geven in het beloofde land. Hij wilde primair
van hen een volk van aanbidders maken. Ze werden geroepen om
eredienst voor Jahweh in de wildernis te houden.
Mozes zou deze boodschap aan farao doorgeven (Ex7:16; 8:1,20;
9:1,13; 10:3,7). Maar farao was tegen Jahwehs plan. Jahweh geeft al meteen
Mozes aan het begin te kennen dat Hij de eerstgeborene zoon van de farao
zal doden om zijn eigen volk, als eerstgeboren zoon, te bevrijden. Nadat de
53
54
Vgl. Bergema 1938, 507.
D.K. Stuart, Exodus (NAC; Nashville:Broadman & Holman, 2006), 145.
E X O D U S
4:18-31 – MOZES’ TERUGKEER NAAR EGYPTE
69
Israëlieten farao hadden gediend, moesten ze nu Jahweh dienen. In een
notendop wordt er in dit vers al verwezen naar de uitverkiezing,
verlossing en overwinning van het volk Israël.55 Tegelijk dient Mozes
hiermee te beseffen dat hij ook in zijn eigen gezin gehoorzaam tegenover
Jahweh moet wandelen. Toch kiest hij er daarbij voor om zijn zoon niet te
besnijden (2:22).
|24|
En het gebeurde onderweg, in de herberg, dat Jahweh hem tegenkwam en
hem wilde doden.
De gebeurtenis in de herberg is niet eenvoudig te verklaren. John
Durham noemt het de moeilijkst te verklaren verzen in het hele boek
Exodus.56 We zullen de verschillende interpretaties overzichtelijk naast
elkaar proberen te plaatsen.
Jahweh ontmoet iemand in de herberg en wil hem doden. Ondanks
dat sommige uitleggers hebben gedacht dat een demon aanvalt, 57 is het
vanuit de tekst en de tekstvarianten overduidelijk dat het om Jahweh gaat.
Hij is Degene die een onbekende ‘hem’ wil doden. Dat is meer dan enkel
‘iemand dwarsliggen’,58 het Hebreeuwse mût wijst eenduidig op het doden
van iemand.
Wie is echter de anonieme persoon die Jahweh wil doden? Er zijn in
principe twee mogelijkheden die terug te vinden zijn in de verschillende
vertalingen:
(1) Het gaat om Mozes (NBV, WV, GNB).59 Hij staat in de context op
de voorgrond. Door de aanval is hij niet in staat zijn zoon te
besnijden. Dat moet Zippora dan doen, waarna ze hem
‘bloedbruidegom’ noemt.
(2) Het gaat om Gersom, Mozes’ eerstgeborene zoon. 60 Joodse
uitleggers kiezen hiervoor omdat Mozes volgens hun traditie
Mozes besneden werd geboren.61 In de voorafgaande verzen is er
sprake van Israël als zoon en de dood van de eerstgeborene
55
56
57
58
59
60
61
J. Durham, Exodus (WBC; Dallas:Word, 1987), 56.
J. Durham, Exodus (WBC; Dallas:Word, 1987), 56. Vgl. R. Rendtorff, The Canonical Hebrew Bible. A Theology of
the Old Testament (Leiden:Deo, 2005), 43.
E. Meyer, Die Israeliten und ihre Nachbarstämme (Halle:Niemeyer, 1906), 59; H. Gressmann, Mose und seine Zeit:
Ein Kommentar zu den Mose-Sagen (Göttingen:Vandenhoeck & Ruprecht, 1913), 55-61.
T.C. Vriezen, Hoofdlijnen der Theologie van het Oude Testament (Wageningen:Veenman & Zonen, 1974), 329; G.
Beer, Exodus (HAT; Tübingen:Mohr, 1939), 39.
J. Durham, Exodus (WBC; Dallas:Word, 1987), 57; J.P. Hyatt, Exodus (NCB; Londen:Oliphants, 1971), 87.
G. Fohrer, Überlieferung und Geschichte des Exodus (BZAW; Berlin:Walter de Gruyter, 1972), 45-48; U. Cassuto,
A Commentary on the Book of Exodus (Jeruzalem:Magnes, 1967), 59-61; D.K. Stuart, Exodus (NAC;
Nashville:Broadman & Holman, 2006), 152.
G. Vermes, ‘Baptism and Jewish Exegesis: New Light from Ancient Sources,’ New Testament Studies 4 (1958): 314315.
70
Egyptenaren die niet voldoen aan Jahweh gebod (vs23). Hij is de
enige die naast Zippora wordt genoemd en zijn besnijdenis
beëindigt Gods toorn af.
In elk geval blijft de tekst mysterieus over een ‘hem’ spreken.
Daardoor lijkt de persoon in kwestie in een passieve en hulpeloze positie te
verkeren. Degene die enkel in dit verhaal handelt is Zippora.
In plaats van ‘Jahweh’ (‫ )יהוה‬heeft LXX ‘engel van de Heer’ (αγγελος κυριου) en
de Targum Onkelos ‘God’ (ο θεος).
|25|
Toen nam Zippora een vuurstenen mes en besneed de voorhuid van haar
zoon. Zij raakte zijn voeten/genitaliën en zei: ‘Werkelijk, jij bent voor
mij een bloedbruidegom.’
Zippora is de enige in het verhaal die in staat is om een besnijdenis uit
te voeren. Of zij ook degene was die deze besnijdenis niet wilde uitvoeren,
blijft in het ongewis.62 Vandaag weten we de Egyptenaren de besnijdenis
wel kenden, maar niet praktiseerden bij pasgeboren baby’s. 63 Of Mozes en
Zippora onbewust dit gebruik ook kenden en volgden, is onbekend. De
tekst zwijgt over de reden van het niet besnijden van Gersom.
Zippora besnijdt nu haar zoon. Daarna raakt ze met de afgehakte
voorhuid van haar zoon voeten aan. Deze ‘voeten’ kunnen ook nog in het
Hebreeuws een eufemisme voor de genitaliën zijn (vgl. GNB; Dt28:57;
Js7:20).64 Meerdere logische mogelijkheden bieden zich dan aan:
(1) Zippora raakt de genitaliën van Gersom aan. Deze uitdrukking
benadrukt dan nog eens expliciet dat het Zippora was die met het
mes haar zoon besneed, terwijl het gebruikelijk was dat de man dit
deed.65 Als reactie op deze daad die ze moet verrichten spreekt ze
tot Mozes en noemt ze hem in deze situatie een bruidegom van
bloed.
(2) Zippora raakt de genitaliën van Mozes aan (GNB). Hij is degene
die meteen wordt aangeduid als bloedbruidegom ( chătan-dámîm)
– een uitdrukking die verwijst op een huwelijksrelatie. 66 Indirect
wijst dit dan op de besnijdenis van Mozes. Haar gebaar en
woorden stammen uit een oud ritueel waarbij door de uitdrukking
‘Een bruidegom van bloed ben jij voor mij’ een besnijdenis met het
62
63
64
65
66
Contra: C.H. Mackintosh, Aantekeningen op Exodus (Winschoten:UhWdW, z.j.), 46.
Sasson 1966, 474.
W.L. Holladay, A Concise Hebrew and Aramaic Lexicon of the Old Testament (Leiden:Brill, 2000), 332; D.K.
Stuart, Exodus (NAC; Nashville:Broadman & Holman, 2006), 154.
V.H. Matthews, M.W. Chavalas en J.H. Walton, The IVP Bible Background Commentary: Old Testament (Downers
Grove:InterVarsity, 2000).
W.L. Holladay, A Concise Hebrew and Aramaic Lexicon of the Old Testament (Leiden:Brill, 2000), 120.
E X O D U S
4:18-31 – MOZES’ TERUGKEER NAAR EGYPTE
71
oog op de huwelijksrelatie werd bevestigd. 67 GNB geeft nog de
mogelijkheid dat Zippora bedoelt te zeggen dat ze door het bloed
van Gersom Mozes dood kon verhinderen.
(3) Zippora raakt de voeten van Mozes aan met de voorhuid van
Gersom. De reden waarom ze dat doet blijft in het ongewis.
De LXX probeert de moeilijkheid in dit vers te verduidelijken door te vertalen dat
Zippora ‘aan de voeten van hem [Jahweh] valt en zegt: “Het is volbracht! Het
bloed van de besnijdenis van mijn zoon.”’ (προσεπεσεν προς τους ποδας και
ειπεν Εστη το αιμα της περιτομης του παιδιου μου). SV en HSV kiezen ervoor
om het eerste gedeelte van LXX in hun vertaling te volgen.
|26|
Toen liet Hij hem met rust. Vanwege de besnijdenis zei zij toen:
‘Bloedbruidegom.’
Nadat Zippora op deze wijze heeft gehandeld laat Jahweh de
anonieme persoon uit vs24 met rust. Hij heeft de beproeving doorstaan
evenals Jakob voordat hij terugkeerde naar het land waar zijn voorvaderen
verbleven (Gn32:22-32).68 Mozes’ gezin had trouw bewezen aan het
verbond dat Jahweh vanouds met Abraham had gesloten en de besnijdenis
geaccepteerd als teken van dat verbond (Gn17:9-10).69 Typologisch gezien
verwees dit teken naar het sterven aan jezelf en het zien op God. 70 Als dat
inderdaad een juiste redenatie was, zou dat verklaren waarom in dit
gedeelte bijna een doding plaatsvond. In elk geval zou het verbond met
Abraham nu door middel van Mozes deels in vervulling gaan en
werkelijkheid worden. Gehoorzaamheid aan dat verbond was vandaar
zeker gevraagd.
C
4:26-31 – Aäron door Jahweh gezonden
(27) Jahweh zei tegen Aäron: ‘Ga Mozes tegemoet in de wildernis.’ En hij ging en ontmoette hem bij de berg
van God en kuste hem. (28) Mozes vertelde Aäron al de woorden van Jahweh, waarmee Hij hem gezonden
had, en al de tekenen die Hij hem opgedragen had. (29) Toen gingen Mozes en Aäron en zij verzamelden alle
oudsten van de Israëlieten. (30) Aäron sprak al de woorden die Jahweh tot Mozes gesproken had en deed de
tekenen voor de ogen van het volk. (31) Het volk nu geloofde. Toen zij hoorden dat Jahweh naar de
Israëlieten omgezien had en hun onderdrukking had gezien, knielden zij en bogen zij zich neer.
67
68
69
70
T.C. Mitchell, ‘The Meaning of the Noun HTN in the Old Testament,’ Vetus Testamentum 19 (1969): 94-105, 111112.
Vgl. M. Greenberg, Understanding Exodus (New York:Behrman, 1969), 111.
D.K. Stuart, Exodus (NAC; Nashville:Broadman & Holman, 2006), 156.
C.H. Mackintosh, Aantekeningen op Exodus (Winschoten:UhWdW, z.j.), 46.
72
|27|
Jahweh zei tegen Aäron: ‘Ga Mozes tegemoet in de wildernis.’ En hij ging
en ontmoette hem bij de berg van God en kuste hem.
De berg van God verwijst naar de berg Sinaï die op de berg van
Midjan naar Egypte bevond.71
|28|
Mozes vertelde Aäron al de woorden van Jahweh, waarmee Hij hem
gezonden had, en al de tekenen die Hij hem opgedragen had.
|29|
Toen gingen Mozes en Aäron en zij verzamelden alle oudsten van de
Israëlieten.
De schrijver vertelt ons verder niets meer over de reis van Mozes, zijn
gezin en Aäron naar Egypte. Het blijft bij de ene gebeurtenis in de
herberg.
|30|
Aäron sprak al de woorden die Jahweh tot Mozes gesproken had en deed
de tekenen voor de ogen van het volk.
|31|
Het volk nu geloofde. Toen zij hoorden dat Jahweh naar de Israëlieten
omgezien had en hun onderdrukking had gezien, knielden zij en bogen
zij zich neer.
71
D.K. Stuart, Exodus (NAC; Nashville:Broadman & Holman, 2006), 157.
E X O D U S
5:1-6:1 – MOZES SPREEKT TOT DE FARAO
73
6 | 5:1-6:1 – Mozes spreekt tot
de farao
(1) Daarna kwamen Mozes en Aäron en zeiden tegen de farao: Zo zegt Jahweh, de God van Israël: Laat Mijn
volk wegtrekken om voor Mij een feest te vieren in de wildernis. (2) Maar de farao zei: Wie is Jahweh, naar
Wiens stem ik zou moeten luisteren om Israël weg te laten trekken? Ik ken Jahweh niet en ik zal Israël ook
niet laten wegtrekken. (3) Toen zeiden zij: De God van de Hebreeën is ons ontmoet. Laat ons toch drie
dagreizen ver de wildernis in gaan, zodat wij Jahweh, onze God, offers kunnen brengen; anders zal Hij ons
treffen met de pest of met het zwaard. (4) Toen zei de koning van Egypte tegen hen: Waarom, Mozes en
Aäron, houdt u het volk van zijn werk af? Ga naar uw dwangarbeid! (5) Verder zei de farao: Zie, de bevolking
van dat land is nu al zo talrijk, zou u hen dan willen laten rusten van hun dwangarbeid? (6) Daarom gaf de
farao op diezelfde dag het bevel aan de slavendrijvers onder het volk en de voormannen ervan: (7) U mag
voortaan geen stro meer aan het volk verstrekken om de tichelstenen te maken, zoals voorheen. Laten zij zelf
maar stro gaan verzamelen. (8) Evenwel moet u hun opdragen om hetzelfde aantal tichelstenen te maken als
voorheen. U mag daarvan niets afdoen, want zij zijn lui. Daarom riepen zij: Laat ons gaan! Laat ons offers
brengen aan onze God! (9) De slavendienst moet op die mannen zo zwaar drukken, dat zij die blijven
verrichten en geen aandacht schenken aan leugenachtige woorden. (10) Toen vertrokken de slavendrijvers
van het volk en de voormannen ervan en zeiden tegen het volk: Zo zegt de farao: Ik geef u geen stro meer.
(11) Ga zelf en haal voor uzelf stro, waar u het maar kunt vinden. Van uw werk gaat echter niets af. (12) Toen
verspreidde het volk zich over heel het land Egypte om stoppels te verzamelen in plaats van stro. (13) En de
slavendrijvers bleven aandringen: Lever het volle werk, de per dag opgelegde hoeveelheid, evenals toen er
stro was. (14) De voormannen van de Israëlieten, die de opzichters van de farao over hen aangesteld hadden,
werden geslagen. Men zei: Waarom hebt u, zoals voorheen, uw voorgeschreven aantal tichelstenen niet
klaargekregen, zowel gisteren als vandaag? (15) Toen kwamen de voormannen van de Israëlieten en riepen
tegen de farao: Waarom behandelt u uw dienaren zo? (16) Stro wordt uw dienaren niet gegeven, en toch
zeggen zij voortdurend tegen ons: Maak tichelstenen! En zie, uw dienaren worden geslagen, maar uw volk
staat schuldig. (17) Maar hij zei: Lui zijn jullie, lui! Daarom zeggen jullie: Laat ons gaan! Laat ons offers
brengen aan Jahweh! (18) Nu dan, ga! Aan het werk! Stro wordt jullie niet gegeven, toch moeten jullie
hetzelfde aantal tichelstenen leveren. (19) Toen zagen de voormannen van de Israëlieten dat het er slecht met
hen voorstond, omdat men zei: U mag niets afdoen van uw tichelstenen, van de per dag opgelegde
hoeveelheid. (20) Toen zij bij de farao vertrokken, troffen zij Mozes en Aäron aan, die hen op stonden te
wachten. (21) En zij zeiden tegen hen: Laat Jahweh op u mogen toezien en laat Hij mogen oordelen. U hebt
ons in een kwade reuk gebracht bij de farao en bij zijn dienaren, door hun een zwaard in handen te geven om
ons te doden. (22) Toen keerde Mozes terug tot Jahweh en zei: Jahweh, waarom brengt U onheil over dit
volk? Waarom hebt U mij dan gezonden? (23) Ja, vanaf het ogenblik dat ik naar de farao ben gegaan om in
Uw Naam te spreken, heeft hij onheil over dit volk gebracht en U hebt Uw volk helemaal niet gered. (1) Maar
Jahweh zei tot Mozes: ‘Nu zul je zien, wat Ik aan Farao zal doen; want door een sterke hand zal hij hen laten
gaan, ja door een sterke hand hen uit zijn land drijven.’
74
|1|
Daarna kwamen Mozes en Aäron en zeiden tegen de farao: Zo zegt
Jahweh, de God van Israël: Laat Mijn volk wegtrekken om voor Mij een
feest te vieren in de wildernis.
|2|
Maar de farao zei: Wie is Jahweh, naar Wiens stem ik zou moeten luisteren
om Israël weg te laten trekken? Ik ken Jahweh niet en ik zal Israël ook
niet laten wegtrekken.
Uit de woorden van farao komt duidelijk naar voren dat deze heerser
Jahweh als schepper van hemel en aarde miskent. Farao ziet het niet voor
nodig om zich te verantwoorden voor deze God. Het antwoord van
Jahweh op deze houding zal uiteindelijk bestaan uit tien plagen. Alle tien
verduidelijken ze farao dat Jahweh Schepper van hemel en aarde is.
|3|
Toen zeiden zij: De God van de Hebreeën is ons ontmoet. Laat ons toch
drie dagreizen ver de wildernis in gaan, zodat wij Jahweh, onze God,
offers kunnen brengen; anders zal Hij ons treffen met de pest of met
het zwaard.
De naam ‘God van de Hebreeën’ zal de farao al beter bekend zijn
geweest. Er werden in de oudheid namelijk meerdere Semitische goden
vereerd in Egypte, zoals Baäl, Resef, Astarte en Anat.
|4|
Toen zei de koning van Egypte tegen hen: Waarom, Mozes en Aäron,
houdt u het volk van zijn werk af? Ga naar uw dwangarbeid!
|5|
Verder zei de farao: Zie, de bevolking van dat land is nu al zo talrijk, zou u
hen dan willen laten rusten van hun dwangarbeid?
|6|
Daarom gaf de farao op diezelfde dag het bevel aan de slavendrijvers onder
het volk en de voormannen ervan:
|7|
U mag voortaan geen stro meer aan het volk verstrekken om de
tichelstenen te maken, zoals voorheen. Laten zij zelf maar stro gaan
verzamelen.
E X O D U S
5:1-6:1 – MOZES SPREEKT TOT DE FARAO
75
GRAFSCHILDERIJ UIT DE TIJD VAN THUTMOSES III
Voor het maken van de tichelstenen gebruikte het volk een mengsel
van stro, stoppels, leem en water. Deze materialen werden met de voeten
gestampt en in vormen geperst.
|8|
Evenwel moet u hun opdragen om hetzelfde aantal tichelstenen te maken
als voorheen. U mag daarvan niets afdoen, want zij zijn lui. Daarom
riepen zij: Laat ons gaan! Laat ons offers brengen aan onze God!
|9|
De slavendienst moet op die mannen zo zwaar drukken, dat zij die blijven
verrichten en geen aandacht schenken aan leugenachtige woorden.
|10|
Toen vertrokken de slavendrijvers van het volk en de voormannen ervan
en zeiden tegen het volk: Zo zegt de farao: Ik geef u geen stro meer.
|11|
Ga zelf en haal voor uzelf stro, waar u het maar kunt vinden. Van uw werk
gaat echter niets af.
|12|
Toen verspreidde het volk zich over heel het land Egypte om stoppels te
verzamelen in plaats van stro.
|13|
En de slavendrijvers bleven aandringen: Lever het volle werk, de per dag
opgelegde hoeveelheid, evenals toen er stro was.
76
|14|
De voormannen van de Israëlieten, die de opzichters van de farao over hen
aangesteld hadden, werden geslagen. Men zei: Waarom hebt u, zoals
voorheen, uw voorgeschreven aantal tichelstenen niet klaargekregen,
zowel gisteren als vandaag?
|15|
Toen kwamen de voormannen van de Israëlieten en riepen tegen de farao:
Waarom behandelt u uw dienaren zo?
De voormannen van de Israëlieten hadden eenvoudig toegang tot de
farao. Het is vanuit archeologische vondsten bekend dat personen die in de
slavernij verkeren zonder toestemming van de Egyptische ambtenaren
zich konden beroepen op de farao.1 Ze zouden echter tevergeefs om
genade smeken.
|16|
Stro wordt uw dienaren niet gegeven, en toch zeggen zij voortdurend
tegen ons: Maak tichelstenen! En zie, uw dienaren worden geslagen,
maar uw volk staat schuldig.
|17|
Maar hij zei: Lui zijn jullie, lui! Daarom zeggen jullie: Laat ons gaan! Laat
ons offers brengen aan Jahweh!
|18|
Nu dan, ga! Aan het werk! Stro wordt jullie niet gegeven, toch moeten
jullie hetzelfde aantal tichelstenen leveren.
|19|
Toen zagen de voormannen van de Israëlieten dat het er slecht met hen
voorstond, omdat men zei: U mag niets afdoen van uw tichelstenen,
van de per dag opgelegde hoeveelheid.
|20|
Toen zij bij de farao vertrokken, troffen zij Mozes en Aäron aan, die hen
op stonden te wachten.
|21|
En zij zeiden tegen hen: Laat Jahweh op u mogen toezien en laat Hij
mogen oordelen. U hebt ons in een kwade reuk gebracht bij de farao en
bij zijn dienaren, door hun een zwaard in handen te geven om ons te
doden.
Farao weigert om het volk te laten gaan en het volk toont meteen al
geen belangstelling meer voor Mozes de door Gods gezonden verlosser.
1
F.C. Fensham, Exodus (POT; Nijkerk:Callenbach, 1984), 31.
E X O D U S
5:1-6:1 – MOZES SPREEKT TOT DE FARAO
77
|22|
Toen keerde Mozes terug tot Jahweh en zei: Jahweh, waarom brengt U
onheil over dit volk? Waarom hebt U mij dan gezonden?
|23|
Ja, vanaf het ogenblik dat ik naar de farao ben gegaan om in Uw Naam te
spreken, heeft hij onheil over dit volk gebracht en U hebt Uw volk
helemaal niet gered.
|1|
Maar Jahweh zei tot Mozes: ‘Nu zul je zien, wat Ik aan Farao zal doen;
want door een sterke hand zal hij hen laten gaan, ja door een sterke
hand hen uit zijn land drijven.’
E X O D U S
6:2-13 – GOD BEMOEDIGT MOZES
79
7 | 6:2-13 – God bemoedigt
Mozes
(2) Voorts sprak God tot Mozes en zei tot hem: ‘Ik ben Jahweh.’ (3) Ik ben aan Abraham, Isaak en Jakob
verschenen als God de Almachtige, maar met mijn naam Jahweh ben Ik hun niet bekend geweest. (4) Niet
alleen heb Ik mijn verbond met hen opgericht om hun het land Kanaän te geven, het land hunner
vreemdelingschap, waar zij als vreemdelingen vertoefd hebben; (5) maar ook heb Ik de klacht der Israëlieten
gehoord, die door de Egyptenaren tot slaven gemaakt zijn, en Ik heb gedacht aan mijn verbond. (6) Zeg
derhalve tot de Israëlieten: “Ik ben Jahweh, Ik zal jullie onder de dwangarbeid der Egyptenaren uitleiden,
jullie redden van hun slavernij en jullie verlossen door een uitgestrekte arm en onder zware gerichten. (7) Ik
zal Mij jullie tot een volk aannemen en Ik zal jullie tot een God zijn, opdat jullie weten, dat Ik, Jahweh, jullie
God, het ben, die jullie onder de dwangarbeid der Egyptenaren uitleid. (8) En Ik zal jullie brengen naar het
land, waarvan Ik gezworen heb het aan Abraham, Isaak en Jakob te zullen geven, en Ik zal het jullie geven tot
een bezitting, Ik Jahweh.”’ (9) Toen sprak Mozes aldus tot de Israëlieten, maar zij luisterden niet naar Mozes
uit ongeduld en wegens de harde slavernij. (10) Vervolgens zei Jahweh tot Mozes: (11) ‘Ga naar Farao, de
koning van Egypte, en zeg, dat hij de Israëlieten uit zijn land moet laten gaan.’ (12) Maar Mozes sprak voor
Jahwehs aangezicht: ‘De Israëlieten luisterden niet eens naar mij, hoe zou dan farao naar mij luisteren, terwijl
ik onbesneden lippen heb?’ (13) Jahweh echter sprak tot Mozes en Aäron en vaardigde hen af naar de
Israëlieten en naar Farao, de koning van Egypte, om de Israëlieten uit het land Egypte te leiden.
|2|
Voorts sprak God tot Mozes en zei tot hem: ‘Ik ben Jahweh.’
|3|
Ik ben aan Abraham, Isaak en Jakob verschenen als God de Almachtige,
maar met mijn naam Jahweh ben Ik hun niet bekend geweest.
Diverse keren lezen we in het leven van de aartsvaderen dat Jahweh
met hun sprak. Verschillende antwoorden zijn daarom in het verleden op
dit probleem gegeven:
(1) De naam Jahweh was pas in de tijd van Mozes bekend. Er zijn
twee documenten uit verschillende tijden, namelijk E die de
godsnaam Elohim (God) in 850v.Chr.; en J die de godsnaam
Jahweh in 750v.Chr. gebruikt. Die bronnen zijn in 650v.Chr. tot
één werk ‘JE’ samengevoegd.
(2) De naam Jahweh is pas sedert Mozes mogelijk. De bronnen van
Genesis hebben oorspronkelijk een andere godsnaam gehad. De
eindredactie van Genesis (bijvoorbeeld Mozes) heeft die echter
vervangen door de godsnaam Jahweh, om zo de eenheid tussen de
80
God van Mozes en die van de verbondsvaders te onderstrepen.
Oorspronkelijk stond zodoende in Genesis waar nu ‘Jahweh’ staat:
‘God de Almachtige’. Bij Isaäk ontbreekt namelijk de informatie,
dat God als God de Almachtige aan hem verschenen is, wat wel in
Ex6:3 gezegd wordt.
(3) De naam van Jahweh was van tevoren aan de mensheid en dus
ook aan de verbondsvaders bekend. Ex6:3 moet niet als
ontkennende uitspraak, maar als een vraag worden verstaan.
Volgens Motyer is Ex6:2-3 parallel opgebouwd: (a) Ik ben Jahweh;
(b) En Ik verscheen aan Abraham, aan Isaak en aan Jakob met
‘God de Almachtige’; (a’) En mijn naam is Jahweh; en (b’) Maakte
ik mij aan hen niet bekend?
(4) De naam van Jahweh was van tevoren aan de mensheid en dus
ook aan de verbondsvaders bekend. Hij werd er niet met zijn diens
knechten in verband gebracht. De volledige betekenis van die
naam was echter nog niet bekend. Die wordt nu pas aan Mozes
geopenbaard. Hij is degene die Israël uit de slavernij bevrijdt, die
met hen een verbond, wil sluiten (op de berg Sinaï), en die hen
naar het beloofde land wil brengen op grond van zijn belofte aan
de verbondsvaders. We zouden een vergelijking kunnen maken
met de titel ‘Messias’. Ook deze titel was in het Oude Testament
bekend, maar nog kon de volledige diepte van de Messias niet
gezien worden. Dat werd pas openbaar na de gebeurtenissen in
het Nieuwe Testament.
Hiertegen kan het volgende gezegd worden:
(1) Ondanks dat er heel wat haken en ogen aan de hier voorgestelde
document-hypothese vastzitten, moeten we ons de vraag stellen,
waarom J de naam Jahweh opschrijft voor de tijd dat Jahweh
bekend was. En waarom heeft de latere redactie dat probleem niet
gezien en een tegenstrijdig werk achtergelaten?
(2) Heeft de redactie dan bij Isaak de naam te weinig vervangen? Het
is verder opvallend dat de Almachtige door God zelf wordt
gebruikt als ook door de verbondsvaders. Dit gebeurd vooral als er
iets onmogelijks moet gebeuren of als een mens aan grote gevaren
bloot gesteld is, dat zonder bescherming door God hij geen kans
voor een goede afloop heeft. Het is dus opvallend dat deze Naam
van God gericht wordt gebruikt. En dat spreekt tegen de gedachte
dat de godsnaam zo maar vervangen kan worden.
E X O D U S
6:2-13 – GOD BEMOEDIGT MOZES
81
(3) Dit is een goede mogelijkheid. Toch blijft de vraag over waarom
God het laatste zinsdeel door een retorische vraag met een
ontkenning moest formuleren?
(4) Deze oplossing biedt de beste mogelijkheid. De uitspraak in Ex6:3
wijst er dus op, dat Hij een verdere diepte aan zijn naam wil
geven, als Israël met Hem in een verbond wil leven en Hem
daarbij aanroept.
|4|
Niet alleen heb Ik mijn verbond met hen opgericht om hun het land
Kanaän te geven, het land hunner vreemdelingschap, waar zij als
vreemdelingen vertoefd hebben;
|5|
maar ook heb Ik de klacht der Israëlieten gehoord, die door de
Egyptenaren tot slaven gemaakt zijn, en Ik heb gedacht aan mijn
verbond.
|6|
Zeg derhalve tot de Israëlieten: “Ik ben Jahweh, Ik zal jullie onder de
dwangarbeid der Egyptenaren uitleiden, jullie redden van hun slavernij
en jullie verlossen door een uitgestrekte arm en onder zware gerichten.
Als reactie op Mozes’ vraag, zegt Jahweh zeven keer in vs6-8 ‘Ik wil’.
In vs6 gaat het om de uitleiding en bevrijding die God wil doen, in vs7 om
de adoptie van Israël die God wil doen en in vs8 om erom dat God het volk
in het land wil brengen. Deze zeven keer ‘Ik wil’ zijn daardoor omringt
door het ‘Ik ben Jahweh’ (vs6,8).1
Het jodendom denkt aan deze onderwerpen terug bij het vieren van
het Pascha. Vier drinkbekers staan dan symbool voor het uitleiden (vs6),
bevrijden (vs6), adopteren (vs7) en de ontvangst van het beloofde land
(vs8). De laatste beker blijft staan omdat het volk nog niet volledig in het
land is teruggekeerd en Elia nog niet is verschenen. Sommigen denken dat
dit gebruik eveneens al bestond in de nieuwtestamentische tijd en door de
Heer Jezus werd toegepast bij de instelling van het avondmaal (vgl. comm.
Lc22).
|7|
1
Ik zal Mij jullie tot een volk aannemen en Ik zal jullie tot een God zijn,
opdat jullie weten, dat Ik, Jahweh, jullie God, het ben, die jullie onder
de dwangarbeid der Egyptenaren uitleid.
V.P. Hamilton, Handbook on the Pentateuch (Grand Rapids:Baker, 1982), 156.
82
Het ‘weten’ dat God Jahweh is, zal een belangrijk thema zijn in de
volgende hoofdstukken. Ex wijst er meermaals op dat zowel de
Egyptenaren (7:5; 14:4,18), als de farao (7:17; 8:10,22; 9:14,29) als Israël
(6:7; 10:2; 11:7) mag weten dat Jahweh God is.
|8|
En Ik zal jullie brengen naar het land, waarvan Ik gezworen heb het aan
Abraham, Isaak en Jakob te zullen geven, en Ik zal het jullie geven tot
een bezitting, Ik Jahweh.”’
|9|
Toen sprak Mozes aldus tot de Israëlieten, maar zij luisterden niet naar
Mozes uit ongeduld en wegens de harde slavernij.
|10|
Vervolgens zei Jahweh tot Mozes:
|11|
‘Ga naar Farao, de koning van Egypte, en zeg, dat hij de Israëlieten uit zijn
land moet laten gaan.’
|12|
Maar Mozes sprak voor Jahwehs aangezicht: ‘De Israëlieten luisterden niet
eens naar mij, hoe zou dan farao naar mij luisteren, terwijl ik
onbesneden lippen heb?’
In het verleden noemde Mozes al eens dat hij niet kon voldoen aan
Gods roeping. Hij wees er toen op dat hij ‘zwaar van mond en zwaar van
tong’ was (4:10). Dit argument steekt nu opnieuw de kop op. Twee keer
vermeldt Mozes aan Jahweh dat anderen niet naar hem luisteren, omdat
hij ‘onbesneden lippen’ heeft (6:12,30; vgl. SV, WV). Verklarend vertalen
anderen deze Hebreeuwse uitdrukking met: ‘ik kom immers moeilijk uit
mijn woorden’ (NBV), ‘bovendien praat ik niet zo gemakkelijk’ (GNB),
‘ben ik niet welbespraakt’ (HSV), ‘terwijl ik zo slecht ter tale ben’ (NBG).
De term ‘onbesneden lippen’ laten George Coats in de richting denken dat
Mozes’ lippen de opdracht van Jahweh niet kunnen gehoorzamen. 2 Coats
maakt zijn conclusie hierbij los van de idee dat Mozes een spraakprobleem
heeft. Maar hiermee doet hij onvoldoende recht aan Ex4:10 en Jahwehs
reactie hierop in Ex4:11. Mozes is zwaar van mond en zwaar van tong en
daarmee niet in staat om welbespraakt te zijn. Het onbesneden van lippen
zijn, verwijst daarmee naar een fysieke beperking bij het spreken. 3
2
3
Coats 1988, 68–69, 78.
Levin 1992, 632.
E X O D U S
6:2-13 – GOD BEMOEDIGT MOZES
83
Mozes is hierbij de belofte van Jahweh vergeten dat Hij degene is die
met hem zal zijn. Het is altijd fataal als mensen letten op de eigen
zwakheden en moeilijkheden in hun dienst voor God. Te gemakkelijk
laten ze zich daardoor verlammen en vergeten ze op te zien naar de God
die hen tot de dienst het mandaat gaf.
|13|
Jahweh echter sprak tot Mozes en Aäron en vaardigde hen af naar de
Israëlieten en naar Farao, de koning van Egypte, om de Israëlieten uit
het land Egypte te leiden.
Ondanks de reactie van het volk, het falen van Mozes en de openlijke
tegenstand van de farao, gaat God door met de uitwerking van zijn
verlossingswerk.
E X O D U S
6:14-30 – STAMBOOM VAN DE LEVIETEN
85
8 | 6:14-30 – Stamboom van
de Levieten
(14) Dit zijn hun familiehoofden: De zonen van Ruben, de eerstgeborene van Israël: Chanok, Pallu, Chesron
en Karmi; dit zijn de geslachten van Ruben. (15) De zonen van Simeon: Jemuel, Jamin, Ohad, Jakin, Sochar en
Saul, de zoon ener Kanaänitische; dit zijn de geslachten van Simeon. (16) En dit zijn de namen van de zonen
van Levi naar de volgorde van hun geboorten: Gerson, Kehat en Merari. En de levensjaren van Levi waren
honderd zevenendertig jaar. (17) De zonen van Gerson: Libni en Simi, naar hun geslachten. (18) De zonen
van Kehat: Amram, Jishar, Chebron en Uzziel. En de levensjaren van Kehat waren honderd drieendertig jaar.
(19) De zonen van Merari: Machli en Musi. Dit zijn de geslachten van Levi naar de volgorde van hun
geboorten. (20) En Amram nam zich Jokebed, zijn tante, tot vrouw, en zij baarde hem Aäron en Mozes. En de
levensjaren van Amram waren honderd zevenendertig jaar. (21) De zonen van Jishar: Korach, Nefeg en Zikri.
(22) De zonen van Uzziel: Misael, Elsafan en Sitri. (23) En Aäron nam zich Eliseba, de dochter van
Amminadab, de zuster van Nachson, tot vrouw, en zij baarde hem Nadab, Abihu, Eleazar en Itamar. (24) De
zonen van Korach: Assir, Elkana en Abiasaf; dit zijn de geslachten van de Korachieten. (25) Eleazar, de zoon
van Aäron, nam zich een der dochters van Putiel tot vrouw, en zij baarde hem Pinechas. Dit zijn de
familiehoofden der Levieten naar hun geslachten. (26) Dit zijn Aäron en Mozes, tot wie Jahweh gezegd heeft:
‘Leid de Israëlieten uit het land Egypte volgens hun legerscharen.’ (27) Zij zijn het, die tot Farao, de koning
van Egypte, gesproken hebben, dat hij de Israëlieten uit Egypte zou laten gaan. Dit zijn Mozes en Aäron. (28)
Ten dage, dat Jahweh sprak tot Mozes in het land Egypte, (29) sprak Jahweh tot Mozes aldus: ‘Ik ben Jahweh;
zeg tot farao, de koning van Egypte, alles wat Ik tot je zeg.’ (30) Maar Mozes zei voor het aangezicht van
Jahweh: ‘Ik heb immers onbesneden lippen; hoe zou farao dan naar mij luisteren?’
Na het geslachtsregister in Ex1 somt de auteur een nieuw
geslachtsregister op waarin de nadruk op de nakomelingen van Levi ligt.
Doordat er slechts vier generaties tussen Jakob en Mozes zijn beschreven
(Jakob, Levi, Kohat, Amram, Mozes) en we uit Gn50:23 weten dat Jozef
nog leefde toen zijn klein-kleinkinderen werden geboren, lijkt het erop
dat de schrijver niet alle nakomelingen vermeldt.1
|14|
1
Dit zijn hun familiehoofden: De zonen van Ruben, de eerstgeborene van
Israël: Chanok, Pallu, Chesron en Karmi; dit zijn de geslachten van
Ruben.
V.P. Hamilton, Handbook on the Pentateuch (Grand Rapids:Baker, 1982), 158.
86
|15|
De zonen van Simeon: Jemuel, Jamin, Ohad, Jakin, Sochar en Saul, de zoon
ener Kanaänitische; dit zijn de geslachten van Simeon.
|16|
En dit zijn de namen van de zonen van Levi naar de volgorde van hun
geboorten: Gerson, Kehat en Merari. En de levensjaren van Levi waren
honderd zevenendertig jaar.
Deze drie zonen van Levi waren geboren in Kanaän (Gn46:11). Kehat
was de voorvader van Mozes (vs18,20).
|17|
De zonen van Gerson: Libni en Simi, naar hun geslachten.
|18|
De zonen van Kehat: Amram, Jishar, Chebron en Uzziel. En de levensjaren
van Kehat waren honderd drieendertig jaar.
|19|
De zonen van Merari: Machli en Musi. Dit zijn de geslachten van Levi naar
de volgorde van hun geboorten.
|20|
En Amram nam zich Jokebed, zijn tante, tot vrouw, en zij baarde hem
Aäron en Mozes. En de levensjaren van Amram waren honderd
zevenendertig jaar.
Amram huwde ‘Jokebed, zijn tante’. Dit soort huwelijken zou
Lv18:12-13 en 20:19 later verbieden. Beiden behoorden ze tot de stam van
Levi, waardoor hun zonen, Aäron en Mozes, deel hadden aan de latere
priesterstam.
|21|
De zonen van Jishar: Korach, Nefeg en Zikri.
|22|
De zonen van Uzziel: Misael, Elsafan en Sitri.
|23|
En Aäron nam zich Eliseba, de dochter van Amminadab, de zuster van
Nachson, tot vrouw, en zij baarde hem Nadab, Abihu, Eleazar en
Itamar.
|24|
De zonen van Korach: Assir, Elkana en Abiasaf; dit zijn de geslachten van
de Korachieten.
E X O D U S
6:14-30 – STAMBOOM VAN DE LEVIETEN
|25|
87
Eleazar, de zoon van Aäron, nam zich een der dochters van Putiel tot
vrouw, en zij baarde hem Pinechas. Dit zijn de familiehoofden der
Levieten naar hun geslachten.
De namen Putiël en Pinechas kwamen uit Egypte. Deze Egyptische
invloed kan worden toegeschreven aan de gemengde huwelijken die er in
Egypte ontstonden. Het is opvallend dat Pinechas in deze stamboom als
laatste genoemd wordt. De reden daarvoor moet een voorbereiding op
Nm25:11-13 zijn, waarin Pinechas Israël redt van de toorn van de Heer.
|26|
Dit zijn Aäron en Mozes, tot wie Jahweh gezegd heeft: ‘Leid de Israëlieten
uit het land Egypte volgens hun legerscharen.’
Het is opvallend dat Mozes in het Bijbelboek Exodus voor Aäron
wordt genoemd. Aäron was de oudste. Mozes is echter de man die door
God geroepen is als verlosser van het volk.
|27|
Zij zijn het, die tot Farao, de koning van Egypte, gesproken hebben, dat hij
de Israëlieten uit Egypte zou laten gaan. Dit zijn Mozes en Aäron.
De stamboom sluit door vs26 en 27 met een inclusio af: ‘dit is Aäron
en Mozes’ (vs26), ‘dit is Mozes en Aäron’ (vs27).
|28|
Ten dage, dat Jahweh sprak tot Mozes in het land Egypte,
|29|
sprak Jahweh tot Mozes aldus: ‘Ik ben Jahweh; zeg tot farao, de koning van
Egypte, alles wat Ik tot je zeg.’
|30|
Maar Mozes zei voor het aangezicht van Jahweh: ‘Ik heb immers
onbesneden lippen; hoe zou farao dan naar mij luisteren?’
Met dit vers keren we terug naar het verhaal in Ex6:12.
E X O D U S
7:1-11:10 – TIEN TEKENS VOOR EGYPTE
89
9 | 7:1-11:10 – Tien tekens
voor Egypte
A
7:1-5 – Jahweh openbaart Mozes zijn plan
(1) Toen zei Jahweh tegen Mozes: ‘Zie, Ik heb je tot een God gesteld voor de farao en je broer Aäron zal jou
profeet zijn. (2) Jijzelf moet alles zeggen wat Ik je zal gebieden en Aäron, je broer, moet tot de farao spreken,
dat hij de Israëlieten uit zijn land laat wegtrekken. (3) Maar Ik zelf zal het hart van de farao verharden en
mijn tekenen en wonderen in het land Egypte talrijk maken. (4) De farao zal niet naar je luisteren, maar Ik zal
mijn hand op Egypte leggen en mijn legers, mijn volk, de Israëlieten, uit het land Egypte wegleiden onder
hevige strafgerichten. (5) Dan zullen de Egyptenaren weten dat Ik Jahweh ben, als Ik mijn hand over Egypte
uitstrek en de Israëlieten uit hun midden wegleid.’
|1|
Toen zei Jahweh tegen Mozes: ‘Zie, Ik heb je tot een God gesteld voor de
farao en je broer Aäron zal jou profeet zijn.
|2|
Jijzelf moet alles zeggen wat Ik je zal gebieden en Aäron, je broer, moet tot
de farao spreken, dat hij de Israëlieten uit zijn land laat wegtrekken.
|3|
Maar Ik zelf zal het hart van de farao verharden en mijn tekenen en
wonderen in het land Egypte talrijk maken.
Jahweh openbaart Mozes al dat Hij op een bepaald ogenblik farao’s
hart verhard. Dat zal pas bij de zesde ramp in Ex9:12 gebeuren nadat farao
vijf keer zijn eigen hart heeft verhard (7:14; 8:15,19,32; 9:7). Pas na Ex9:12
spreekt de tekst duidelijk uit dat Jahweh het hart van farao eveneens
verhardde (9:35; 10:1,20,27; 11:10). Daartegenover staan meerdere
openbaringen die God aan farao in genade schenkt, zoals de gebeden van
Mozes voor de farao (8:8,28; 9:28; 10:17) en het getuigenis van zijn eigen
tovenaars (8:19).
|4|
De farao zal niet naar je luisteren, maar Ik zal mijn hand op Egypte leggen
en mijn legers, mijn volk, de Israëlieten, uit het land Egypte wegleiden
onder hevige strafgerichten.
God zal door wonderen en tekenen het land Egypte dwingen om zijn
volk Israël vrij te laten. Het zijn de legers van Jahweh die Hij bevrijdt en
90
waardoor Hij een heilige oorlog voert. Uiteindelijk zal Egypte het volk
laten gaan nadat er tien strafgerichten over haar zijn gekomen. Die
strafgerichten dienen als tekenen en wonderen om Jahweh te erkennen
(vs6). Enkel de laatste zal dan ook pas de term ‘plaag’ dragen (Ex9:14).
De rampen die over Egypte komen kunnen we als volgt literair
weergeven:
Ramp
Waarschuw Actor
Israël
Tijd
Bloed
Ja
Aäron
Betroffen
‘s morgens Sta voor farao
Bevel
Kikkers
Ja
Aäron
Betroffen
Geen
Ga naar farao
Muggen
Nee
Aäron
Betroffen
Geen
Geen
Steekvliegen Ja
Jahweh
Deels bewaard ‘s morgens Sta voor farao
Veepest
Ja
Jahweh
Deels bewaard Geen
Zweren
Nee
Mozes+Aäron Bewaard
Geen
Hagel
Ja
Mozes
Bewaard
‘s morgens Sta voor farao
Sprinkhanen Ja
Mozes
Bewaard
Geen
Ga naar farao
Duisternis
Nee
Mozes
Bewaard
Geen
Geen
Dood
Ja
Jahweh
Deels bewaard Geen
Geen
Ga naar farao
Geen
Tien rampen over Egypte
Logische oorzaak van de rampen
In het verleden is er gezocht naar een logische oorzaak voor de strafgerichten. 1
Waren het natuurlijke rampen die regelmatig in Egypte voorkwamen en logisch op
elkaar volgden of die een kosmische verandering veroorzaakte? 2 Een rivier vol bloed
lijkt wel een oorzaak te zijn voor veel kikkers. Toch kunnen we niet elke ramp op die
wijze verklaren en kan een natuurlijke of kosmische ramp ook niet op commando van
Mozes beginnen of eindigen. Op de voorgrond van Ex staat zodoende het spreken
van Jahweh door Mozes.
De Egyptische afgoden en de rampen
Door de uitspraak ‘Ik zal oordelen over al de goden van de Egyptenaren, Ik Jahweh!’
(Ex12:12; Nm33:4), is er gedacht dat Jahweh door elke ramp een afgod in Egypte
vernederde.
(1) Bloed in de Nijl vernedert de hermafroditische Nijlgod Hapi naar wie de Nijl in het
Egyptisch is benoemd en die het land bevrucht (zijn mannelijke aspect) en de
vruchten erop laat groeien (zijn vrouwelijke aspect). 3 Het vernedert verder de
1
2
3
J.D. Currid, Ancient Egypt and the Old Testament (Grand Rapids:Baker Books, 1997), 104-120.
I. Velikovsky, Werelden in botsing (Deventer:Ankh-Hermes, 1975), 67-116; Eeuwen in chaos: Van Exodus tot
Echnaton (Deventer:Ankh-Hermes, 1977), 36-78.
Stuart 2006, 131.
E X O D U S
7:1-5 – JAHWEH OPENBAART MOZES ZIJN PLAN
91
Nijlbeschermer Khnum en Osiris die in de Egyptische mythologie als moeder van
de Hapi geldt en de Nijl ziet als haar bloedstroombaan.
(2) De kikkerplaag vernedert de opstandingsgod Heqet (kikkervorm).
(3) De veeplaag vernedert de moedergodin Hathor (koevorm), de vruchtbaarheidsgod
Aspis (stiervorm).
(4) De zweren en blarenplaag vernederen Imhotep, de medicijnengod.
(5) De hagelplaag vernedert Nut, de hemelgodin, Seth de stormgod en Min de
vruchtbaarheidsgod voor de oogst.
(6) De sprinkhanenplaag vernedert Serapia, de sprinkhanenbeschermer en Min de
vruchtbaarheidsgod voor de oogst.
(7) De plaag van de duisternis vernedert de zongoden Amon-Re, Aten, Atum en
Horus.
(8) De dood van de eerstgeborenen vernedert de farao en Osiris de levensschenkers.
Voor de muggen- en steekvliegenplaag worden er geen duidelijke parallellen
gevonden. In de godsdienst van Egypte gold tevens dat het niet-menselijke van
grotere waarde was als het menselijke. 4 Ondanks deze parallellen blijft het opvallend
dat Ex geen belangstelling heeft in de vermelding van deze afgoden. Het wil ons
enkel Jahweh doen kennen als de ware God.
De zeven scheppingsdagen en de tien rampen
De tien plagen worden in Ps105:28-38 voorgesteld als een anti-scheppingsverhaal;
een terugdraaiing van Gn1:1-2:4.5 Het zijn de plagen voor Egypte en de tekenen voor
Israël.
|5|
B
Dan zullen de Egyptenaren weten dat Ik Jahweh ben, als Ik mijn hand over
Egypte uitstrek en de Israëlieten uit hun midden wegleid.’
7:6-25 – Plaag 1: Water in bloed
(6) Toen deden Mozes en Aäron zoals Jahweh hun geboden had. Aldus deden zij. (7) Mozes was tachtig jaar
oud en Aäron drieëntachtig jaar oud, toen zij tot de farao spraken. (8) En Jahweh zei tegen Mozes en Aäron:
(9) Als de farao tot u spreekt: Doe voor uzelf een wonderteken, dan moet u tegen Aäron zeggen: Neem uw
staf en werp die neer voor de farao en de staf zal tot een slangenmonster worden. (10) Toen kwamen Mozes
en Aäron bij de farao en deden precies zoals Jahweh geboden had. Aäron wierp zijn staf neer voor de farao en
voor zijn dienaren en hij werd tot een slangenmonster. (11) Maar de farao op zijn beurt riep de wijzen en de
tovenaars, en ook zij, de Egyptische magiërs, deden met hun geheime kunsten hetzelfde. (12) Want ieder
wierp zijn staf neer en zij werden tot slangenmonsters, maar de staf van Aäron verslond hun staven. (13) Het
hart van de farao verhardde zich echter, zodat hij niet naar hen luisterde, zoals Jahweh gesproken had. (14)
Toen zei Jahweh tegen Mozes: Onvermurwbaar is het hart van de farao. Hij weigert het volk weg te laten
trekken. (15) Ga ’s morgens vroeg naar de farao, zie, hij zal naar het water toe gaan. Ga dan aan de oever van
4
5
Frankfort 1961, 13.
Vgl. Z. Zevit, ‘The Priestly Redaction and Interpretation of the Plague Narrative in Exodus,’ Journal Quarterly
Review 66 (1976): 211.
92
de Nijl staan om hem te ontmoeten en de staf, die veranderd is geweest in een slang, moet u in uw hand
nemen. (16) U moet dan tegen hem zeggen: Jahweh, de God van de Hebreeën, heeft mij tot u gezonden om te
zeggen: Laat Mijn volk wegtrekken, zodat zij Mij dienen in de wildernis. Zie, u hebt echter tot nu toe niet
willen luisteren. (17) Zo zegt Jahweh: Hieraan zult u weten dat Ik Jahweh ben. Zie, ik zal met deze staf die in
mijn hand is, op het water slaan, dat in de Nijl is, en het zal in bloed veranderd worden. (18) En de vissen die
in de Nijl zijn, zullen sterven, zodat de Nijl zal stinken. De Egyptenaren zullen vergeefs moeite doen om het
water uit de Nijl te drinken. (19) Toen zei Jahweh tegen Mozes: Zeg tegen Aäron: Neem uw staf en strek uw
hand uit over de wateren van Egypte. Strek hem uit over de stromen, over de rivieren, over de moerassen en
over hun hele watervoorraad, zodat zij bloed worden. Er zal bloed zijn in heel Egypte, zelfs in de houten en
stenen vaten. (20) Mozes en Aäron deden precies zoals Jahweh geboden had. Hij hief de staf op en sloeg voor
de ogen van de farao en zijn dienaren het water dat in de Nijl was. En al het water dat in de Nijl was, werd in
bloed veranderd. (21) De vissen die in de Nijl waren, stierven en de Nijl stonk, zodat de Egyptenaren het
water uit de Nijl niet konden drinken. Er was bloed in heel het land Egypte. (22) Maar de Egyptische magiërs
deden met hun bezweringen hetzelfde, zodat het hart van de farao zich verhardde. Hij luisterde niet naar
hen, zoals Jahweh gesproken had. (23) Vervolgens keerde de farao zich om, ging naar zijn huis en nam ook dit
niet ter harte. (24) Maar alle Egyptenaren groeven in de omgeving van de Nijl naar drinkwater, want van het
water van de Nijl konden zij niet drinken. (25) Zo gingen zeven dagen voorbij, nadat Jahweh de Nijl geslagen
had.
|6|
Toen deden Mozes en Aäron zoals Jahweh hun geboden had. Aldus deden
zij.
|7|
Mozes was tachtig jaar oud en Aäron drieëntachtig jaar oud, toen zij tot de
farao spraken.
|8|
En Jahweh zei tegen Mozes en Aäron:
|9|
Als de farao tot u spreekt: Doe voor uzelf een wonderteken, dan moet u
tegen Aäron zeggen: Neem uw staf en werp die neer voor de farao en
de staf zal tot een slangenmonster worden.
Jahweh wijst Mozes erop dat Aäron zijn staf voor de farao op de grond
dient te werpen. Net zoals Mozes’ staf in Ex4:3 verandert in een dier
gebeurt dat ook nu. De context lijkt hierbij erop te wijzen dat dit deze keer
niet gebeurt met de staf van Mozes, maar met de staf van Aäron. 6 Uit 4:17
zou de lezer echter verwachten dat de wondertekens zouden gebeuren
door de staf van Mozes.
Ook valt op dat Jahweh in 4:3 een ander woord gebruikt voor het dier
waarin de staf verandert. In 4:3 spreekt hij over een ‫נ(הח(הש‬. Dat begrip dat
verwijst normaal naar een slang. In 7:9 spreekt Jahweh echter over een
6
Wells 2009, 188.
E X O D U S
7:6-25 – PLAAG 1: WATER IN BLOED
93
‫תִי ני ין‬. Meermaals verwijst ‫ תִיניין‬in het Oude Testament naar de grote
zeedieren (Gn1:21; Ps44:20; 74:13; 148:7; Jb7:12; Kl4:3; Ez29:3; 32:2), in
Js27:1 staat de term hierbij in relatie met het mythische zeemonster
Leviathan en in 51:9 met het mythische zeemonster Rahab.
Js27:1 toont tegelijk dat ‫ תִי ני ין‬ook verwijst naar een grotere slang. In dit
vers noemt de profeet de Leviathan immers zowel een ‫ תִיניין‬als een ‫נ(הח(הש‬. Ook
in Ex7:9 ligt het voor de hand te denken aan een slang. Als de staf
daadwerkelijk in een gigantisch zeemonster zou veranderen, zou de reactie
van Mozes, Aäron en de farao anders zijn geweest. Toch onthouden we dat
het Hebreeuws alle taalkundige verbindingen met zich heeft om tegelijk
aan deze betekenis van het zeemonster te denken. LXX, SV en NB maken
dat dan ook duidelijk aan hun lezers door ‫ תִי ני ין‬niet eenvoudig te vertalen
met ‘slang’, maar met ‘draak’ (δράκων). Persoonlijk kies ik voor de
vertaling ‘slangenmonster’ om hetzelfde beeld aan de lezer te geven als het
Hebreeuwse ‫תִיניין‬.
|10|
Toen kwamen Mozes en Aäron bij de farao en deden precies zoals Jahweh
geboden had. Aäron wierp zijn staf neer voor de farao en voor zijn
dienaren en hij werd tot een slangenmonster.
Doordat de staf in een slang veranderde kon farao beseffen dat de
natuur haar hoofd voor Jahweh boog. De keuze was aan hem eveneens nu
om zijn hoofd te buigen voor Jahweh.
|11|
Maar de farao op zijn beurt riep de wijzen en de tovenaars, en ook zij, de
Egyptische magiërs, deden met hun geheime kunsten hetzelfde.
Farao dacht er niet aan zijn hoofd te buigen voor Jahweh. Vanuit zijn
eigen arrogante houding probeerde hij aan te tonen dat het veranderen
van een staf in een slang ook voor hem mogelijk was. Ook hij was een god
op aarde die dode materie tot leven kon brengen. Jahweh was in dat
opzicht niet meer dan hem.
Hij riep daarom de wijzen en tovenaars bij zich. Hoewel de wijzen in
dat opzicht weinig konden doen voor de farao, lukte het de magiërs met
hun ‘geheime kunsten’ ( ‫ )לר ה(ה יטים‬hetzelfde te doen als Mozes. In de
hiëroglyfen van Egypte vinden we meerdere magische handelingen. Magie
werd met grote zorg en veelvuldig beoefend aan het Egyptische hof. De
Babylonische Talmoed schrijft dat tien maten aan magie op aarde
94
aanwezig waren. Negen ervaren waren ‘ontdekt’ door Egypte en één bleef
over voor de verdere wereld.7
Douglas Stuart denkt wel bij deze ‘geheime kunsten’ eerder aan aan
tovertrucs dan aan satanische krachten die een stok tot leven brengen. 8
Ondanks dat de Egyptische magiërs de paar eerste plagen deels nadeden,
lukte dat niet meer bij de latere plagen.
|12|
Want ieder wierp zijn staf neer en zij werden tot slangenmonsters, maar de
staf van Aäron verslond hun staven.
Toen de slang van Aäron een van de slangen van de magiërs verslond,
stonden zij complex ernaast. Dit konden zij niet nadoen, waardoor de
slang van Aäron uiteindelijk alle slangen van de magiërs verslond.
|13|
Het hart van de farao verhardde zich echter, zodat hij niet naar hen
luisterde, zoals Jahweh gesproken had.
|14|
Toen zei Jahweh tegen Mozes: Onvermurwbaar is het hart van de farao.
Hij weigert het volk weg te laten trekken.
|15|
Ga ’s morgens vroeg naar de farao, zie, hij zal naar het water toe gaan. Ga
dan aan de oever van de Nijl staan om hem te ontmoeten en de staf, die
veranderd is geweest in een slang, moet u in uw hand nemen.
|16|
U moet dan tegen hem zeggen: Jahweh, de God van de Hebreeën, heeft mij
tot u gezonden om te zeggen: Laat Mijn volk wegtrekken, zodat zij Mij
dienen in de wildernis. Zie, u hebt echter tot nu toe niet willen
luisteren.
|17|
Zo zegt Jahweh: Hieraan zult u weten dat Ik Jahweh ben. Zie, ik zal met
deze staf die in mijn hand is, op het water slaan, dat in de Nijl is, en het
zal in bloed veranderd worden.
De plagen tonen Egypte dat Jahweh de enige ware en levende God is.
Tegelijk zijn deze plagen ook een getuigenis voor het volk Israël dat
Jahweh de God is die het voor hen opneemt.
7
8
Neusner 2011b, 49b.
Stuart 2006, 195.
E X O D U S
7:6-25 – PLAAG 1: WATER IN BLOED
95
|18|
En de vissen die in de Nijl zijn, zullen sterven, zodat de Nijl zal stinken. De
Egyptenaren zullen vergeefs moeite doen om het water uit de Nijl te
drinken.
|19|
Toen zei Jahweh tegen Mozes: Zeg tegen Aäron: Neem uw staf en strek uw
hand uit over de wateren van Egypte. Strek hem uit over de stromen,
over de rivieren, over de moerassen en over hun hele watervoorraad,
zodat zij bloed worden. Er zal bloed zijn in heel Egypte, zelfs in de
houten en stenen vaten.
|20|
Mozes en Aäron deden precies zoals Jahweh geboden had. Hij hief de staf
op en sloeg voor de ogen van de farao en zijn dienaren het water dat in
de Nijl was. En al het water dat in de Nijl was, werd in bloed
veranderd.
Douglas Stuart ziet in deze daad een overwinning over de Hapi, de
god van de Nijl.9 Later zouden de profeten verkondigen dat de Nijl van
Egypte droog zou komen te staan (Ez29:9; 30:12; Zc10:11).
|21|
De vissen die in de Nijl waren, stierven en de Nijl stonk, zodat de
Egyptenaren het water uit de Nijl niet konden drinken. Er was bloed in
heel het land Egypte.
|22|
Maar de Egyptische magiërs deden met hun bezweringen hetzelfde, zodat
het hart van de farao zich verhardde. Hij luisterde niet naar hen, zoals
Jahweh gesproken had.
|23|
Vervolgens keerde de farao zich om, ging naar zijn huis en nam ook dit
niet ter harte.
|24|
Maar alle Egyptenaren groeven in de omgeving van de Nijl naar
drinkwater, want van het water van de Nijl konden zij niet drinken.
|25|
Zo gingen zeven dagen voorbij, nadat Jahweh de Nijl geslagen had.
9
Ibid., 132.
96
C
8:1-32 – Plaag 2-4: kikkers, steekmuggen, vliegen
(1) Daarna zei Jahweh tegen Mozes: Ga naar de farao toe en zeg tegen hem: Zo zegt Jahweh: Laat Mijn volk
wegtrekken, zodat zij Mij dienen. (2) En indien u weigert het te laten wegtrekken, zie, dan zal Ik heel uw
land met kikkers treffen, (3) zodat de Nijl krioelen zal van kikkers. Ze zullen eruit omhoog klimmen en in uw
huis komen, in uw slaapkamer, ja, op uw bed, ook in de huizen van uw dienaren en bij uw volk, ja, in uw
ovens en in uw baktroggen. (4) Tegen u, tegen uw volk en tegen al uw dienaren zullen de kikkers omhoog
klimmen. (5) Verder zei Jahweh tegen Mozes: Zeg tegen Aäron: Strek uw hand met uw staf uit over de
stromen, over de rivieren en over de moerassen, en laat kikkers omhoog klimmen over het land Egypte. (6)
Toen strekte Aäron zijn hand uit over de wateren van Egypte, en er klommen kikkers uit en zij bedekten het
land Egypte. (7) Maar de magiërs deden met hun bezweringen hetzelfde. Ook zij lieten kikkers over het land
Egypte omhoog klimmen. (8) Toen riep de farao Mozes en Aäron en zei: Bid vurig tot Jahweh, dat Hij de
kikkers van mij en mijn volk wegneemt; dan zal ik het volk laten wegtrekken, zodat zij offers aan Jahweh
kunnen brengen. (9) Maar Mozes zei tegen de farao: Houd tegenover mij de eer aan uzelf! Wanneer zal ik
voor u, uw dienaren en uw volk vurig bidden om deze kikkers bij u vandaan en uit uw huizen uit te roeien,
zodat ze alleen in de Nijl overblijven? (10) Hij zei: Morgen. Toen zei Mozes: Overeenkomstig uw woorden zal
het gebeuren, opdat u weet dat er niemand is zoals Jahweh, onze God. (11) Dan zullen de kikkers bij u
vandaan, uit uw huizen, bij uw dienaren en uw volk weggaan. Ze zullen alleen in de Nijl overblijven. (12)
Toen gingen Mozes en Aäron bij de farao weg. En Mozes riep tot Jahweh vanwege de kikkers, waarmee Hij
de farao had getroffen. (13) En Jahweh deed overeenkomstig het woord van Mozes. De kikkers stierven weg
uit de huizen, uit de binnenplaatsen en van de velden. (14) Zij verzamelden ze bij hopen, en het land stonk
ervan. (15) Toen nu de farao zag dat er verlichting was gekomen, maakte hij zijn hart onvermurwbaar, zodat
hij niet naar hen luisterde, zoals Jahweh gesproken had. (16) Toen zei Jahweh tegen Mozes: Zeg tegen Aäron:
Strek uw staf uit en sla het stof van de aarde, zodat het tot luizen wordt in heel het land Egypte. (17) En zo
deden zij. Aäron strekte zijn hand met zijn staf uit en sloeg het stof van de aarde, en de luizen kwamen op de
mensen en op de dieren. Al het stof van de aarde werd tot luizen, in heel het land Egypte. (18) De magiërs
deden met hun bezweringen hetzelfde om luizen voort te brengen, maar zij konden het niet. De luizen waren
op de mensen en op de dieren. (19) Toen zeiden de magiërs tegen de farao: Dit is Gods vinger! Maar het hart
van de farao verhardde zich, zodat hij niet naar hen luisterde, zoals Jahweh gesproken had. (20) Toen zei
Jahweh tegen Mozes: Sta morgen vroeg op en ga voor de farao staan. Zie, wanneer hij naar het water toe gaat,
moet u tegen hem zeggen: Zo zegt Jahweh: Laat Mijn volk wegtrekken, zodat zij Mij dienen. (21) Want als u
Mijn volk niet laat wegtrekken, zie, dan zal Ik een vliegenzwerm op u, uw dienaren, uw volk en uw huizen
afsturen, zodat de huizen van de Egyptenaren, en zelfs de grond waarop zij staan, vol ongedierte zullen zijn.
(22) Maar Ik zal op die dag een uitzondering maken voor het land Gosen, waar Mijn volk woont, zodat daar
geen vliegenzwerm zal zijn, opdat u zult weten dat Ik, Jahweh, in het midden van het land aanwezig ben. (23)
Ik zal Mijn volk ervan vrijwaren en uw volk niet. Morgen zal dit teken gebeuren. (24) En Jahweh deed aldus:
er kwam een zware vliegenzwerm in het huis van de farao, in de huizen van zijn dienaren en in heel het land
Egypte. Het land werd te gronde gericht door de vliegenzwerm. (25) Toen riep de farao Mozes en Aäron, en
zei: Ga heen, breng offers aan uw God in dit land. (26) Maar Mozes zei: Het is niet juist om dat te doen, want
wij zouden aan Jahweh, onze God, een offer kunnen brengen waar de Egyptenaren een afschuw van hebben.
Zie, wanneer wij voor de ogen van de Egyptenaren een offer zouden brengen waar zij een afschuw van
hebben, zouden zij ons dan niet stenigen? (27) Laat ons drie dagreizen ver de wildernis in gaan, zodat wij aan
Jahweh, onze God, offers kunnen brengen, zoals Hij tegen ons zeggen zal. (28) Toen zei de farao: Ík zal u
laten wegtrekken zodat u aan Jahweh, uw God, in de wildernis offers kunt brengen. Alleen, ga beslist niet te
E X O D U S
8:1-32 – PLAAG 2-4: KIKKERS, STEEKMUGGEN, VLIEGEN
97
ver weg! Bid vurig voor mij! (29) En Mozes zei: Zie, ik ga naar buiten, bij u vandaan en zal vurig tot Jahweh
bidden dat de vliegenzwerm morgen van de farao, zijn dienaren en zijn volk geweken zal zijn. Laat de farao
alleen niet met bedriegen doorgaan, door dit volk niet weg te laten trekken om Jahweh offers te brengen. (30)
Toen ging Mozes bij de farao weg, en bad vurig tot Jahweh. (31) En Jahweh deed overeenkomstig het woord
van Mozes, en de vliegenzwerm week van de farao, van zijn dienaren en van zijn volk. Niet een vlieg bleef er
over. (32) Maar de farao maakte ook deze keer zijn hart onvermurwbaar: hij liet het volk niet wegtrekken.
|1|
Daarna zei Jahweh tegen Mozes: Ga naar de farao toe en zeg tegen hem: Zo
zegt Jahweh: Laat Mijn volk wegtrekken, zodat zij Mij dienen.
|2|
En indien u weigert het te laten wegtrekken, zie, dan zal Ik heel uw land
met kikkers treffen,
|3|
zodat de Nijl krioelen zal van kikkers. Ze zullen eruit omhoog klimmen en
in uw huis komen, in uw slaapkamer, ja, op uw bed, ook in de huizen
van uw dienaren en bij uw volk, ja, in uw ovens en in uw baktroggen.
De heilige dieren werden een pest voor het volk.
|4|
Tegen u, tegen uw volk en tegen al uw dienaren zullen de kikkers omhoog
klimmen.
|5|
Verder zei Jahweh tegen Mozes: Zeg tegen Aäron: Strek uw hand met uw
staf uit over de stromen, over de rivieren en over de moerassen, en laat
kikkers omhoog klimmen over het land Egypte.
|6|
Toen strekte Aäron zijn hand uit over de wateren van Egypte, en er
klommen kikkers uit en zij bedekten het land Egypte.
|7|
Maar de magiërs deden met hun bezweringen hetzelfde. Ook zij lieten
kikkers over het land Egypte omhoog klimmen.
De tovenaars van de farao proberen evenals Mozes een kikkerplaag te
veroorzaken in Egypte. Met humor wijst de schrijver van Ex erop dat dit
ook nog lukt! Bij de overmaat aan kikker die Mozes veroorzaakte voegen
de magiërs er nog een aantal toe. Diepe ironie aan het hof van Egypte!
Maar wie zou deze kikkers laten verdwijnen?
98
|8|
Toen riep de farao Mozes en Aäron en zei: Bid vurig tot Jahweh, dat Hij de
kikkers van mij en mijn volk wegneemt; dan zal ik het volk laten
wegtrekken, zodat zij offers aan Jahweh kunnen brengen.
|9|
Maar Mozes zei tegen de farao: Houd tegenover mij de eer aan uzelf!
Wanneer zal ik voor u, uw dienaren en uw volk vurig bidden om deze
kikkers bij u vandaan en uit uw huizen uit te roeien, zodat ze alleen in
de Nijl overblijven?
|10|
Hij zei: Morgen. Toen zei Mozes: Overeenkomstig uw woorden zal het
gebeuren, opdat u weet dat er niemand is zoals Jahweh, onze God.
|11|
Dan zullen de kikkers bij u vandaan, uit uw huizen, bij uw dienaren en uw
volk weggaan. Ze zullen alleen in de Nijl overblijven.
|12|
Toen gingen Mozes en Aäron bij de farao weg. En Mozes riep tot Jahweh
vanwege de kikkers, waarmee Hij de farao had getroffen.
|13|
En Jahweh deed overeenkomstig het woord van Mozes. De kikkers
stierven weg uit de huizen, uit de binnenplaatsen en van de velden.
|14|
Zij verzamelden ze bij hopen, en het land stonk ervan.
|15|
Toen nu de farao zag dat er verlichting was gekomen, maakte hij zijn hart
onvermurwbaar, zodat hij niet naar hen luisterde, zoals Jahweh
gesproken had.
In de nood riep hij tot Jahweh, maar nadat de moeilijkheden voorbij
waren, keerde hij terug naar zijn goddeloze bestaan.
|16|
Toen zei Jahweh tegen Mozes: Zeg tegen Aäron: Strek uw staf uit en sla
het stof van de aarde, zodat het tot luizen wordt in heel het land
Egypte.
|17|
En zo deden zij. Aäron strekte zijn hand met zijn staf uit en sloeg het stof
van de aarde, en de luizen kwamen op de mensen en op de dieren. Al
het stof van de aarde werd tot luizen, in heel het land Egypte.
E X O D U S
8:1-32 – PLAAG 2-4: KIKKERS, STEEKMUGGEN, VLIEGEN
99
Het is vanuit het Hebreeuws onduidelijk welke dieren er precies
kwamen om de Egyptenaren te straffen. Sommigen vertalen ‘luizen’,
anderen ‘kevers’ of ‘kakerlakken’.
|18|
De magiërs deden met hun bezweringen hetzelfde om luizen voort te
brengen, maar zij konden het niet. De luizen waren op de mensen en
op de dieren.
Net als bij de vorige keren probeerden ook nu de magiers van Egypte
de ramp na te doen (7:13,22; 8:7). Maar deze keer waren ze niet bij machte
om te doen wat Jahweh deed.
|19|
Toen zeiden de magiërs tegen de farao: Dit is Gods vinger! Maar het hart
van de farao verhardde zich, zodat hij niet naar hen luisterde, zoals
Jahweh gesproken had.
Zelfs de magiërs die ingewijd waren in de occulte machten wisten dat
hetgeen gebeurde enkel aan de vinger van God kon worden
toegeschreven.
|20|
Toen zei Jahweh tegen Mozes: Sta morgen vroeg op en ga voor de farao
staan. Zie, wanneer hij naar het water toe gaat, moet u tegen hem
zeggen: Zo zegt Jahweh: Laat Mijn volk wegtrekken, zodat zij Mij
dienen.
|21|
Want als u Mijn volk niet laat wegtrekken, zie, dan zal Ik een
vliegenzwerm op u, uw dienaren, uw volk en uw huizen afsturen, zodat
de huizen van de Egyptenaren, en zelfs de grond waarop zij staan, vol
ongedierte zullen zijn.
Bij de uitdrukking ‘vliegenzwerm’ (Hebr. ‘árov) mogen we denken
aan allerlei insecten: luizen, vlooien, vliegen, muggen, steekvliegen. In
tegenstelling tot de nomaden waren de Egyptenaren zeer hygiënisch. 10 Ze
wasten zich meermaals per dag. Deze plaag was dan ook des te ernstiger
vanuit dit perspectief.
|22|
10
Maar Ik zal op die dag een uitzondering maken voor het land Gosen, waar
Mijn volk woont, zodat daar geen vliegenzwerm zal zijn, opdat u zult
weten dat Ik, Jahweh, in het midden van het land aanwezig ben.
F.C. Fensham, Exodus (POT; Nijkerk:Callenbach, 1984), 38.
100
Voor het eerst wordt er gesproken over een afzondering tussen de
Israëlieten en de Egyptenaren.
|23|
Ik zal Mijn volk ervan vrijwaren en uw volk niet. Morgen zal dit teken
gebeuren.
|24|
En Jahweh deed aldus: er kwam een zware vliegenzwerm in het huis van
de farao, in de huizen van zijn dienaren en in heel het land Egypte. Het
land werd te gronde gericht door de vliegenzwerm.
Herodotus schrijft dat de priesters op het punt van hygiëne zo
nauwgezet leefden, dat ze hun hoofdhaar en dat van hun lichaam om de
drie dagen schoren uit vrees voor het ongedierte.11
|25|
Toen riep de farao Mozes en Aäron, en zei: Ga heen, breng offers aan uw
God in dit land.
Farao probeerde een overeenkomst met Mozes te vinden door het
volk in Egypte offers aan hun God te laten brengen. Maar dit was niet
hetgeen God wilde. De Heer wilde geen volk in Egypte maar een volk uit
Egypte. Satan had er schijnbaar niets op tegen als de slaven godsdienstig
werden. Het diende echter te gebeuren in zijn domein.12 De tolerante
houding van farao was niet in overeenstemming met Gods wil en moest
genegeerd worden.
|26|
Maar Mozes zei: Het is niet juist om dat te doen, want wij zouden aan
Jahweh, onze God, een offer kunnen brengen waar de Egyptenaren een
afschuw van hebben. Zie, wanneer wij voor de ogen van de
Egyptenaren een offer zouden brengen waar zij een afschuw van
hebben, zouden zij ons dan niet stenigen?
Mozes beseft maar al te goed wat Jahweh verlangde. Niet Egypte,
maar een plaats daarbuiten was de bestemming van het volk. Gods profeet
wijst er meteen op dat het brengen van een offer in Egypte ook niet
getolereerd zou worden door de Egyptenaren. De Egyptenaren offerden
namelijk doorgaans plantaardige producten, vogels en losse stukken vlees.
Het offeren van schapen en andere dieren zou een doorn in het vlees zijn
voor de god Amun die werd afgebeeld als een ram of schaap. Egyptenaren
zouden de offers van de Israëlieten vandaar meteen als godslastering
11
12
Vermeld in E. Dennett, De Verlosten des Heren (Den Haag:Voorhoeve, z.j.), 40.
E. Dennett, De Verlosten des Heren (Den Haag:Voorhoeve, z.j.), 43.
E X O D U S
8:1-32 – PLAAG 2-4: KIKKERS, STEEKMUGGEN, VLIEGEN
101
opvatten. Vele jaren later zou de offerpraktijk van de joodse kolonie in
Elephantine nog voor problemen met de Egyptenaren zorgen.13
|27|
Laat ons drie dagreizen ver de wildernis in gaan, zodat wij aan Jahweh,
onze God, offers kunnen brengen, zoals Hij tegen ons zeggen zal.
|28|
Toen zei de farao: Ík zal u laten wegtrekken zodat u aan Jahweh, uw God,
in de wildernis offers kunt brengen. Alleen, ga beslist niet te ver weg!
Bid vurig voor mij!
|29|
En Mozes zei: Zie, ik ga naar buiten, bij u vandaan en zal vurig tot Jahweh
bidden dat de vliegenzwerm morgen van de farao, zijn dienaren en zijn
volk geweken zal zijn. Laat de farao alleen niet met bedriegen
doorgaan, door dit volk niet weg te laten trekken om Jahweh offers te
brengen.
|30|
Toen ging Mozes bij de farao weg, en bad vurig tot Jahweh.
|31|
En Jahweh deed overeenkomstig het woord van Mozes, en de
vliegenzwerm week van de farao, van zijn dienaren en van zijn volk.
Niet een vlieg bleef er over.
|32|
Maar de farao maakte ook deze keer zijn hart onvermurwbaar: hij liet het
volk niet wegtrekken.
D
9:1-35 – Plaag 5-7: pest, blaren, hagel
(1) Daarna zei Jahweh tegen Mozes: Ga naar de farao toe en spreek tot hem: Zo zegt Jahweh, de God van de
Hebreeën: Laat Mijn volk wegtrekken, zodat zij Mij dienen. (2) Want als u hun weigert te laten wegtrekken
en u hen nog langer vasthoudt, (3) zie, dan zal de hand van Jahweh tegen uw vee zijn dat in het veld is, tegen
de paarden, tegen de ezels, tegen de kamelen, tegen de runderen en tegen het kleinvee, met een zeer zware
pest. (4) En Jahweh zal onderscheid maken tussen het vee van Israël en het vee van Egypte, zodat er niets zal
sterven van alles wat van de Israëlieten is. (5) Jahweh bepaalde een vastgestelde tijd en zei: Morgen zal
Jahweh deze zaak in het land doen. (6) En Jahweh deed deze zaak de volgende dag. Al het vee van de
Egyptenaren stierf, maar van het vee van de Israëlieten stierf niet één dier. (7) De farao zond er dienaren
heen, en zie, van het vee van Israël was zelfs niet één dier gestorven. Maar het hart van de farao werd
onvermurwbaar en hij liet het volk niet wegtrekken. (8) Toen zei Jahweh tegen Mozes en Aäron: Neem voor
uzelf handen vol as uit de oven, en laat Mozes die voor de ogen van de farao hemelwaarts uitstrooien. (9) Dan
13
A.E. Cowley, Aramaic Papyri of the fifth century B.C. (Oxford, 1923), 108-122.
102
zal die over heel het land Egypte worden tot stof en bij de mensen en de dieren in heel Egypte zweren
veroorzaken, die als puisten openbreken. (10) En zij namen as uit de oven, gingen voor de farao staan, en
Mozes strooide die hemelwaarts uit. Toen ontstonden er bij de mensen en de dieren zweren, die als puisten
openbraken, (11) zodat de magiërs vanwege de zweren niet voor Mozes konden staan, want er waren zweren
bij de magiërs en bij al de Egyptenaren. (12) Maar Jahweh verhardde het hart van de farao, zodat hij naar hen
niet luisterde, zoals Jahweh tot Mozes gesproken had. (13) Toen zei Jahweh tegen Mozes: Sta morgen vroeg
op, ga voor de farao staan en zeg tegen hem: Zo zegt Jahweh, de God van de Hebreeën: Laat Mijn volk
wegtrekken, zodat zij Mij dienen. (14) Want deze keer zal Ik al Mijn plagen op uzelf1, op uw dienaren en op
uw volk afsturen, zodat u weet dat er op heel de aarde niemand is zoals Ik. (15) Voorzeker, nu had Ik Mijn
hand kunnen uitstrekken om u en uw volk met de pest te treffen, zodat u van de aarde uitgeroeid zou zijn.
(16) Maar juist hierom heb Ik u laten bestaan om Mijn kracht aan u te tonen, zodat Mijn Naam verteld zal
worden op heel de aarde. (17) Houdt u Mijn volk nog in bedwang door het niet te laten wegtrekken? (18) Zie,
Ik zal morgen omstreeks deze tijd heel zware hagel doen neerkomen, zoals er in Egypte niet is geweest van de
dag af dat het gegrondvest is tot nu toe. (19) Nu dan, laat uw vee en alles wat u op het veld hebt, in veiligheid
brengen. Al de mensen en de dieren die zich op het veld bevinden en niet in huis zijn bijeengedreven, zullen
sterven als de hagel op hen vallen zal. (20) Wie van de dienaren van de farao het woord van Jahweh vreesde,
liet zijn knechten en zijn vee vluchten in de huizen, (21) maar wie het woord van Jahweh niet ter harte nam,
liet zijn knechten en zijn vee op het veld. (22) Toen zei Jahweh tegen Mozes: Strek uw hand uit naar de
hemel en het zal hagelen in heel het land Egypte, op de mensen en de dieren en op al het veldgewas in het
land Egypte. (23) Toen strekte Mozes zijn staf naar de hemel, en Jahweh gaf donder en hagel. Vuur schoot
naar de aarde, en Jahweh liet hagel neerkomen op het land Egypte. (24) Er was hagel en onophoudelijk
flitsend bliksemvuur te midden van de hagel, bijzonder zwaar. Iets dergelijks was er in heel het land Egypte
nooit gebeurd, sinds het tot volk is geworden. (25) De hagel sloeg in heel het land Egypte alles neer wat op
het veld was, van mens tot dier. De hagel sloeg al het veldgewas neer en versplinterde alle bomen van het
veld. (26) Alleen in de landstreek Gosen, waar de Israëlieten waren, hagelde het niet. (27) Toen zond de farao
dienaren en liet Mozes en Aäron roepen en zei tegen hen: Ik heb deze keer gezondigd. Jahweh is de
Rechtvaardige. Ik daarentegen en mijn volk zijn de schuldigen. (28) Bid vurig tot Jahweh, want er is al genoeg
donder van God en hagel geweest. Dan zal ik u laten wegtrekken. U hoeft niet langer te blijven. (29) Toen zei
Mozes tegen hem: Zodra ik de stad uitgegaan ben, zal ik mijn handen uitbreiden naar Jahweh. De donder zal
ophouden en het zal niet meer hagelen, zodat u weet dat de aarde van Jahweh is! (30) Maar wat u en uw
dienaren betreft, ik weet, dat u nóg niet voor het aangezicht van Jahweh God vrezen zult. (31) Het vlas en de
gerst waren platgeslagen, omdat de gerst in de aar stond en het vlas in de knop. (32) Maar de tarwe en de spelt
waren niet platgeslagen, want die zijn later in de tijd. (33) Mozes ging bij de farao weg, de stad uit en strekte
zijn handen uit naar Jahweh. De donder en de hagel hielden op en de regen stroomde niet meer op de aarde.
(34) Toen de farao zag dat de regen, de hagel en de donder ophielden, ging hij door met zondigen en hij liet
zijn hart niet vermurwen, hij en zijn dienaren. (35) Zo werd het hart van de farao verhard en liet hij de
Israëlieten niet wegtrekken, zoals Jahweh door de hand van Mozes gesproken had.
|1|
Daarna zei Jahweh tegen Mozes: Ga naar de farao toe en spreek tot hem:
Zo zegt Jahweh, de God van de Hebreeën: Laat Mijn volk wegtrekken,
zodat zij Mij dienen.
E X O D U S
9:1-35 – PLAAG 5-7: PEST, BLAREN, HAGEL
103
|2|
Want als u hun weigert te laten wegtrekken en u hen nog langer
vasthoudt,
|3|
zie, dan zal de hand van Jahweh tegen uw vee zijn dat in het veld is, tegen
de paarden, tegen de ezels, tegen de kamelen, tegen de runderen en
tegen het kleinvee, met een zeer zware pest.
Het vee dat in het veld is zal sterven, in tegenstelling tot de dieren in
de stal (Ex9:19).
|4|
En Jahweh zal onderscheid maken tussen het vee van Israël en het vee van
Egypte, zodat er niets zal sterven van alles wat van de Israëlieten is.
|5|
Jahweh bepaalde een vastgestelde tijd en zei: Morgen zal Jahweh deze zaak
in het land doen.
|6|
En Jahweh deed deze zaak de volgende dag. Al het vee van de Egyptenaren
stierf, maar van het vee van de Israëlieten stierf niet één dier.
In het verleden is er veelal nagedacht op welke natuurlijke manier
verklaard zou kunnen worden dat vee van de Egyptenaren stierf. Monden klauwzeer valt af, omdat dit slechts bij herkauwende dieren voorkomt,
zodat paarden en ezels daardoor niet getroffen zouden worden. Mogelijk
gaat het om miltziekte die uiterst besmettelijk is en binnen één dag het
leven van het dier eist.14
|7|
De farao zond er dienaren heen, en zie, van het vee van Israël was zelfs
niet één dier gestorven. Maar het hart van de farao werd
onvermurwbaar en hij liet het volk niet wegtrekken.
|8|
Toen zei Jahweh tegen Mozes en Aäron: Neem voor uzelf handen vol as uit
de oven, en laat Mozes die voor de ogen van de farao hemelwaarts
uitstrooien.
|9|
Dan zal die over heel het land Egypte worden tot stof en bij de mensen en
de dieren in heel Egypte zweren veroorzaken, die als puisten
openbreken.
14
F.C. Fensham, Exodus (POT; Nijkerk:Callenbach, 1984), 39.
104
|10|
En zij namen as uit de oven, gingen voor de farao staan, en Mozes strooide
die hemelwaarts uit. Toen ontstonden er bij de mensen en de dieren
zweren, die als puisten openbraken,
|11|
zodat de magiërs vanwege de zweren niet voor Mozes konden staan, want
er waren zweren bij de magiërs en bij al de Egyptenaren.
|12|
Maar Jahweh verhardde het hart van de farao, zodat hij naar hen niet
luisterde, zoals Jahweh tot Mozes gesproken had.
Nadat de farao weigerde naar God te luisteren, verhardde Jahweh het
hart van de farao.
|13|
Toen zei Jahweh tegen Mozes: Sta morgen vroeg op, ga voor de farao staan
en zeg tegen hem: Zo zegt Jahweh, de God van de Hebreeën: Laat Mijn
volk wegtrekken, zodat zij Mij dienen.
|14|
Want deze keer zal Ik al Mijn plagen op uzelf1, op uw dienaren en op uw
volk afsturen, zodat u weet dat er op heel de aarde niemand is zoals Ik.
|15|
Voorzeker, nu had Ik Mijn hand kunnen uitstrekken om u en uw volk met
de pest te treffen, zodat u van de aarde uitgeroeid zou zijn.
|16|
Maar juist hierom heb Ik u laten bestaan om Mijn kracht aan u te tonen,
zodat Mijn Naam verteld zal worden op heel de aarde.
Dat God farao liet bestaat betekent dat Hij hem in zijn genade niet
doodde. We mogen niet uit deze woorden concluderen dat Hij farao voor
deze zaken geboren liet worden.
|17|
Houdt u Mijn volk nog in bedwang door het niet te laten wegtrekken?
|18|
Zie, Ik zal morgen omstreeks deze tijd heel zware hagel doen neerkomen,
zoals er in Egypte niet is geweest van de dag af dat het gegrondvest is
tot nu toe.
|19|
Nu dan, laat uw vee en alles wat u op het veld hebt, in veiligheid brengen.
Al de mensen en de dieren die zich op het veld bevinden en niet in
huis zijn bijeengedreven, zullen sterven als de hagel op hen vallen zal.
E X O D U S
9:1-35 – PLAAG 5-7: PEST, BLAREN, HAGEL
|20|
105
Wie van de dienaren van de farao het woord van Jahweh vreesde, liet zijn
knechten en zijn vee vluchten in de huizen,
Wie gehoorzaam was aan Gods Woord zou daarvan de vruchten
plukken.
|21|
maar wie het woord van Jahweh niet ter harte nam, liet zijn knechten en
zijn vee op het veld.
|22|
Toen zei Jahweh tegen Mozes: Strek uw hand uit naar de hemel en het zal
hagelen in heel het land Egypte, op de mensen en de dieren en op al
het veldgewas in het land Egypte.
|23|
Toen strekte Mozes zijn staf naar de hemel, en Jahweh gaf donder en
hagel. Vuur schoot naar de aarde, en Jahweh liet hagel neerkomen op
het land Egypte.
Volgens sommigen gebeurde die in de maand februari, omdat dan het
gerst in de aren is (vs31). De seizoenen voor het rijpen van het graan
verschillen in Boven- en Beneden-Egypte waardoor de plaag BovenEgypte het meeste trof.15
|24|
Er was hagel en onophoudelijk flitsend bliksemvuur te midden van de
hagel, bijzonder zwaar. Iets dergelijks was er in heel het land Egypte
nooit gebeurd, sinds het tot volk is geworden.
|25|
De hagel sloeg in heel het land Egypte alles neer wat op het veld was, van
mens tot dier. De hagel sloeg al het veldgewas neer en versplinterde
alle bomen van het veld.
|26|
Alleen in de landstreek Gosen, waar de Israëlieten waren, hagelde het niet.
|27|
Toen zond de farao dienaren en liet Mozes en Aäron roepen en zei tegen
hen: Ik heb deze keer gezondigd. Jahweh is de Rechtvaardige. Ik
daarentegen en mijn volk zijn de schuldigen.
|28|
Bid vurig tot Jahweh, want er is al genoeg donder van God en hagel
geweest. Dan zal ik u laten wegtrekken. U hoeft niet langer te blijven.
15
F.C. Fensham, ‘Common trends in curses of the Near Eastern treaties,’ Zeitschrift für die alttestamentliche
Wissenschaft 75 (1963): 168-170.
106
|29|
Toen zei Mozes tegen hem: Zodra ik de stad uitgegaan ben, zal ik mijn
handen uitbreiden naar Jahweh. De donder zal ophouden en het zal
niet meer hagelen, zodat u weet dat de aarde van Jahweh is!
|30|
Maar wat u en uw dienaren betreft, ik weet, dat u nóg niet voor het
aangezicht van Jahweh God vrezen zult.
|31|
Het vlas en de gerst waren platgeslagen, omdat de gerst in de aar stond en
het vlas in de knop.
Het vlas diende voor het vervaardigen van de linnen kleding. Gerst
werd gebruikt voor het bereiden van brood en bier.
|32|
Maar de tarwe en de spelt waren niet platgeslagen, want die zijn later in de
tijd.
|33|
Mozes ging bij de farao weg, de stad uit en strekte zijn handen uit naar
Jahweh. De donder en de hagel hielden op en de regen stroomde niet
meer op de aarde.
|34|
Toen de farao zag dat de regen, de hagel en de donder ophielden, ging hij
door met zondigen en hij liet zijn hart niet vermurwen, hij en zijn
dienaren.
|35|
Zo werd het hart van de farao verhard en liet hij de Israëlieten niet
wegtrekken, zoals Jahweh door de hand van Mozes gesproken had.
Weer vernemen we dat God dit van tevoren al gezien had.
E
10:1-29 – Plaag 8-9: sprinkhanen, duisternis
(1) Daarna zei Jahweh tegen Mozes: Ga naar de farao toe, want Ikzelf heb zijn hart en het hart van zijn
dienaren onvermurwbaar gemaakt, zodat Ik deze tekenen van Mij in zijn midden kan verrichten, (2) en zodat
u ten aanhoren van uw kinderen en uw kleinkinderen kunt vertellen wat Ik in Egypte heb aangericht, en wat
Mijn tekenen waren die Ik onder hen verricht heb. Dan zult u weten dat Ik Jahweh ben.
(3) Toen kwamen Mozes en Aäron bij de farao en zeiden tegen hem: Zo zegt Jahweh, de God van de
Hebreeën: Hoelang weigert u zich voor Mijn aangezicht te verootmoedigen? Laat Mijn volk wegtrekken,
zodat zij Mij dienen. (4) Want als u weigert Mijn volk te laten wegtrekken, zie, dan zal Ik morgen
sprinkhanen op uw grondgebied brengen. (5) Zij zullen het oppervlak van het land bedekken, zodat men
geen land meer kan zien. Zij zullen het overschot van wat na de hagel ontkomen is, wat voor u overgebleven
is, opeten, ja, zij zullen al de bomen, die op het veld uitspruiten, opeten. (6) En uw huizen, de huizen van al
E X O D U S
10:1-29 – PLAAG 8-9: SPRINKHANEN, DUISTERNIS
107
uw dienaren en de huizen van alle Egyptenaren, zullen er vol mee worden, zoals uw vaders en uw voorvaders
het niet gezien hebben vanaf de dag dat zij op de aardbodem waren tot op deze dag. Toen keerde hij zich om
en ging bij de farao weg.
(7) De dienaren van de farao zeiden tegen hem: Hoelang zal deze man voor ons tot een valstrik zijn? Laat die
mannen wegtrekken, zodat zij Jahweh, hun God, kunnen dienen! Beseft u nog niet dat Egypte verloren is? (8)
Toen werden Mozes en Aäron weer bij de farao gebracht en hij zei tegen hen: Ga heen! Dien Jahweh, uw
God! Wie precies zullen er meegaan? (9) En Mozes zei: Wij zullen met onze jongeren en ouderen gaan. Met
onze zonen en dochters en met ons kleinvee en onze runderen zullen wij gaan, want wij hebben een feest
voor Jahweh. (10) Toen zei hij tegen hen: Jahweh moge net zo met u zijn als ik u en uw kleine kinderen laat
vertrekken! Kijk uit, want er is onheil vóór u! (11) Zo niet! Laat toch de mannen gaan, zodat zij Jahweh
dienen, want dat is waar u om hebt verzocht! En men dreef hen weg van voor de farao. (12) Toen zei Jahweh
tegen Mozes: Strek uw hand uit over het land Egypte om wille van de sprinkhanen, zodat zij over het land
Egypte opkomen en al het gewas van het land opeten, al wat de hagel heeft overgelaten. (13) Toen strekte
Mozes zijn staf uit over het land Egypte, en Jahweh bracht die gehele dag en de gehele nacht een oostenwind
in het land. En het gebeurde, toen het morgen geworden was, dat de oostenwind de sprinkhanen meevoerde.
(14) De sprinkhanen kwamen op over heel het land Egypte en streken massaal neer op heel het gebied van de
Egyptenaren. Nooit eerder is er zo’n zwerm sprinkhanen geweest, en hierna zal er nooit weer zo een zijn, (15)
want zij bedekten de oppervlakte van heel het land, zodat het land erdoor verduisterd werd. Zij aten al het
gewas van het land op en al de vruchten van de bomen, die de hagel had overgelaten. Er bleef niets groens
aan de bomen en aan het gewas van het veld in heel het land Egypte. (16) Toen haastte de farao zich om
Mozes en Aäron te roepen, en zei: Ik heb gezondigd tegen Jahweh, uw God, en tegen u. (17) Nu dan, vergeef
mij toch nog deze ene keer mijn zonde en bid vurig tot Jahweh, uw God, dat Hij nog één keer deze dodelijke
plaag van mij wegneemt. (18) Toen ging hij bij de farao weg en bad vurig tot Jahweh. (19) En Jahweh keerde
de wind en liet een zeer sterke westenwind opsteken. Die tilde de sprinkhanen op en wierp ze in de
Schelfzee. Er bleef niet één sprinkhaan over op heel het grondgebied van Egypte. (20) Maar Jahweh
verhardde het hart van de farao, zodat hij de Israëlieten niet liet wegtrekken. (21) Toen zei Jahweh tegen
Mozes: Strek uw hand uit naar de hemel, zodat er duisternis komen zal over het land Egypte, en de duisternis
te tasten is. (22) Toen Mozes zijn hand uitstrekte naar de hemel, kwam er een dikke duisternis in heel het
land Egypte, drie dagen lang. (23) Zij zagen elkaar niet, en drie dagen lang stond niemand op van zijn plaats.
Voor alle Israëlieten echter was het licht in hun woongebieden. (24) Toen riep de farao Mozes, en zei: Ga en
dien Jahweh. Alleen uw kleinvee en uw runderen moeten achterblijven. Uw kleine kinderen mogen wel met
u meegaan. (25) Maar Mozes zei: U moet ons zelf ook slachtoffers en brandoffers ter beschikking stellen, die
wij aan Jahweh, onze God, zullen brengen, (26) en ons vee zal ook met ons meegaan. Geen hoef zal
achterblijven, want van het vee moeten wij nemen om Jahweh, onze God, te dienen. Wij immers, wij weten
niet waarmee wij Jahweh, onze God, zullen dienen, totdat wij daar komen. (27) Maar Jahweh verhardde het
hart van de farao, en hij wilde hen niet laten wegtrekken. (28) En de farao zei tegen Mozes: Ga bij mij
vandaan! Wees op uw hoede, dat u mij niet nog eens onder ogen komt, want op de dag dat u mij onder ogen
komt, zult u sterven! (29) Mozes nu zei: U hebt juist gesproken. Ik zal u niet meer onder ogen komen.
|1|
Daarna zei Jahweh tegen Mozes: Ga naar de farao toe, want Ikzelf heb zijn
hart en het hart van zijn dienaren onvermurwbaar gemaakt, zodat Ik
deze tekenen van Mij in zijn midden kan verrichten,
108
|2|
en zodat u ten aanhoren van uw kinderen en uw kleinkinderen kunt
vertellen wat Ik in Egypte heb aangericht, en wat Mijn tekenen waren
die Ik onder hen verricht heb. Dan zult u weten dat Ik Jahweh ben.
|3|
Toen kwamen Mozes en Aäron bij de farao en zeiden tegen hem: Zo zegt
Jahweh, de God van de Hebreeën: Hoelang weigert u zich voor Mijn
aangezicht te verootmoedigen? Laat Mijn volk wegtrekken, zodat zij
Mij dienen.
Voor de Egyptische farao die in de traditie van een eeuwenlang cultus
stond was het nauwelijks voor te stellen dat hij zijn hoofd boog voor dit
slavenvolk en hun God.
|4|
Want als u weigert Mijn volk te laten wegtrekken, zie, dan zal Ik morgen
sprinkhanen op uw grondgebied brengen.
Doordat de oogst van het vlas en het gerst al teniet was gedaan zou
door de sprinkhanen ook nog het tarwe en de spelt worden opgegeten (vgl.
Ex9:31-32).
|5|
Zij zullen het oppervlak van het land bedekken, zodat men geen land meer
kan zien. Zij zullen het overschot van wat na de hagel ontkomen is, wat
voor u overgebleven is, opeten, ja, zij zullen al de bomen, die op het
veld uitspruiten, opeten.
|6|
En uw huizen, de huizen van al uw dienaren en de huizen van alle
Egyptenaren, zullen er vol mee worden, zoals uw vaders en uw
voorvaders het niet gezien hebben vanaf de dag dat zij op de
aardbodem waren tot op deze dag. Toen keerde hij zich om en ging bij
de farao weg.
Zelfs het in de huizen bewaarde voedsel zou niet aan de sprinkhanen
weten te ontkomen. Als we daarbij nog bedenken dat sprinkhanen gezien
werden als een goddelijke vloek kunnen we ons licht voorstellen hoe de
Egyptenaren op deze gebeurtenis reageerden.
|7|
De dienaren van de farao zeiden tegen hem: Hoelang zal deze man voor
ons tot een valstrik zijn? Laat die mannen wegtrekken, zodat zij
Jahweh, hun God, kunnen dienen! Beseft u nog niet dat Egypte
verloren is?
E X O D U S
10:1-29 – PLAAG 8-9: SPRINKHANEN, DUISTERNIS
109
|8|
Toen werden Mozes en Aäron weer bij de farao gebracht en hij zei tegen
hen: Ga heen! Dien Jahweh, uw God! Wie precies zullen er meegaan?
|9|
En Mozes zei: Wij zullen met onze jongeren en ouderen gaan. Met onze
zonen en dochters en met ons kleinvee en onze runderen zullen wij
gaan, want wij hebben een feest voor Jahweh.
|10|
Toen zei hij tegen hen: Jahweh moge net zo met u zijn als ik u en uw
kleine kinderen laat vertrekken! Kijk uit, want er is onheil vóór u!
|11|
Zo niet! Laat toch de mannen gaan, zodat zij Jahweh dienen, want dat is
waar u om hebt verzocht! En men dreef hen weg van voor de farao.
Opnieuw was de farao bereid om het volk te laten vertrekken. Het
enige wat niet mocht vertrekken uit Egypte waren de kleine kinderen.
Enkel halve gezinnen mochten God dienen. Farao gaf zo aan Israël
toestemming om Egypte te verlaten en God te aanbidden, mits de zonen
en dochters in Egypte bleven. Maar het hart van Mozes antwoordde
prompt en onverbiddelijk: Geen sprake van! Zij zouden God niet
aanbidden zonder hun kinderen. Op gelijke wijze mogen de
rechtvaardigen Mozes hierin vandaag nog steeds navolgen: Jij mag mijn
kinderen niet hebben! Ik laat ze niet achter! Wat mij en mijn huis aangaat,
wij zullen de Heer dienen!
|12|
Toen zei Jahweh tegen Mozes: Strek uw hand uit over het land Egypte om
wille van de sprinkhanen, zodat zij over het land Egypte opkomen en al
het gewas van het land opeten, al wat de hagel heeft overgelaten.
|13|
Toen strekte Mozes zijn staf uit over het land Egypte, en Jahweh bracht die
gehele dag en de gehele nacht een oostenwind in het land. En het
gebeurde, toen het morgen geworden was, dat de oostenwind de
sprinkhanen meevoerde.
|14|
De sprinkhanen kwamen op over heel het land Egypte en streken massaal
neer op heel het gebied van de Egyptenaren. Nooit eerder is er zo’n
zwerm sprinkhanen geweest, en hierna zal er nooit weer zo een zijn,
110
|15|
want zij bedekten de oppervlakte van heel het land, zodat het land erdoor
verduisterd werd. Zij aten al het gewas van het land op en al de
vruchten van de bomen, die de hagel had overgelaten. Er bleef niets
groens aan de bomen en aan het gewas van het veld in heel het land
Egypte.
|16|
Toen haastte de farao zich om Mozes en Aäron te roepen, en zei: Ik heb
gezondigd tegen Jahweh, uw God, en tegen u.
|17|
Nu dan, vergeef mij toch nog deze ene keer mijn zonde en bid vurig tot
Jahweh, uw God, dat Hij nog één keer deze dodelijke plaag van mij
wegneemt.
De plaag wordt duidelijk door de farao aangegeven als een dodelijke
plaag. Dat wijst op de geweldige indruk die deze plaag op de Egyptenaren
zal hebben gemaakt.
|18|
Toen ging hij bij de farao weg en bad vurig tot Jahweh.
|19|
En Jahweh keerde de wind en liet een zeer sterke westenwind opsteken.
Die tilde de sprinkhanen op en wierp ze in de Schelfzee. Er bleef niet
één sprinkhaan over op heel het grondgebied van Egypte.
|20|
Maar Jahweh verhardde het hart van de farao, zodat hij de Israëlieten niet
liet wegtrekken.
|21|
Toen zei Jahweh tegen Mozes: Strek uw hand uit naar de hemel, zodat er
duisternis komen zal over het land Egypte, en de duisternis te tasten is.
|22|
Toen Mozes zijn hand uitstrekte naar de hemel, kwam er een dikke
duisternis in heel het land Egypte, drie dagen lang.
In Egypte werd de zon aanbeden onder de naam van Re of Ra. Deze
bron van warmte verdween echter voor de Egyptenaren.
|23|
Zij zagen elkaar niet, en drie dagen lang stond niemand op van zijn plaats.
Voor alle Israëlieten echter was het licht in hun woongebieden.
Ondanks dat het elders diepe duisternis was, was het bij de Israëlieten
licht. In deze drie dagen van licht en duisternis hadden de Israëlieten hun
E X O D U S
10:1-29 – PLAAG 8-9: SPRINKHANEN, DUISTERNIS
111
lam in huis genomen en geobserveerd om erachter te komen of het dier
geschikt was als offer.
|24|
Toen riep de farao Mozes, en zei: Ga en dien Jahweh. Alleen uw kleinvee
en uw runderen moeten achterblijven. Uw kleine kinderen mogen wel
met u meegaan.
|25|
Maar Mozes zei: U moet ons zelf ook slachtoffers en brandoffers ter
beschikking stellen, die wij aan Jahweh, onze God, zullen brengen,
|26|
en ons vee zal ook met ons meegaan. Geen hoef zal achterblijven, want van
het vee moeten wij nemen om Jahweh, onze God, te dienen. Wij
immers, wij weten niet waarmee wij Jahweh, onze God, zullen dienen,
totdat wij daar komen.
|27|
Maar Jahweh verhardde het hart van de farao, en hij wilde hen niet laten
wegtrekken.
|28|
En de farao zei tegen Mozes: Ga bij mij vandaan! Wees op uw hoede, dat u
mij niet nog eens onder ogen komt, want op de dag dat u mij onder
ogen komt, zult u sterven!
|29|
Mozes nu zei: U hebt juist gesproken. Ik zal u niet meer onder ogen
komen.
F
11:1-10 – Plaag 10: dood van de eerstgeborenen
(1) Jahweh had tegen Mozes gezegd: Nog één plaag zal Ik over de farao en Egypte brengen en daarna zal hij u
vanhier laten wegtrekken. Als hij u allemaal laat wegtrekken, zal hij u vanhier haastig verdrijven. (2) Spreek
toch ten aanhoren van het volk adat iedere man van zijn naaste en iedere vrouw van haar naaste zilveren en
gouden voorwerpen moet vragen. (3) En Jahweh stemde de Egyptenaren gunstig tegenover het volk. Ook
stond de man Mozes in het land Egypte hoog in aanzien bij de dienaren van de farao en bij het volk. (4) En
Mozes zei: Zo zegt Jahweh: Omstreeks middernacht zal Ik uittrekken door het midden van Egypte (5) en alle
eerstgeborenen in het land Egypte zullen sterven, van de eerstgeborene van de farao af, die op zijn troon
zitten zou, tot de eerstgeborene van de slavin achter de handmolen, en alle eerstgeborenen van het vee. (6) Er
zal een luid geschreeuw zijn in heel het land Egypte, zoals er nog nooit geweest is en zoals er nooit meer zijn
zal. (7) Maar bij geen van de Israëlieten zal een hond zijn tong durven roeren tegen mens of dier. Zo zult u
weten dat Jahweh onderscheid maakt tussen de Egyptenaren en de Israëlieten. (8) Dan zullen al uw dienaren
hier naar beneden komen, naar mij toe, zich voor mij buigen en zeggen: Vertrek, u en al het volk dat in uw
voetspoor gaat, en daarna zal ik vertrekken. Toen vertrok hij bij de farao, in brandende toorn. (9) Jahweh nu
112
had tegen Mozes gezegd: De farao zal naar u niet luisteren, zodat Mijn wonderen in het land Egypte nog
talrijker worden. (10) Mozes en Aäron hebben al deze wonderen gedaan voor de farao, maar Jahweh
verhardde het hart van de farao, zodat hij de Israëlieten niet uit zijn land liet wegtrekken.
|1|
Jahweh had tegen Mozes gezegd: Nog één plaag zal Ik over de farao en
Egypte brengen en daarna zal hij u vanhier laten wegtrekken. Als hij u
allemaal laat wegtrekken, zal hij u vanhier haastig verdrijven.
|2|
Spreek toch ten aanhoren van het volk adat iedere man van zijn naaste en
iedere vrouw van haar naaste zilveren en gouden voorwerpen moet
vragen.
|3|
En Jahweh stemde de Egyptenaren gunstig tegenover het volk. Ook stond
de man Mozes in het land Egypte hoog in aanzien bij de dienaren van
de farao en bij het volk.
|4|
En Mozes zei: Zo zegt Jahweh: Omstreeks middernacht zal Ik uittrekken
door het midden van Egypte
|5|
en alle eerstgeborenen in het land Egypte zullen sterven, van de
eerstgeborene van de farao af, die op zijn troon zitten zou, tot de
eerstgeborene van de slavin achter de handmolen, en alle
eerstgeborenen van het vee.
De eerstgeborenen waren de belangrijkste nakomelingen. Ze werden
gezien als de krachtigen van de nakomelingen (Ps78:51; 136:10). Sommige
uitleggers denken dat deze eerstgeborene stierven door de pest. Het blijft
dan wel onduidelijk waarom enkel de eerstgeborenen door de pest werden
getroffen en niet de anderen.
|6|
Er zal een luid geschreeuw zijn in heel het land Egypte, zoals er nog nooit
geweest is en zoals er nooit meer zijn zal.
|7|
Maar bij geen van de Israëlieten zal een hond zijn tong durven roeren
tegen mens of dier. Zo zult u weten dat Jahweh onderscheid maakt
tussen de Egyptenaren en de Israëlieten.
E X O D U S
11:1-10 – PLAAG 10: DOOD VAN DE EERSTGEBORENEN
113
|8|
Dan zullen al uw dienaren hier naar beneden komen, naar mij toe, zich
voor mij buigen en zeggen: Vertrek, u en al het volk dat in uw
voetspoor gaat, en daarna zal ik vertrekken. Toen vertrok hij bij de
farao, in brandende toorn.
|9|
Jahweh nu had tegen Mozes gezegd: De farao zal naar u niet luisteren,
zodat Mijn wonderen in het land Egypte nog talrijker worden.
|10|
Mozes en Aäron hebben al deze wonderen gedaan voor de farao, maar
Jahweh verhardde het hart van de farao, zodat hij de Israëlieten niet uit
zijn land liet wegtrekken.
E X O D U S
12:1-51 – INZETTING VAN HET PASCHA
115
10 | 12:1-51 – Inzetting van
het Pascha
(1) En Jahweh zei tot Mozes en tot Aäron in het land Egypte: (2) Deze maand zal u het begin der maanden
zijn; zij zal u de eerste der maanden van het jaar zijn. (3) Spreekt tot de gehele vergadering van Israël als
volgt: op de tiende van deze maand zal ieder voor zich een stuk kleinvee nemen, familiesgewijs, een stuk
kleinvee per gezin. (4) Maar indien een gezin te klein is voor een stuk kleinvee, dan zullen hij en de naaste
buurman van zijn gezin er een nemen, naar het aantal personen; gij zult bij het stuk kleinvee rekenen met
ieders behoefte. (5) Een gaaf, mannelijk, eenjarig stuk kleinvee moet gij nemen; gij kunt dit nemen van de
schapen of van de geiten. (6) En gij zult het bewaren tot de veertiende dag van deze maand; dan zal de gehele
vergadering der gemeente van Israël het slachten tussen de avonden. (7) Vervolgens zal men van het bloed
nemen en dit strijken aan de beide deurposten en de bovendorpel, aan die huizen, waarin men het eet. (8)
Het vlees zullen zij dezelfde nacht eten; zij zullen het eten op het vuur gebraden, met ongezuurde broden,
benevens bittere kruiden. (9) Rauw of gaar gekookt in water zult gij het niet eten; slechts op het vuur
gebraden met kop, schenkels en ingewanden. (10) Gij zult daarvan niets overlaten tot de morgen; wat ervan
overblijft tot de morgen, dat zult gij met vuur verbranden. (11) En aldus zult gij het eten: uw lendenen
omgord, uw schoenen aan uw voeten en uw staf in uw hand; overhaast zult gij het eten; het is een Pascha
voor de Here. (12) Want Ik zal in deze nacht het land Egypte doortrekken en alle eerstgeborenen, zowel van
mens als dier, in het land Egypte slaan en aan alle goden van Egypte zal Ik gerichten oefenen, Ik, de Here.
(13) En het bloed zal u dienen als een teken aan de huizen, waar gij zijt, en wanneer Ik het bloed zie, dan ga
Ik u voorbij. Aldus zal er geen verdervende plaag onder u zijn, wanneer Ik het land Egypte sla. (14) En deze
dag zal u een gedenkdag zijn, gij zult hem vieren als een feest voor de Here; in uw geslachten zult gij hem als
een altoosdurende inzetting vieren. (15) Zeven dagen zult gij ongezuurde broden eten; dadelijk op de eerste
dag zult gij het zuurdeeg uit uw huizen verwijderen, want ieder die iets gezuurds eet, van de eerste tot de
zevende dag, zo iemand zal uit Israël worden uitgeroeid. (16) Zowel op de eerste als op de zevende dag zult gij
een heilige samenkomst hebben; generlei arbeid zal daarop verricht worden; slechts wat door ieder gegeten
wordt, alleen dat mag door u bereid worden. (17) Onderhoudt dan het feest der ongezuurde broden, want op
deze zelfde dag leid Ik uw legerscharen uit het land Egypte. Daarom moet gij deze dag onderhouden in uw
geslachten als een altoosdurende inzetting. (18) In de eerste maand, op de veertiende dag der maand, des
avonds, zult gij ongezuurde broden eten, tot aan de eenentwintigste dag der maand, des avonds. (19) Zeven
dagen zal er geen zuurdeeg in uw huizen gevonden worden, want ieder, die iets gezuurds eet, zo iemand zal
uit de vergadering van Israël worden uitgeroeid, hetzij hij een vreemdeling, hetzij hij in het land geboren is.
(20) Niets wat gezuurd is, zult gij eten; gij zult in al uw woonplaatsen ongezuurde broden eten. (21) Toen
ontbood Mozes al de oudsten van Israël en zeide tot hen: Trekt heen, haalt kleinvee voor uw geslachten en
slacht het Pascha. (22) Daarna zult gij een bundel hysop nemen en in het bloed in een schaal dopen, en van
het bloed in die schaal strijken aan de bovendorpel en aan de beide deurposten; niemand van u zal de deur
van zijn huis uitgaan tot de morgen. (23) En de Here zal Egypte doortrekken om het te slaan; wanneer Hij dan
het bloed aan de bovendorpel en aan de beide deurposten ziet, dan zal de Here die deur voorbijgaan en de
verderver niet toelaten in uw huizen te komen om te slaan. (24) Gij zult dit voorschrift houden als een
116
altoosdurende inzetting voor u en uw zonen. (25) En wanneer gij komt in het land dat de Here u geven zal,
gelijk Hij gezegd heeft, zult gij deze dienst onderhouden. (26) En wanneer uw zonen tot u zeggen: Wat
betekent deze dienst van u, (27) dan zult gij zeggen: Het is een Paasoffer voor de Here, die in Egypte aan de
huizen der Israëlieten voorbijging, toen Hij de Egyptenaren sloeg, maar onze huizen spaarde. Toen knielde
het volk en boog zich neer. (28) En de Israëlieten gingen heen en deden dit; zoals de Here Mozes en Aäron
geboden had, zo deden zij. (29) En te middernacht sloeg de Here iedere eerstgeborene in het land Egypte, van
de eerstgeborene van Farao, die op zijn troon zou zitten, tot de eerstgeborene van de gevangene, die in de
kerker was, benevens alle eerstgeborenen van het vee. (30) En Farao stond des nachts op, hij en al zijn
dienaren en alle Egyptenaren; en er was een luid gejammer in Egypte; want er was geen huis, waarin geen
dode was. (31) Toen ontbood hij des nachts Mozes en Aäron en zeide: Maakt u gereed, gaat weg uit het
midden van mijn volk, zowel gij als de Israëlieten; gaat, dient de Here, zoals gij gezegd hebt. (32) Neemt ook
uw kleinvee en uw runderen mee, zoals gij gezegd hebt; maar gaat! En wilt ook mij zegenen. (33) De
Egyptenaren drongen eveneens sterk bij het volk aan, om het snel uit het land te laten gaan, want, zeiden zij,
wij sterven allen. (34) Toen nam het volk zijn deeg op, voordat het gezuurd was, met hun baktroggen in hun
klederen gebonden op hun schouders. (35) Voorts deden de Israëlieten naar het woord van Mozes en vroegen
van de Egyptenaren zilveren en gouden voorwerpen en klederen. (36) En de Here bewerkte, dat de
Egyptenaren het volk gunstig gezind waren, zodat zij hun verzoek inwilligden. Zo beroofden zij de
Egyptenaren. (37) Daarna trokken de Israëlieten op van Raamses naar Sukkot, ongeveer zeshonderdduizend
man te voet, ongerekend de kinderen. (38) Ook trok een menigte van allerlei slag met hen mee; en kleinvee
en runderen een zeer talrijke veestapel. (39) En zij bakten van het deeg dat zij uit Egypte hadden
meegenomen, ongezuurde koeken, want het was niet gezuurd, omdat zij uit Egypte waren verdreven en niet
hadden kunnen wachten en ook geen teerkost voor zich hadden bereid. (40) De tijd, dat de Israëlieten in
Egypte gewoond hadden, was vierhonderd en dertig jaar. (41) En na vierhonderd en dertig jaar, juist op de
dag af, gingen al de legerscharen des Heren uit het land Egypte. (42) Een nacht van waken was dit voor de
Here, om hen uit het land Egypte te leiden. Dit is de nacht van waken ter ere van de Here voor alle
Israëlieten in hun geslachten. (43) De Here zeide tot Mozes en Aäron: Dit is de inzetting van het Pascha: geen
enkele vreemdeling mag ervan eten. (44) Iedere slaaf, die door iemand voor geld is gekocht, mag er eerst van
eten, wanneer gij hem besneden hebt. (45) Een bijwoner en een dagloner mogen er niet van eten. (46) In een
huis zal het gegeten worden; gij zult van het vlees niets uit het huis naar buiten brengen; geen been zult gij
ervan breken. (47) De gehele vergadering van Israël zal dit vieren. (48) Maar wanneer een vreemdeling bij u
vertoeft en de Here het Pascha wil vieren, dan zal ieder van het mannelijk geslacht, die bij hem behoort,
besneden worden; eerst dan mag hij naderen om het te vieren; hij zal gelden als in het land geboren. Maar
geen enkele onbesnedene mag ervan eten. (49) Eenzelfde wet zal gelden voor de geboren Israëliet en voor de
vreemdeling, die in uw midden vertoeft. (50) Alle Israëlieten deden aldus; zoals de Here Mozes en Aäron
geboden had, zo deden zij. (51) En op deze zelfde dag leidde de Here de Israëlieten uit het land Egypte,
volgens hun legerscharen.
Ex12 beschrijft de instelling van het Pascha. Later zullen andere
teksten dit feest meenemen in de joodse feestkalender (Lv23:5-8;
Nm28:16-25; Dt16:1-8). Het Oude Testament noemt de viering van het
Pascha vijf keer (Nm9:1-14; Jz5:10-12; 2Kn23:21-23=2Kr35:1-19; 2Kr30:127; Ea6:19-22).
E X O D U S
12:1-51 – INZETTING VAN HET PASCHA
117
|1|
En Jahweh zei tot Mozes en tot Aäron in het land Egypte:
|2|
Deze maand zal u het begin der maanden zijn; zij zal u de eerste der
maanden van het jaar zijn.
Er wordt een nieuwe periode in de geschiedenis van Israël ingeleid.
Het Pascha laat de Israëliet vandaar terugdenken aan de verlossing die God
hem geschonken heeft. Dat gaat gepaard met de verandering van de
kalender. De joodse kalender heeft 354 dagen en is verdeeld in twaalf
maanden van dertig of negenentwintig dagen, naargelang de maanstand.
Elke maand begint met volle maan.
|3|
Spreekt tot de gehele vergadering van Israël als volgt: op de tiende van
deze maand zal ieder voor zich een stuk kleinvee nemen,
familiesgewijs, een stuk kleinvee per gezin.
Het verloop van het Pascha kunnen we vanuit Ex12; Lv23:6;
Nm28:16-25 en Dt16:1-8 omschrijven.
• Een lam zonder enige gebrek of teken wordt geslacht door het
hoofd van elke familie.
• Het bloed van het lam wordt met hysop op de deurpost
gesprenkeld.
• Het lam wordt gebraden en dan met bittere kruiden door de vader
en het gezin genuttigd. Het vlees van het lam zou het laatste vlees zijn
dat gegeten werd voor het bereiken van het beloofde land. De bittere
kruiden symboliseren de bitterheid van de slavernij van de Israëlieten
in Egypte.
• Nadat Jeruzalem gesticht was, werd het Pascha enkel daar gevierd.
• Tijdens de week die volgde op het Pascha werd enkel ongezuurd
brood gegeten. Het ongezuurde brood was symbool voor de haast
waarmee het Joodse volk moest vertrekken. Er was geen tijd om het
zuurdeeg te laten rijzen.
• Op elk van de zeven dagen werden door de Levitische priester 2
runderen, 1 ram, 7 lammeren en 1 geit geofferd.
• Op de tweede dag werd koren geofferd. Dit was de eerste oogst van
het jaar.
• De sabbat werd gevierd op de eerste en de laatste dag van het feest,
maar de hele week werd als een sabbat beschouw in betrekking met
werk: enkel het werk dat verricht werd om de maaltijden te bereiden
was toegelaten. Het in acht nemen van de Sabbat herinnerde eraan dat
118
er tijd voor de Heer moest vrijgemaakt worden, zodat men geestelijk
zou voorbereid zijn op het verblijf in de wildernis.
Dat het Paaslam Christus voorstelt is overduidelijk, want dit staat
letterlijk in 1.Korinthe 5:7. De Israëlieten trokken de 15e Nissan uit
Egypte (Nm33:3). 40 jaar later trokken ze de Jordaan over op de 10e Nissan
(Jz14:10) en aten het Pascha te Gilgal (Jz5:10). Het Pascha werd in Israël
niet altijd even correct gevierd. Koning Hizkia vierde het eens op een
manier die sinds Salomo niet gebeurd was (2Kr30:26). Later hield koning
Josia het Pascha op een wijze die sinds de richteren niet was voorgekomen
(2Kn23:22).
|4|
Maar indien een gezin te klein is voor een stuk kleinvee, dan zullen hij en
de naaste buurman van zijn gezin er een nemen, naar het aantal
personen; gij zult bij het stuk kleinvee rekenen met ieders behoefte.
Flavius Josephus schrijft dat huisgezinnen met minder dan tien
personen het Pascha gezamenlijk dienden te vieren. 1 Als twee gezinnen
deel uitmaakten van hetzelfde vertrek werden ze van elkaar gescheiden
door met de ruggen naar elkaar te zitten.
|5|
Een gaaf, mannelijk, eenjarig stuk kleinvee moet gij nemen; gij kunt dit
nemen van de schapen of van de geiten.
Het Pascha was een eenjarig lam. Dit kon zowel een ram als een
geitenbok zijn (Ex12). Eenjarig moeten we hier waarschijnlijk zien als in
het eerste levensjaar.
|6|
En gij zult het bewaren tot de veertiende dag van deze maand; dan zal de
gehele vergadering der gemeente van Israël het slachten tussen de
avonden.
Het lam diende vanaf 10 Nisan in huis te worden genomen om een
band met het dier te creëren. Op 14 Nisan werd het geslacht. De letterlijke
uitdrukking ‘tussen de avonden’ is vaag. De rabbijnen dachten aan de late
namiddag voor zonsondergang.2 Ook Flavius Josephus geeft te kennen dat
het lam op om 15:00u. werd geslacht. 3 Dat was het tijdstip waarop ook de
Messias stierf (1Ko5:7; Lc23:44-46).
1
2
3
Flavius Josephus, Joodse Oorlog VI.9.3.
Misjnah, Pesahim V.5.
Flavius Josephus, Joodse Oorlog VI.9.3.
E X O D U S
12:1-51 – INZETTING VAN HET PASCHA
119
Emiel Vanbeckevoort en Arno Lamm stellen dat het offeren van een
lam gevaarlijk was in Egypte, omdat de Egyptenaren het lam vereerden. 4
Een verdere onderbouwing van die gedachte ontbreekt echter in hun
werk.
|7|
Vervolgens zal men van het bloed nemen en dit strijken aan de beide
deurposten en de bovendorpel, aan die huizen, waarin men het eet.
De Israëlieten moesten met een hysop-stengel het bloed aan de
deurposten en de bovendorpel strijken. ’s Nachts zou de Heer door Egypte
trekken en waar Hij geen bloed zag de eerstgeborene in het huis doden
(Hb11:28). De Israëlieten scholen achter het bloed van het Pascha.
|8|
Het vlees zullen zij dezelfde nacht eten; zij zullen het eten op het vuur
gebraden, met ongezuurde broden, benevens bittere kruiden.
De eerste keer diende het Pascha enkel gebraden te worden boven het
vuur (vs9). Dt16:7 geeft te kennen dat het later ook gekookt mocht
worden. Het Pascha werd gegeten met ongezuurde broden wat wijst op de
afwezigheid van de zonde. De bittere kruiden spreken van de bitterheid
van de slavernij in Egypte. Tegenwoordig worden bij het Pascha radijsjes,
Brussels lof en mierikswortel gebruikt.
|9|
Rauw of gaar gekookt in water zult gij het niet eten; slechts op het vuur
gebraden met kop, schenkels en ingewanden.
|10|
Gij zult daarvan niets overlaten tot de morgen; wat ervan overblijft tot de
morgen, dat zult gij met vuur verbranden.
Het eten van het hele lam wijst op de noodzaak van het totale geloof.
|11|
En aldus zult gij het eten: uw lendenen omgord, uw schoenen aan uw
voeten en uw staf in uw hand; overhaast zult gij het eten; het is een
Pascha voor de Here.
Zoals iemand die elk ogenblik op reis kon gaan dienden de Israëlieten
het Pascha te eten. Het moment was aangebroken dat het volk spoedig uit
Egypte zou trekken. Het Hebreeuwse woord Pascha betekent
‘voorbijgaan’, ‘overslaan’. Als we door de straten van Gosen hadden
gewandeld in die tijd, zouden we denken dat de Israëlieten klaar stonden
om op reis te gaan.
4
Lamm and Vanbeckevoort 2014, 220n1.
120
|12|
Want Ik zal in deze nacht het land Egypte doortrekken en alle
eerstgeborenen, zowel van mens als dier, in het land Egypte slaan en
aan alle goden van Egypte zal Ik gerichten oefenen, Ik, de Here.
Uitleggers wijzen bij dit vers erop dat de farao in Egypte gelijkstond
aan een god.5
|13|
En het bloed zal u dienen als een teken aan de huizen, waar gij zijt, en
wanneer Ik het bloed zie, dan ga Ik u voorbij. Aldus zal er geen
verdervende plaag onder u zijn, wanneer Ik het land Egypte sla.
De redding lag niet in de superioriteit van Israël boven Egypte. Het
bloed van het lam maakte het verschil tussen redding en dood. Het toonde
dat de doodsengel al langs was geweest.6
|14|
En deze dag zal u een gedenkdag zijn, gij zult hem vieren als een feest voor
de Here; in uw geslachten zult gij hem als een altoosdurende inzetting
vieren.
Het Pascha was het eerste feest in de Bijbelse kalender (vgl. Lv23:5).
Het was geen eenmalig feest, ook in de wildernis en in het beloofde land
diende het Pascha elk jaar herdacht en gevierd te worden. Het was een
gedenkdag van de bevrijding van Jahweh.
|15|
Zeven dagen zult gij ongezuurde broden eten; dadelijk op de eerste dag
zult gij het zuurdeeg uit uw huizen verwijderen, want ieder die iets
gezuurds eet, van de eerste tot de zevende dag, zo iemand zal uit Israël
worden uitgeroeid.
Zuurdeeg heeft een verouderende werking op het brood. Het wees op
verderf en alles was aan bederf onderhevig was moest worden geweerd.
Israël diende als een nieuw volk uit te trekken. De discipelen van de Heer
Jezus moesten oppassen voor het zuurdesem van de Farizeeën en Herodus
(Lc12:1; Mc8:15; vgl. Mt16:11-12). Gl5:9 brengt het zuurdesem in verband
met het wetticisme. 1Ko5:1-13 brengt het in verband met slechtheid en
boosheid.
De Israëlieten dienden, vanaf 15 Nisan, zeven dagen ongezuurd brood
te eten. Op de eerste dag moesten ze al het zuurdeeg uit hun huizen
wegdoen voor de hele week (Ex12:19). Bij het feest van de ongezuurde
broden diende men te denken aan de dag dat het volk uit Egypte wegtrok
5
6
Longman III and Dillard 2006, 70.
W. van Wijngaarden, Het Avondmaal (Leuven:onpubliceerd), 7.
E X O D U S
12:1-51 – INZETTING VAN HET PASCHA
121
(Dt16:3). Die dag ging zo snel dat ze geen gelegenheid hadden om gezuurd
brood te bakken (Ex12:19).
|16|
Zowel op de eerste als op de zevende dag zult gij een heilige samenkomst
hebben; generlei arbeid zal daarop verricht worden; slechts wat door
ieder gegeten wordt, alleen dat mag door u bereid worden.
Zowel de vijftiende als eenentwintigste Nisan was een rustdag met
een heilige samenkomst (Lv23:7-8; Nm28:18,25). Het in acht nemen
hiervan herinnerde eraan dat er tijd voor Jahweh moest worden
vrijgemaakt.
|17|
Onderhoudt dan het feest der ongezuurde broden, want op deze zelfde dag
leid Ik uw legerscharen uit het land Egypte. Daarom moet gij deze dag
onderhouden in uw geslachten als een altoosdurende inzetting.
|18|
In de eerste maand, op de veertiende dag der maand, des avonds, zult gij
ongezuurde broden eten, tot aan de eenentwintigste dag der maand, des
avonds.
|19|
Zeven dagen zal er geen zuurdeeg in uw huizen gevonden worden, want
ieder, die iets gezuurds eet, zo iemand zal uit de vergadering van Israël
worden uitgeroeid, hetzij hij een vreemdeling, hetzij hij in het land
geboren is.
|20|
Niets wat gezuurd is, zult gij eten; gij zult in al uw woonplaatsen
ongezuurde broden eten.
|21|
Toen ontbood Mozes al de oudsten van Israël en zeide tot hen: Trekt heen,
haalt kleinvee voor uw geslachten en slacht het Pascha.
|22|
Daarna zult gij een bundel hysop nemen en in het bloed in een schaal
dopen, en van het bloed in die schaal strijken aan de bovendorpel en
aan de beide deurposten; niemand van u zal de deur van zijn huis
uitgaan tot de morgen.
122
|23|
En de Here zal Egypte doortrekken om het te slaan; wanneer Hij dan het
bloed aan de bovendorpel en aan de beide deurposten ziet, dan zal de
Here die deur voorbijgaan en de verderver niet toelaten in uw huizen
te komen om te slaan.
|24|
Gij zult dit voorschrift houden als een altoosdurende inzetting voor u en
uw zonen.
De eerste wet die het volk ontving was de wet van de verlossing. Het
Pascha beschermt de herinnering aan deze verlossing. Het moest in
Jeruzalem geslacht en gegeten worden (Dt16:5-6). Het Pascha werd in
Israël niet altijd even correct gevierd. Koning Hizkia vierde het eens op
een manier zoals sinds Salomo niet was gebeurd (2Kr30:26). Later vierde
koning Josia het Pascha op een wijze die sinds de rechters niet was
voorgekomen (2Kn23:22).
|25|
En wanneer gij komt in het land dat de Here u geven zal, gelijk Hij gezegd
heeft, zult gij deze dienst onderhouden.
Het Pascha moest later in Jeruzalem geslacht en gegeten worden
(Dt16:5-6).
|26|
En wanneer uw zonen tot u zeggen: Wat betekent deze dienst van u,
|27|
dan zult gij zeggen: Het is een Paasoffer voor de Here, die in Egypte aan de
huizen der Israëlieten voorbijging, toen Hij de Egyptenaren sloeg, maar
onze huizen spaarde. Toen knielde het volk en boog zich neer.
|28|
En de Israëlieten gingen heen en deden dit; zoals de Here Mozes en Aäron
geboden had, zo deden zij.
|29|
En te middernacht sloeg de Here iedere eerstgeborene in het land Egypte,
van de eerstgeborene van Farao, die op zijn troon zou zitten, tot de
eerstgeborene van de gevangene, die in de kerker was, benevens alle
eerstgeborenen van het vee.
Om Gods eerstgeborene te verlossen moesten alle eerstgeborene van
de vijand moeten sterven. Het is boeiend dat Tutmosis IV een inscriptie
schreef tussen de twee voorpoten van de Sfinx van Gizeh waarin hij blijk
geeft van verrassing dat hij farao is geworden. Kennelijk had hij niet
verwacht dat hem die eerste beurt zou vallen. Men zou daaruit kunnen
E X O D U S
12:1-51 – INZETTING VAN HET PASCHA
123
opmaken dat hij niet de oudste zoon was, maar dat de oudste zoon was
gestorven voordat hij farao kon worden. Misschien dat de oudste zoon
omkwam bij de tiende plaag.
|30|
En Farao stond des nachts op, hij en al zijn dienaren en alle Egyptenaren;
en er was een luid gejammer in Egypte; want er was geen huis, waarin
geen dode was.
|31|
Toen ontbood hij des nachts Mozes en Aäron en zeide: Maakt u gereed,
gaat weg uit het midden van mijn volk, zowel gij als de Israëlieten;
gaat, dient de Here, zoals gij gezegd hebt.
De chronologisch volgorde is zeer belangrijk. God stuurde Mozes niet
met de tien geboden onder de arm naar de Hebreeuwse slaven in Egypte
om dan te zeggen ‘nu let eens op, hier is Gods wet als jullie het ongeveer
honderd jaar houden, zal Hij jullie bevrijden als beloning’. Nee, God
handelde eerst. Hij nam initiatief en voerde zijn volk in vrijheid.
|32|
Neemt ook uw kleinvee en uw runderen mee, zoals gij gezegd hebt; maar
gaat! En wilt ook mij zegenen.
|33|
De Egyptenaren drongen eveneens sterk bij het volk aan, om het snel uit
het land te laten gaan, want, zeiden zij, wij sterven allen.
|34|
Toen nam het volk zijn deeg op, voordat het gezuurd was, met hun
baktroggen in hun klederen gebonden op hun schouders.
|35|
Voorts deden de Israëlieten naar het woord van Mozes en vroegen van de
Egyptenaren zilveren en gouden voorwerpen en klederen.
|36|
En de Here bewerkte, dat de Egyptenaren het volk gunstig gezind waren,
zodat zij hun verzoek inwilligden. Zo beroofden zij de Egyptenaren.
|37|
Daarna trokken de Israëlieten op van Raamses naar Sukkot, ongeveer
zeshonderdduizend man te voet, ongerekend de kinderen.
124
Sukkot is een hebraïsme van het Egyptische Tjekoe, waarmee de
plaats Tell el-Mashkhoeta in het oostelijke deel van de wadi Toemilat
wordt aangeduid.7
Als we het aantal mensen verder berekenen zouden er ongeveer drie
miljoen personen uit Egypte zijn getrokken. Op dit getal is er vanuit
meerdere invalshoeken kritiek daarop gekomen (zie comm. Nm1).
|38|
Ook trok een menigte van allerlei slag met hen mee; en kleinvee en
runderen een zeer talrijke veestapel.
|39|
En zij bakten van het deeg dat zij uit Egypte hadden meegenomen,
ongezuurde koeken, want het was niet gezuurd, omdat zij uit Egypte
waren verdreven en niet hadden kunnen wachten en ook geen teerkost
voor zich hadden bereid.
Voor het bakken van deze ongezuurde broden is er minder dan
twintig minuten nodig. Er werd zelfs een werktuig in Israël gebruikt om
het bakken van de ongezuurde broden veertig seconden te versnellen. Met
dit werktuig werd over het deeg gerold voordat het in de oven werd
gelegd. Het maakte scheuren en gaten in de matzah waardoor deze sneller
bakte.
|40|
De tijd, dat de Israëlieten in Egypte gewoond hadden, was vierhonderd en
dertig jaar.
Uitleggers die hier de lezing ‘in het land Kanaän en in het land
Egypte’ uit de Samaritaanse Pentateuch en Septuaginta volgen redeneren
dat de 430 jaar betrekking hebben op de gezamenlijke periode. 8 De
aartsvaders hebben dan precies 215 jaar in Kanaän gewoond, en de
Israëlieten hebben eveneens precies 215 jaar in Egypte gewoond.
Deze gedachte lijkt ondersteuning te vinden in Paulus uitspraak: ‘Nu
werden aan Abraham de beloften gedaan en aan zijn zaad. Hij zegt niet: en
aan zijn zaden, in het meervoud, maar in het enkelvoud: en aan uw zaad,
dat wil zeggen: aan Christus. Ik bedoel dit: de wet, die vierhonderd dertig
jaar later is gekomen, maakt het testament, waaraan door God tevoren
rechtskracht verleend was, niet ongeldig, zodat zij de belofte haar kracht
7
8
D.B. Redford, ‘An Egyptological Perspective on the Exodus Narrative,’ Egypte, Israël and Sinaï, red. A.F. Rainey
(Tel Aviv, 1987), 140; J.J. Bimson, Redating the Exodus and Conquest (Leicester, 1981), 40; U. Cassuto, A
Commentary on the Book of Exodus (Jeruzalem, 1967), 147; E.H. Merrill, 4. Mose (ATEA; Holzgerlingen:Hanssler,
2000), 309.
Flavius Josephus, Joodse Oudheden II.15.2; J.G. van de Land, ‘De Uittocht van Israël uit Egypte,’ Bijbel,
Geschiedenis en Archeologie 8.3 (sept. 2001): 2-10.
E X O D U S
12:1-51 – INZETTING VAN HET PASCHA
125
zou doen verliezen’ (Gl3:16-17), aangezien Paulus hier eveneens de 430
jaar rekent vanaf Abraham tot aan de wet.
De meeste uitleggers denken bij Paulus’ getal van 430 aan de tijd vanaf
Jakobs vertrek naar Egypte, toen de belofte nog eens, precies 215 jaar later,
voor het laatst herhaald werd (Gn46:2-4). Deze gedachte vindt
ondersteuning door het feit dat Paulus in dit hoofdstuk spreekt over
Abraham en zijn zaad (Gl3:16,18). Uiteraard wijst dit zaad op Christus,
maar dat is moeilijk los te maken van de beloften aan Isaak en Jakob.
Paulus rekent hier dus met grote stappen vanaf Jakobs vertrek naar Egypte
tot aan de wet.
De tekst van de Septuaginta geeft echter problemen, omdat de ‘zonen
van Israël’ zeker niet 215 jaar in Kanaän gewoond hebben. Ze zijn immers
pas in Kanaän gaan wonen na de terugkeer van Jakob uit Paddan-Aram in
Kanaän en hebben daar enkel maar 3 jaar gewoond. Nu kunnen we stellen,
dat de schrijver het woord ‘zonen van Israël’ breed gebruikte en ook de
drie aartsvaders hier bij insloot. Dat komt echter normaal niet. De
Septuaginta Alexandinus heeft dan ook de uitbreiding ‘zij en hun vaderen’.
Verder is Gn15:13,16 hierbij van belang: ‘En Hij zeide tot Abram:
“Weet voorzeker, dat uw nakomelingen vreemdelingen zullen zijn in een
land, dat het hunne niet is, en dat zij hen dienen zullen, en dat die hen
zullen verdrukken, vierhonderd jaar. [...] Het vierde geslacht echter zal
hierheen wederkeren, want eerder is de maat van de ongerechtigheid der
Amorieten niet vol”’. God zegt tegen Abram, dat zijn zaad vreemdeling zal
zijn in een ander land (Egypte). Daar zullen zij dienen en men zal hen
verdrukken; 400 jaar.
Het is algemeen erkend dat het begrip geslacht (Hebr. dor) hier voor
ongeveer honderd jaar staat. Het vierde geslacht zal dus terugkeren naar
het beloofde land (vs16). P.J. Lalleman dateert de jaren van een generatie
nog preciezer en komt op het getal 108. Hij schrijft:9
‘Het vreemde hieraan is dat een generatie hier als honderd jaar
wordt geteld, hoewel een generatie in de Bijbel normaal op
ongeveer
veertig
jaar
gesteld
wordt.
In Ex12:40 vinden we trouwens een meer exact getal, namelijk
430 jaar. Het is niet moeilijk om 400 te zien als een afronding
van 430, maar zouden we dan een generatie op 100 jaar moeten
stellen, of nauwkeuriger op 107,5 jaar? Deze laatste uitleg zou
goed passen bij Ex6:16-20 waar de vier generaties Levi-Kehat9
Voor deze gegevens zie: P.J. Lalleman, ‘Hoe lang is een generatie?’ Ellips 2 (maart 2006): 17.
126
Amram-Mozes de periode van het verblijf in Egypte vullen. De
Amerikaan Poirier heeft onlangs de aandacht erop gevestigd dat
in sommige antieke bronnen een generatie op 108 jaar wordt
gesteld. Zo citeert de historicus Plutarchus in de eerste eeuw
n.Chr. oudere bronnen waarin de getallen 30 en 108 worden
genoemd: na gemiddeld 30 jaar verwekt een mens nageslacht, en
men leeft 108 jaar. Dit veelvoud van 108 treffen we ook aan in
de mythe van de feniks, de mythologische vogel die volgens
sommige bronnen 540 jaar of zelfs 540 generaties leefde, volgens
andere 972. Beide getallen zijn veelvouden van 108! In dergelijke
bronnen wordt de levensduur van een raaf en van een mens op
108 jaar gesteld. Ook door de Pythagoreeän werd een
‘wereldcyclus’ gesteld op 10.800 jaar. Al deze bronnen komen uit
Nabije Oosten. Op deze basis suggereert Poirier als verklaring
van de bijbelse gegevens dat in de oudste tradities over de duur
van het verblijf in Egypte sprake was van vier generaties, wat
vervolgens werd opgevat als 430 jaar, wat weer in Gn15:13 werd
afgerond tot 400 jaar.’
Het volgens vers biedt tevens nog een sleutel ter onderbouwing van
onze gedachte.10 In de Hebreeuwse tekst lijkt deze uitdrukking erop te
wijzen, dat de aankomst van Israël in Egypte en het vertrek 430 jaar later
op precies dezelfde dag viel, namelijk op de 15de Aviv. Nu laat de Targum
deze verwijzing slaan op het spreken van Jahweh tot Abram op de 15de
Aviv. Als de uitdrukking op de aankomst van Abram in Kanaän zou slaan,
heeft de uitdrukking immers geen enkele betekenis. Opvallend is het
verder dat de LXX in Ex12:41 de uitdrukking ‘juist op de dag af’ helemaal
niet heeft vertaald.
In plaats van ‘in Egypte’ (‫[ רב ימצר (הָריי ם‬MT]) hebben LXX en Sam ‘in het land Kanaän
en in het land Egypte’ (‫ובאה הָרץ רב ימצר (הָריי ם‬
‫באה הָרץ כר נִיעִי ן ר‬,
‫ ר‬gh Aiguptw kai en gh Canaan).
Het is opvallend dat de LXX de woorden ‘Kanaän’ en ‘Egypte’ met elkaar
verwisseld (metathesis). De LXX heeft het probleem dat de ‘zonen van Israël’ geen
215 jaar in Kanaän hebben gewoond. Ze woonden daar pas na de terugkeer van
Jakob uit Paddan-Aram. Dat is een tijd van drie jaar. LXX-Alexandinus en Sam
heeft dan ook de uitbreiding ‘zij en hun vaderen’.
10
Vgl. S. Kreuzer, Zur Priorität und Auslegungsgeschichte von Exodus 12,40 MT: Die chronologische Interpretation
des Ägyptenaufenthalts in der judäischen, samaritanischen und alexandrinischen Exegese,’ Zeitschrift für die
Alttestamentliche Wissenschaft 103.2 (1991): 252-258.
E X O D U S
12:1-51 – INZETTING VAN HET PASCHA
127
|41|
En na vierhonderd en dertig jaar, juist op de dag af, gingen al de
legerscharen des Heren uit het land Egypte.
|42|
Een nacht van waken was dit voor de Here, om hen uit het land Egypte te
leiden. Dit is de nacht van waken ter ere van de Here voor alle
Israëlieten in hun geslachten.
|43|
De Here zeide tot Mozes en Aäron: Dit is de inzetting van het Pascha: geen
enkele vreemdeling mag ervan eten.
|44|
Iedere slaaf, die door iemand voor geld is gekocht, mag er eerst van eten,
wanneer gij hem besneden hebt.
|45|
Een bijwoner en een dagloner mogen er niet van eten.
Bijwoners en dagloners zijn buitenlanders die om economische
redenen zich te midden van de Israëlieten hadden opgehouden.
|46|
In een huis zal het gegeten worden; gij zult van het vlees niets uit het huis
naar buiten brengen; geen been zult gij ervan breken.
|47|
De gehele vergadering van Israël zal dit vieren.
|48|
Maar wanneer een vreemdeling bij u vertoeft en de Here het Pascha wil
vieren, dan zal ieder van het mannelijk geslacht, die bij hem behoort,
besneden worden; eerst dan mag hij naderen om het te vieren; hij zal
gelden als in het land geboren. Maar geen enkele onbesnedene mag
ervan eten.
Elke vreemdeling in Israël mocht het Pascha vieren als hij besneden
was (Nm9:14). Als iemand onrein of op reis was, mocht hij het een maand
later vieren, op de veertiende van de tweede maand (Nm9:11-12).
Degenen die besneden waren werden later ‘proselieten van de
gerechtigheid’ genoemd om hen te onderscheiden van de godvrezenden
die niet besneden waren en ‘proselieten van de poort’ werden genoemd.
|49|
Eenzelfde wet zal gelden voor de geboren Israëliet en voor de vreemdeling,
die in uw midden vertoeft.
128
|50|
Alle Israëlieten deden aldus; zoals de Here Mozes en Aäron geboden had,
zo deden zij.
|51|
En op deze zelfde dag leidde de Here de Israëlieten uit het land Egypte,
volgens hun legerscharen.
Juist in deze tijd was Egypte op het hoogtepunt gekomen van haar
politieke macht.11
11
J. Drechsel, E. Meyer-Baltensweiler en D. Williams, Brunnen Bibel Lexikon (Giessen:Brunnen, 1994), 16.
E X O D U S
13:1-16 – HEILIGING VAN DE EERSTGEBORENE
129
11 | 13:1-16 – Heiliging van de
eerstgeborene
(1) Toen sprak Jahweh tot Mozes: (2) Heilig Mij alle eerstgeborenen: alles wat de baarmoeder opent onder de
Israëlieten, van de mensen en van het vee, dat behoort Mij toe. (3) Daarna zei Mozes tegen het volk: Gedenk
deze dag, waarop u uit Egypte, uit het slavenhuis, vertrokken bent, want Jahweh heeft u met sterke hand van
hier uitgeleid. Daarom mag wat gezuurd is, niet gegeten worden. (4) Vandaag vertrekt u, in de maand Abib.
(5) Het zal gebeuren, als Jahweh u gebracht heeft in het land van de Kanaänieten, Hethieten, Amorieten,
Hevieten en Jebusieten, dat Hij uw vaderen gezworen heeft u te geven, een land overvloeiend van melk en
honing, dat u dan deze plechtigheid in deze maand in ere moet houden. (6) Zeven dagen moet u ongezuurde
broden eten, en op de zevende dag zal er een feest zijn voor Jahweh. (7) Zeven dagen lang moeten er
ongezuurd broden gegeten worden. Wat gezuurd is, mag bij u niet gezien worden, ja, geen zuurdeeg mag er
in heel uw land bij u gezien worden. (8) En op die dag moet u uw zoon vertellen: Dit gebeurt om wat Jahweh
voor mij gedaan heeft, toen ik uit Egypte vertrok. (9) Laat het voor u als een teken zijn op uw hand en een
gedachtenisteken tussen uw ogen, opdat de wet van Jahweh op uw lippen is, want Jahweh heeft u met sterke
hand uit Egypte geleid. (10) Daarom moet u deze verordening houden op de daarvoor vastgestelde tijd, van
jaar tot jaar. (11) Het zal gebeuren, als Jahweh u in het land van de Kanaänieten gebracht heeft, zoals Hij u en
uw vaderen gezworen heeft, en Hij het u gegeven heeft, (12) dat u alles wat de baarmoeder opent, aan Jahweh
moet afstaan. Ook van elke eerste worp van het vee dat u hebt, zullen de mannetjes voor Jahweh zijn. (13)
Maar elke eerste worp van een ezelin moet u vrijkopen met een lam. Als u het niet vrijkoopt, moet u het de
nek breken. Maar wat de mensen betreft, moet u alle eerstgeborenen onder uw zonen vrijkopen. (14) Het zal
gebeuren, als uw zoon u morgen vraagt: Wat is dit? dat u tegen hem moet zeggen: Jahweh heeft ons met
sterke hand uit Egypte, uit het slavenhuis, geleid. (15) Want toen de farao hardnekkig weigerde ons te laten
wegtrekken, gebeurde het dat Jahweh alle eerstgeborenen in het land Egypte doodde, van de eerstgeborene
van de mens tot de eerstgeborene van het vee toe. Daarom offer ik aan Jahweh de mannetjes van alles wat de
baarmoeder opent, maar alle eerstgeborenen van mijn zonen koop ik vrij. (16) Dit zal tot een teken zijn op uw
hand en tot een band tussen uw ogen, want Jahweh heeft ons met sterke hand uit Egypte geleid.
|1|
Toen sprak Jahweh tot Mozes:
|2|
Heilig Mij alle eerstgeborenen: alles wat de baarmoeder opent onder de
Israëlieten, van de mensen en van het vee, dat behoort Mij toe.
Een verlost volk wordt het bezit van de Verlosser. Ze zijn niet voor
hunzelf maar voor een prijs gekocht (vgl. 1Ko6:19-20). De God die het
oordeel over de eerstgeborenen van de Egyptenaren brengt, stelt aan de
Israëlieten de vraag om alle eerstgeborenen aan Hem toe te heiligen.
130
|3|
Daarna zei Mozes tegen het volk: Gedenk deze dag, waarop u uit Egypte,
uit het slavenhuis, vertrokken bent, want Jahweh heeft u met sterke
hand van hier uitgeleid. Daarom mag wat gezuurd is, niet gegeten
worden.
|4|
Vandaag vertrekt u, in de maand Abib.
De uittocht gebeurde in de lente, waardoor de maand de naam ‘lente’
kreeg. Abib was de eerste maand van het jaar. Later werd deze maand
‘Nisan’ genoemd, een afleiding is van de Babylonische maand Nisannu.
|5|
Het zal gebeuren, als Jahweh u gebracht heeft in het land van de
Kanaänieten, Hethieten, Amorieten, Hevieten en Jebusieten, dat Hij
uw vaderen gezworen heeft u te geven, een land overvloeiend van
melk en honing, dat u dan deze plechtigheid in deze maand in ere moet
houden.
|6|
Zeven dagen moet u ongezuurde broden eten, en op de zevende dag zal er
een feest zijn voor Jahweh.
|7|
Zeven dagen lang moeten er ongezuurd broden gegeten worden. Wat
gezuurd is, mag bij u niet gezien worden, ja, geen zuurdeeg mag er in
heel uw land bij u gezien worden.
|8|
En op die dag moet u uw zoon vertellen: Dit gebeurt om wat Jahweh voor
mij gedaan heeft, toen ik uit Egypte vertrok.
|9|
Laat het voor u als een teken zijn op uw hand en een gedachtenisteken
tussen uw ogen, opdat de wet van Jahweh op uw lippen is, want
Jahweh heeft u met sterke hand uit Egypte geleid.
Het latere jodendom heeft deze tekenen letterlijk opgevat. Op de arm
en het voorhoofd dragen de religieuze joden gebedsriemen (Hebr. təfillîn).
|10|
Daarom moet u deze verordening houden op de daarvoor vastgestelde tijd,
van jaar tot jaar.
|11|
Het zal gebeuren, als Jahweh u in het land van de Kanaänieten gebracht
heeft, zoals Hij u en uw vaderen gezworen heeft, en Hij het u gegeven
heeft,
E X O D U S
13:1-16 – HEILIGING VAN DE EERSTGEBORENE
131
|12|
dat u alles wat de baarmoeder opent, aan Jahweh moet afstaan. Ook van
elke eerste worp van het vee dat u hebt, zullen de mannetjes voor
Jahweh zijn.
|13|
Maar elke eerste worp van een ezelin moet u vrijkopen met een lam. Als u
het niet vrijkoopt, moet u het de nek breken. Maar wat de mensen
betreft, moet u alle eerstgeborenen onder uw zonen vrijkopen.
De eersteling van een ezelin moest met een lam worden gelost in de
Paasnacht. De ezel diende verder de nek te worden gebroken als hij niet
werd gelost. De eerstgeborenen van de Israëlieten zouden dan in de nacht
toen de Heer de Egyptenaren sloeg mee zijn omgekomen. De mensen
worden op datzelfde niveau geplaatst. Beiden zijn onrein en aan het
verderf prijsgegeven als ze niet gelost worden.
|14|
Het zal gebeuren, als uw zoon u morgen vraagt: Wat is dit? dat u tegen
hem moet zeggen: Jahweh heeft ons met sterke hand uit Egypte, uit het
slavenhuis, geleid.
|15|
Want toen de farao hardnekkig weigerde ons te laten wegtrekken,
gebeurde het dat Jahweh alle eerstgeborenen in het land Egypte
doodde, van de eerstgeborene van de mens tot de eerstgeborene van het
vee toe. Daarom offer ik aan Jahweh de mannetjes van alles wat de
baarmoeder opent, maar alle eerstgeborenen van mijn zonen koop ik
vrij.
|16|
Dit zal tot een teken zijn op uw hand en tot een band tussen uw ogen,
want Jahweh heeft ons met sterke hand uit Egypte geleid.
E X O D U S
13:17-18:27 – VERLOST UIT EGYPTE EN GEBRACHT BIJ SINAÏ
133
12 | 13:17-18:27 – Verlost uit
Egypte en gebracht bij Sinaï
Ex13:17-18:27 vormt een afgebakend gedeelte dat de verlossing van
Egypte en de aankomst bij de berg Sinaï beschrijft. Ex19:4 dient hierbij als
conclusie voor dit gedeelte. Totdat Israël bij de Sinaï is, kan het nog steeds
onder de macht komen van de farao.
A
13:17-22 – Het volk vertrekt
(17) Toen de farao het volk had laten wegtrekken, is het gebeurd dat God hen niet leidde langs de weg door
het land van de Filistijnen, hoewel dat korter was. Want God zei: Anders krijgt het volk berouw bij het zien
van oorlog en wil het naar Egypte terugkeren. (18) Daarom liet God het volk een omweg maken langs de weg
door de wildernis naar de Schelfzee. Toegerust tot de strijd trokken de Israëlieten uit het land Egypte. (19) En
Mozes nam het gebeente van Jozef met zich mee, want deze had de zonen van Israël plechtig een eed laten
zweren, en gezegd: God zal zeker naar u omzien, en dan moet u mijn gebeente hiervandaan met u
meevoeren. (20) Zo braken zij op uit Sukkoth en sloegen hun kamp op in Etham, aan de rand van de
wildernis. (21) Jahweh ging voor hen uit, overdag in een wolkkolom om hen de weg te wijzen, en 's nachts in
een vuurkolom om hun licht te geven, zodat zij dag en nacht verder konden trekken. (22) Hij nam de
wolkkolom overdag en de vuurkolom in de nacht niet weg voor de aanblik van het volk.
|17|
Toen de farao het volk had laten wegtrekken, is het gebeurd dat God hen
niet leidde langs de weg door het land van de Filistijnen, hoewel dat
korter was. Want God zei: Anders krijgt het volk berouw bij het zien
van oorlog en wil het naar Egypte terugkeren.
God kiest de weg die het volk gaat. Hij wist wat Hij deed toen Hij
Israël via een omweg naar Kanaän bracht. Tegenwoordig zijn drie wegen
bekend die vanuit Egypte naar Israël leiden: (1) De noordelijke kustweg
naar het land van de Filistijnen; (2) de weg naar Sur, door de Sinaïwildernis, bewaakt door Egyptische forten; en (3) de pelgrimsweg van de
Golf van Suez naar Eilat, die weg van de berg Seïr wordt genoemd (Dt1:2).
God waarschuwt Mozes en het volk om niet de kortste weg naar
Kanaän te nemen. Dit gaat gepaard met een duidelijke verklaring. Hoewel
dit voor de hand ligt, stuit het volk via de kustweg immers op de grens van
de Filistijnen. Daar kan dan een oorlog ontstaan waardoor Israël
ontmoedigd raakt en naar Egypte terugkeert. Voor God is het vandaar
134
geen bezwaar om de langere route te kiezen. Hij is niet opgejaagd en wie
Hem volgt ontdekt zijn wijsheid en bescherming. God kan enkele deuren
in ons leven sluiten en Hij kan andere openen (Hd16:6-10; 2Ko2:12-13).
We dienen alert te zijn voor zijn leiding hierin.
|18|
Daarom liet God het volk een omweg maken langs de weg door de
wildernis naar de Schelfzee. Toegerust tot de strijd trokken de
Israëlieten uit het land Egypte.
Het leger van God trok vanuit Egypte naar de zee Jam-Sûf. De ligging
van deze zee is onbekend.1 In het Nederlands is gekozen voor de vertaling
‘Schelfzee’ (SV, NBG, HB, HSV) en ‘Rietzee’ (NBV, WV, GNB, NB). De
Septuaginta identificeert de zee met de westelijke arm van de Rode zee
(Gr. eruthran thalassan), de Golf van Suez. Bij deze zee lag de plaats EsjonGeber bij Elot (1Kn9:29). In plaats van bij sûf te denken aan riet,2 moest er
dan aan zeewier worden gedacht (Jn2:5).3
|19|
En Mozes nam het gebeente van Jozef met zich mee, want deze had de
zonen van Israël plechtig een eed laten zweren, en gezegd: God zal
zeker naar u omzien, en dan moet u mijn gebeente hiervandaan met u
meevoeren.
Een midrasj vertelt hoe de Israëlieten later tijdens de uittocht
voorbijgangers tegenkwamen die aan hen vroegen: ‘Wat hebben die twee
arken te betekenen.’4 Israël antwoordde: ‘De ene ark is van een dode en de
andere van een levende. Hij die in de ark van de dode rust, heeft vervult
wat geschreven is op de getuigenis in de andere ark die Hem toebehoort
die eeuwig leeft.’ Doordat Israël het gebeente van Jozef meeneemt, mogen
zij zich tegelijk bemoedigd weten. Zoals God zijn belofte aan Jozef
vervulde, ondanks alle moeilijkheden, vervult Hij ook zijn belofte aan
Israël. Doorheen de reis getuigt Jozefs doodskist ervan dat God trouw is
aan zijn beloftes. De kist van Jozef verwijst zodoende niet naar een dood
verleden. Ze moedigt ertoe aan om de wandel voort te zetten in geloof en
God vandaag te gehoorzamen. Later zou Israël deze beenderen van Jozef
begraven in het beloofde land (Jz24:32).
1
2
3
4
Vgl. Aharoni et al. 1993, 40.
Keller 1956, 119–121; Fensham 1977, 62; Hamilton 2005, 180.
Koorevaar 2005, 189; Redford 1987, 142–143.
Zonder bronverwijzing: Levinas 2003, 54.
E X O D U S
13:17-22 – HET VOLK VERTREKT
|20|
135
Zo braken zij op uit Sukkoth en sloegen hun kamp op in Etham, aan de
rand van de wildernis.
Het valt niet mee om door een wildernis te gaan, de ene keer verga je
van de dorst en de andere keer wordt je door een schorpioen gebeten.
Toch bereikten de Israëlieten de plaats Etham. Deze plaats wordt in de in
Edfoe gevonden gouwenlijst, als een plaats in de achtste gouw genoemd
die nabij het gebied van de wadi Toemilat lag. Etham zal dan dichtbij het
Timsah-meer hebben gelegen aan de rand van de wildernis.
|21|
Jahweh ging voor hen uit, overdag in een wolkkolom om hen de weg te
wijzen, en 's nachts in een vuurkolom om hun licht te geven, zodat zij
dag en nacht verder konden trekken.
Zichtbaar toont Jahweh aan het volk dat Hij met hen mee gaat. Als de
wolk van God vooruit gaat, trekt ook het volk Israël verder (vgl. Ex40:3438). Als er momenten zijn in het leven van de rechtvaardigen, waarin zijn
niet weten welke richting zij uit moeten, mogen zij weten dat God met
hen is en hen de weg toont. De omschrijving van de wolk en vuurkolom
herinnert ook terug aan het scheppingsverhaal waar het licht de duisternis
verdreef (Gn1:3-5; Ex13:21), het water splitste (Gn1:6-8; Ex14:21) en het
land gereed maakte (Gn1:9-10; Ex14:29).5
Uitleggers zien in het licht van de wolk en vuurkolom verder een
symbolische verwijzing naar Gods woord van God, dat een licht en vuur is
(Ps119:105; Jr23:29).6 Zoals God door de wolk het volk leidde, leidt Hij het
eveneens door zijn Woord (Jh16:12-13). Hierbij is het boeiend reeds te
vermelden dat de vuurkolom enkel licht aan Israël gaf. Voor de
Egyptenaren bleef deze kolom verborgen (Ex14:20). Soortgelijk patroon
doet zich voor met Gods woord. Voor de rechtvaardigen is dit een licht
voor hun levenspad, terwijl ongelovigen er geen belang in zien (Mt11:25;
1Ko2:11-16; Ef1:15-23).
|22|
B
Hij nam de wolkkolom overdag en de vuurkolom in de nacht niet weg
voor de aanblik van het volk.
14:1-31 – Jahweh redt Israël bij de Rode Zee
(1) Toen sprak Jahweh tot Mozes: (2) Spreek tot de Israëlieten en zeg dat zij terugkeren en hun kamp opslaan
voor Pi-Hachiroth, tussen Migdol en de zee, voor Baäl-Zefon. Daartegenover moet u uw kamp opslaan, bij de
5
6
Gage 2001, 21.
Wiersbe 2007, 167.
136
zee. (3) De farao zal dan van de Israëlieten zeggen: Zij zijn in het land verdwaald. De wildernis heeft hen
ingesloten. (4) En Ik zal het hart van de farao verharden, zodat hij hen achtervolgt. Dan zal Ik in de farao en
in heel zijn leger verheerlijkt worden, zodat de Egyptenaren zullen weten dat Ik Jahweh ben. En zo deden zij.
(5) Toen nu aan de koning van Egypte bekendgemaakt werd dat het volk gevlucht was, keerde het hart van
de farao en zijn dienaren zich tegen het volk, en zij zeiden: Hoe hebben we dit kunnen doen, dat wij Israël uit
onze dienst hebben laten wegtrekken? (6) Hij spande zijn strijdwagen in en nam zijn volk met zich mee. (7)
Hij nam ook zeshonderd van de beste strijdwagens mee, ja, alle strijdwagens van Egypte, met op elk daarvan
bevelhebbers. (8) Want Jahweh verhardde het hart van de farao, de koning van Egypte, zodat hij de
Israëlieten achtervolgde. Maar de Israëlieten waren door een verheven hand geleid. (9) De Egyptenaren, met
al de paarden en strijdwagens van de farao, en zijn ruiters, en zijn leger achtervolgden hen en haalden hen in
waar zij hun kamp hadden opgeslagen, bij de zee, bij Pi-Hachiroth, voor Baäl-Zefon. (10) Toen de farao
dichtbij gekomen was, sloegen de Israëlieten hun ogen op, en zie, de Egyptenaren kwamen achter hen aan.
Toen werden de Israëlieten zeer bevreesd en riepen tot Jahweh, (11) en zij zeiden tegen Mozes: Waren er in
Egypte geen graven, dat u ons hebt meegenomen om in de wildernis te sterven? Hoe hebt u dit met ons
kunnen doen door ons uit Egypte uit te leiden? (12) Was dit niet wat wij in Egypte al tegen u zeiden: Laat ons
met rust, laten wij de Egyptenaren maar dienen? Want het is beter voor ons de Egyptenaren te dienen dan in
de wildernis te sterven. (13) Maar Mozes zei tegen het volk: Wees niet bevreesd, houd stand, zie het heil van
Jahweh dat Hij vandaag nog voor u zal bewerken! Want de Egyptenaren die u vandaag ziet, zult u tot in
eeuwigheid niet meer terugzien. (14) Jahweh zal voor u strijden, en u, u moet stil zijn.
(15) Toen zei Jahweh tegen Mozes: Wat roept u tot Mij? Spreek tot de Israëlieten en zeg dat zij opbreken. (16)
En u, hef uw staf op, strek uw hand uit over de zee en splijt hem doormidden, zodat de Israëlieten door het
midden van de zee op het droge kunnen gaan. (17) En Ik, zie, Ik zal het hart van de Egyptenaren verharden,
zodat zij achter hen aan gaan. Ik zal verheerlijkt worden in de farao en in heel zijn leger, in zijn strijdwagens
en in zijn ruiters. (18) Dan zullen de Egyptenaren weten dat Ik Jahweh ben, als Ik verheerlijkt zal worden in
de farao, in zijn strijdwagens en in zijn ruiters. (19) Toen verliet de Engel van God, Die vóór het leger van
Israël uit ging, die plaats en ging achter hen aan. Ook de wolkkolom verliet de plaats van vóór hen en ging
achter hen staan. (20) Hij kwam tussen het leger van Egypte en het leger van Israël. De wolk was duisternis
en tegelijk verlichtte hij de nacht. De een kon niet in de nabijheid van de ander komen, heel de nacht. (21)
Toen strekte Mozes zijn hand uit over de zee, en Jahweh liet de zee die hele nacht wegvloeien door een
krachtige oostenwind. Hij maakte de zee droog, en het water werd doormidden gespleten. (22) Zo gingen de
Israëlieten midden in de zee op het droge. Het water was voor hen aan hun rechter- en linkerhand een muur.
(23) De Egyptenaren achtervolgden hen en kwamen hen achterna, met al de paarden van de farao, zijn
strijdwagens en zijn ruiters, tot in het midden van de zee. (24) Maar het gebeurde in de morgenwake, dat
Jahweh in de vuur- en wolkkolom neerzag op het leger van de Egyptenaren, en Hij bracht het leger van de
Egyptenaren in verwarring. (25) Hij liet de wielen van hun wagens wegzakken en liet ze met moeite
vooruitkomen. Toen zeiden de Egyptenaren: Laten wij voor Israël vluchten, want Jahweh strijdt voor hen
tegen de Egyptenaren.
(26) Toen zei Jahweh tegen Mozes: Strek uw hand uit over de zee, zodat het water terugkeert, over de
Egyptenaren, over hun strijdwagens en over hun ruiters. (27) Mozes strekte zijn hand uit over de zee, en
tegen het aanbreken van de morgen vloeide de zee terug naar haar oude plaats, terwijl de Egyptenaren het
water tegemoet vluchtten. Zo stortte Jahweh de Egyptenaren midden in de zee. (28) Want toen het water
terugkeerde, overspoelde het de strijdwagens en de ruiters van het hele leger van de farao, dat hen in de zee
E X O D U S
14:1-31 – JAHWEH REDT ISRAËL BIJ DE RODE ZEE
137
achternagekomen was. Niet een van hen bleef er over. (29) Maar de Israëlieten gingen op het droge, midden
door de zee. Het water was voor hen een muur aan hun rechter- en linkerhand. (30) Zo verloste Jahweh
Israël op die dag uit de hand van de Egyptenaren. En Israël zag de Egyptenaren dood aan de oever van de zee
liggen. (31) Toen zag Israël de machtige hand, die Jahweh tegen de Egyptenaren gekeerd had, en het volk
vreesde Jahweh en geloofde in Jahweh en in Mozes, Zijn knecht.
Ex14 kan in drie blokken worden opgedeeld door de uitspraak ‘Toen
zei Jahweh tegen Mozes’ (vs1,15,26). Het geheel vormt een samenvattend
slot op de voorafgaande gedeelten door verwijzingen naar de verharding
van farao (14:4,17; 7:5) en het woord van het geloof (14:31; 4:31).
|1|
Toen sprak Jahweh tot Mozes:
|2|
Spreek tot de Israëlieten en zeg dat zij terugkeren en hun kamp opslaan
voor Pi-Hachiroth, tussen Migdol en de zee, voor Baäl-Zefon.
Daartegenover moet u uw kamp opslaan, bij de zee.
|3|
De farao zal dan van de Israëlieten zeggen: Zij zijn in het land verdwaald.
De wildernis heeft hen ingesloten.
Jahweh bracht het volk in een volkomen hopeloze positie tussen het
mee en de legers van farao.
|4|
En Ik zal het hart van de farao verharden, zodat hij hen achtervolgt. Dan
zal Ik in de farao en in heel zijn leger verheerlijkt worden, zodat de
Egyptenaren zullen weten dat Ik Jahweh ben. En zo deden zij.
Doordat het volk vooraan door de wildernis wordt ingesloten kan de
farao gemakkelijk met zijn legers de Israëlieten van achteren aanvallen.
Daarbij waren er aan de rand van de wildernis nog verdedigingsforten
gebouwd door de Egyptenaren: ‘de muur van Egypte’.7 De situatie van
Israël was vandaar militair gezien ongunstig.
7
F.C. Fensham, Exodus (POT; Nijkerk:Callenbach, 1984), 65.
138
|5|
Toen nu aan de koning van Egypte bekendgemaakt werd dat het volk
gevlucht was, keerde het hart van de farao en zijn dienaren zich tegen
het volk, en zij zeiden: Hoe hebben we dit kunnen doen, dat wij Israël
uit onze dienst hebben laten wegtrekken?
Nadat de Israëlieten kennis hadden gemaakt met de Egyptische forten
die de muur van Egypte vormden. Waren ze in paniek geraakt en
gevlucht. De farao wist makkelijk gebruik te maken van deze situatie en
probeerde het volk van in de rug aan te vallen om het een vernietigende
nederlaag te geven.
|6|
Hij spande zijn strijdwagen in en nam zijn volk met zich mee.
|7|
Hij nam ook zeshonderd van de beste strijdwagens mee, ja, alle
strijdwagens van Egypte, met op elk daarvan bevelhebbers.
|8|
Want Jahweh verhardde het hart van de farao, de koning van Egypte,
zodat hij de Israëlieten achtervolgde. Maar de Israëlieten waren door
een verheven hand geleid.
|9|
De Egyptenaren, met al de paarden en strijdwagens van de farao, en zijn
ruiters, en zijn leger achtervolgden hen en haalden hen in waar zij hun
kamp hadden opgeslagen, bij de zee, bij Pi-Hachiroth, voor Baäl-Zefon.
|10|
Toen de farao dichtbij gekomen was, sloegen de Israëlieten hun ogen op,
en zie, de Egyptenaren kwamen achter hen aan. Toen werden de
Israëlieten zeer bevreesd en riepen tot Jahweh,
Net zoals de Egyptenaren het uitriepen toen hun eerstgeborenen
stierven, roepen de Israëlieten het nu uit als zo oog-in-oog met de dood
staan. Het werkwoord tsá‘aq wijst op iemand die in een grote nood
verkeert en beseft dat er menselijk gezien geen uitkomst is.
|11|
en zij zeiden tegen Mozes: Waren er in Egypte geen graven, dat u ons hebt
meegenomen om in de wildernis te sterven? Hoe hebt u dit met ons
kunnen doen door ons uit Egypte uit te leiden?
Het volk vergat hierbij Jahweh in hun situatie te betrekken. Dat was
een grote fout die het volk maakte.
E X O D U S
14:1-31 – JAHWEH REDT ISRAËL BIJ DE RODE ZEE
139
|12|
Was dit niet wat wij in Egypte al tegen u zeiden: Laat ons met rust, laten
wij de Egyptenaren maar dienen? Want het is beter voor ons de
Egyptenaren te dienen dan in de wildernis te sterven.
|13|
Maar Mozes zei tegen het volk: Wees niet bevreesd, houd stand, zie het
heil van Jahweh dat Hij vandaag nog voor u zal bewerken! Want de
Egyptenaren die u vandaag ziet, zult u tot in eeuwigheid niet meer
terugzien.
|14|
Jahweh zal voor u strijden, en u, u moet stil zijn.
|15|
Toen zei Jahweh tegen Mozes: Wat roept u tot Mij? Spreek tot de
Israëlieten en zeg dat zij opbreken.
|16|
En u, hef uw staf op, strek uw hand uit over de zee en splijt hem
doormidden, zodat de Israëlieten door het midden van de zee op het
droge kunnen gaan.
God vertelt Mozes wat hij moest doen. Hij diende zijn staf op te
heffen en uit te streken over de zee. Met dit gebaar moest Mozes de zee als
het ware door midden splijten. Het is goed mogelijk dat deze gebeurtenis
meteen diende om de goden van de volken rondom Israël te beschamen.
In dat geval was het splijten van de Schelfzee gericht tegen de
Kanaänitische god Baäl die via het zoetwater de zeegod Yamm, die zich
tegen de schepping keerde met het zoutwater, openspleet en hierop zijn
tempel in Zafon bouwde.8
|17|
En Ik, zie, Ik zal het hart van de Egyptenaren verharden, zodat zij achter
hen aan gaan. Ik zal verheerlijkt worden in de farao en in heel zijn
leger, in zijn strijdwagens en in zijn ruiters.
|18|
Dan zullen de Egyptenaren weten dat Ik Jahweh ben, als Ik verheerlijkt zal
worden in de farao, in zijn strijdwagens en in zijn ruiters.
|19|
Toen verliet de Engel van God, Die vóór het leger van Israël uit ging, die
plaats en ging achter hen aan. Ook de wolkkolom verliet de plaats van
vóór hen en ging achter hen staan.
God zelf staat in voor zijn volk en neemt de zaak op zich.
8
Vgl. Eissfeldt 1932.
140
|20|
Hij kwam tussen het leger van Egypte en het leger van Israël. De wolk was
duisternis en tegelijk verlichtte hij de nacht. De een kon niet in de
nabijheid van de ander komen, heel de nacht.
De wolkkolom plaatste zich vervolgens van de voorkant van Israël
naar de achterkant van het volk. Hierdoor komt deze tussen hen en de
Egyptenaren in te staan. Onduidelijk is de omschrijving dat de wolk
duisternis was en tegelijk de nacht verlichtte. De gangbare uitleg is dat de
wolk voor licht zorgde bij de Israëlieten en voor duisternis bij de
Egyptenaren. Dit resulteerde dan erin dat de legermacht van Egypte de
Israëlieten niet konden aanvallen in die nacht.
In plaats van ‘en de wolk was duisternis en licht voor de nacht’ (‫ויר יהי הה (הענ(הן ור הִי חש שה ך ִיוי(האה ָר‬
‫אה ת־הִי ל(היר ל(הה‬, MT) heeft LXX ‘Het was duister en donker en de nacht trok voorbij’ (καὶ
ἐγένετο σκότος καὶ γνόφος καὶ διῆλθεν ἡ νύξ).
|21|
Toen strekte Mozes zijn hand uit over de zee, en Jahweh liet de zee die
hele nacht wegvloeien door een krachtige oostenwind. Hij maakte de
zee droog, en het water werd doormidden gespleten.
Een simpele staf, die Mozes niet belangrijk vond toen hij hem voor
het eerst in zijn hand hield, was genoeg voor God als teken om het water
van elkaar te scheiden. Midden door de zee ontstond een pad voor een
volk, waarvan we enkel beseffen dat er 600.000 mannen in waren. Als we
het aantal mannen, vrouwen en kinderen zodoende op 2.000.000 brengen,
ervan uitgaan dat elke persoon 0,5m2 in beslag neemt, met een snelheid
loopt van 7km/u is het mogelijk te berekenen hoe groot dit pad was
doorheen de zee. Doordat het volk in één nacht door de zee trok, zal de
gemiddelde overtocht iets van maximaal 60km (≈7km*8u) zijn geweest. Op
deze 60km passen 120.000 mensen per 0,5m 2. De breedte door de zee zal
vandaar minimaal al iets van tien meter breed zijn geweest.
In het verleden is het indrukwekkende verhaal van de doortocht door
de Rode Zee op diverse manier ‘verklaard’ geweest. Zo dateerde in 1981
Goedicke de doortocht op 1477vC tijdens de vulkaanuitbarsting op Thera.
Aanvankelijk veroorzaakte deze uitbarsting overspoelingen in het
Menzaleh-meer en vervolgens het achtervolgende Egyptische leger.
Later onderzoek met behulp van de C14-methode en dendrochronologie (datering van hout op basis van het patroon en de jaarringen)
maakte duidelijk dat de vulkaanexplosie op Thera eerder heeft
plaatsgevonden dan 1477vC Sommigen dateren de uitbarsting in 1530vC
terwijl anderen kiezen voor 1630vC. Tevens werd het Egyptische leger
E X O D U S
14:1-31 – JAHWEH REDT ISRAËL BIJ DE RODE ZEE
141
niet getroffen door een vloedgolf, maar trokken de Israëlieten over een
pad dat ontstond door de sterke oostenwind.
|22|
Zo gingen de Israëlieten midden in de zee op het droge. Het water was
voor hen aan hun rechter- en linkerhand een muur.
Volgens de rabbijnse traditie ging het water van de Rode Zee pas naar
de zijkant nadat de Israëlieten hun eerste stappen in de zee hadden gezet. 9
Het water rees langs hun omhoog en vormde een muur van tien tot twaalf
meter hoog. Dit wonder versterkte zeker hun geloof. Jahweh was in staat
om hen naar het beloofde land te brengen.
|23|
De Egyptenaren achtervolgden hen en kwamen hen achterna, met al de
paarden van de farao, zijn strijdwagens en zijn ruiters, tot in het
midden van de zee.
|24|
Maar het gebeurde in de morgenwake, dat Jahweh in de vuur- en
wolkkolom neerzag op het leger van de Egyptenaren, en Hij bracht het
leger van de Egyptenaren in verwarring.
De morgenwake duurde van twee tot zes uur ‘s ochtends. In
Mesopotamië werd de nacht ingedeeld in de eerste wake, middelste wake
en morgenwake (Re7:19; 1Sm11:11). De Israëlieten trokken bij nacht door
de zee en tegen de morgen volgden hen de Egyptenaren.
|25|
Hij liet de wielen van hun wagens wegzakken en liet ze met moeite
vooruitkomen. Toen zeiden de Egyptenaren: Laten wij voor Israël
vluchten, want Jahweh strijdt voor hen tegen de Egyptenaren.
|26|
Toen zei Jahweh tegen Mozes: Strek uw hand uit over de zee, zodat het
water terugkeert, over de Egyptenaren, over hun strijdwagens en over
hun ruiters.
|27|
Mozes strekte zijn hand uit over de zee, en tegen het aanbreken van de
morgen vloeide de zee terug naar haar oude plaats, terwijl de
Egyptenaren het water tegemoet vluchtten. Zo stortte Jahweh de
Egyptenaren midden in de zee.
9
Exodus Rabba 21:10.
142
|28|
Want toen het water terugkeerde, overspoelde het de strijdwagens en de
ruiters van het hele leger van de farao, dat hen in de zee
achternagekomen was. Niet een van hen bleef er over.
|29|
Maar de Israëlieten gingen op het droge, midden door de zee. Het water
was voor hen een muur aan hun rechter- en linkerhand.
|30|
Zo verloste Jahweh Israël op die dag uit de hand van de Egyptenaren. En
Israël zag de Egyptenaren dood aan de oever van de zee liggen.
|31|
Toen zag Israël de machtige hand, die Jahweh tegen de Egyptenaren
gekeerd had, en het volk vreesde Jahweh en geloofde in Jahweh en in
Mozes, Zijn knecht.
C
15:1-21 – Het overwinningslied bij de zee
(1) Toen zongen Mozes en de Israëlieten dit lied voor Jahweh. Zij zeiden: Ik zal zingen voor Jahweh, want Hij
is hoogverheven! Het paard en zijn strijdwagen heeft Hij in de zee geworpen. (2) Jah is mijn kracht en lied,
Hij is mij tot heil geweest. Dit is mijn God, Hem bewonder ik; de God van mijn vader, Hem roem ik. (3)
Jahweh is een Strijder, Jahweh is Zijn Naam. (4) De wagens van de farao en zijn leger heeft Hij in de zee
geworpen. De besten van zijn bevelhebbers zijn verdronken in de Schelfzee. (5) De watervloeden hebben hen
overdekt, zij zijn als een steen in de diepten gezonken. (6) Uw rechterhand, Jahweh, was vreselijk door
kracht; Uw rechterhand, Jahweh, verpletterde de vijand. (7) In Uw grote majesteit wierp U terneer wie tegen
U opstonden. U liet Uw brandende toorn de vrije loop, die hen als stoppels verteerde. (8) Door de adem van
Uw neus is het water opgehoopt, de stromen stonden als een dam, de watervloeden zijn gestold in het hart
van de zee. (9) De vijand zei: Ik achtervolg hen, haal hen in, deel de buit. Ik bevredig mijn wraaklust, ik trek
mijn zwaard, mijn hand neemt hen in bezit. (10) Maar U hebt met Uw adem geblazen, de zee heeft hen
bedolven. Zij zonken als lood in machtige watermassa’s. (11) Wie is als U onder de goden, Jahweh? Wie is als
U, gevreest onder de heiligen, ontzagwekkend in lofzangen, Die wonderen doet? (12) U strekte Uw
rechterhand uit, en de aarde verzwolg hen. (13) U leidde in Uw goedertierenheid dit volk, dat U verlost hebt.
U leidde hen zachtjes door Uw kracht naar Uw heilig kamp. (14) De volken hebben het gehoord, zij
sidderden, angst heeft de inwoners van Filistea aangegrepen. (15) Toen werden door schrik overmand de
vorsten van Edom. De rammen van Moab greep huivering aan. Al de inwoners van Kanaän smolten weg van
angst. (16) Op hen viel verschrikking en angst. Door de grootheid van Uw arm verstomden zij als een steen,
terwijl Uw volk, Jahweh, erdoorheen trok, terwijl dit volk erdoorheen trok, het volk dat U geschapen hebt.
(17) U zult hen brengen en hen planten op de berg die Uw erfdeel is, de plaats tot Uw woning die U gemaakt
hebt, Jahweh, het heiligdom, Heere, dat Uw handen gesticht hebben. (18) Jahweh zal regeren voor eeuwig en
altijd! (19) Want het paard van de farao, met zijn strijdwagen en zijn ruiters, waren in de zee gekomen, en
Jahweh had het water van de zee over hen doen terugkeren. Maar de Israëlieten gingen op het droge, midden
in de zee. (20) Mirjam, de profetes, de zuster van Aäron, nam een tamboerijn in haar hand, en al de vrouwen
gingen achter haar aan, met tamboerijnen en in reidans. (21) Toen zong Mirjam hun ten antwoord: Zing voor
Jahweh, want Hij is hoogverheven! Het paard en zijn ruiter heeft Hij in de zee geworpen.
E X O D U S
15:1-21 – HET OVERWINNINGSLIED BIJ DE ZEE
143
Mozes begon en eindigde zijn verblijf in de wildernis met een
overwinningslied (Ex15; Dt32). De taal van dit lied is historisch te plaatsen
in de vroege jaren van Israël.10 God verloste het volk uit de slavernij van
Egypte. Die bevrijding werd niet alleen door Ex gepresenteerd als een
historisch feit, maar ook bezongen in een lied. Dit overwinningslied van
Mozes is het eerste uitvoerige lied dat we in de Bijbel ontmoeten. Velen
hebben gewezen op de invloed die dit lied uitoefende op de latere liederen
in de Bijbel. Het toont ons de beginselen van de lofprijs en de zegen van de
verlossing. De thematiek en poëtische constructies van het lied vinden we
terug in de latere lofprijs en aanbidding van de gelovigen.
In de vroegere synagogedienst werd dit lied elke sabbatmiddag
gezongen om Gods soevereine heerschappij over de kosmos te vieren. Het
lied vormt de afsluiting van Israëls definitieve redding en beschrijft
hetgeen Ex14 in proza weergaf. Hs geeft te kennen dat het volk straks, bij
de definitieve verlossing uit de ballingschap, opnieuw dit lied zal zingen
(2:15). Het lied bevat diverse parallellen met oude Egyptische liederen. 11
Meermaals wordt het water dat de definitieve overwinning over Egypte
tot stand bracht, bezongen in dit lied (vs2,15-16,21-23,26-28). Ook valt het
op dat het tien keer verwijst naar Jahweh, de Overwinnaar
(vs1,3[2x],6[2x],11,16-18,21) en één keer naar Jah (vs2).
We kunnen het lied in twee delen onderverdelen: vs1-12 dat spreekt
over de overwinning op de farao en vs13-18 dat de uitwerkingen van deze
overwinning beschrijft.12 Het eerste gedeelte plaats de vernietiging van het
Egyptische leger centraal (vs1,4-5,7,10-12). In het tweede gedeelte staat
het doel van Jahwehs overwinning centraal. Duidelijk komt hierin naar
voren dat het niet gaat om de vernietiging van de vijand, maar om de
verlossing van Gods volk. De kern van het lied is daarmee niet de oorlog.
Het gaat om de vrede die Jahweh aan de verdrukte mens wil schenken.
|1|
Toen zongen Mozes en de Israëlieten dit lied voor Jahweh. Zij zeiden: Ik
zal zingen voor Jahweh, want Hij is hoogverheven! Het paard en zijn
strijdwagen heeft Hij in de zee geworpen.
Opmerkelijk is, dat het werkwoord ‘zingen’ in het enkelvoud staat.
Dat betekent, dat zij het als een eenheid, als één man gezongen hebben.
10
11
12
F.C. Fensham, Exodus (POT; Nijkerk:Callenbach, 1984), 86.
J.W. Watts, ‘Song and the Ancient Reader,’ Perspectives in Religious Studies 22 (1995): 138.
Fensham 1977, 77.
144
In plaats van ‘ik wil zingen’ (‫א(ה יש (היָרה‬, MT) hebben LXX, Syr en Vg ‘wij willen
zingen’ (aswmen, ‫)אשָרו‬. Wellicht werd deze verandering bewerkt door het
opschrift dat spreekt over Mozes en de Israëlieten.
|2|
Jah is mijn kracht en lied, Hij is mij tot heil geweest. Dit is mijn God, Hem
bewonder ik; de God van mijn vader, Hem roem ik.
In plaats van Jahweh wordt in dit vers de ‘afkorting’ Jah gebruikt. In
plaats van ‘Hem bewonder ik’ (GNB, vgl. NBV) volgt NBG de LXX en
vertaalt: ‘Hem verheerlijk ik’.
|3|
Jahweh is een Strijder, Jahweh is Zijn Naam.
Jahweh is geen oorlogszuchtig god in de stijl van Ninurta, Teshub,
Isjar, Ares of Mars, maar Hij wil Israël niet onbeschermd laten in een
wereld die wordt beheerst door de grootmachten van de tijd: Egypte,
Assur, Babel, Perzië, Griekenland en Rome. Hij wordt daarom niet als
oorlogsgod betiteld, maar als een machtige Vechter en Redder van het
volk Israël. Hij is haar Strijder. Nadat het volk gezien heeft wat Hij gedaan
heeft, wisten ze dat ze een groot oorlogsstrateeg in actie hadden gezien! 13
En zolang de vijand nog op aarde rondloopt, zal Jahweh als Strijder bekend
blijven staan. God verdedigt het volk met eigen hand en vernietigt de
vijand, zoals een man zijn gezin en zijn land verdedigt, wanneer zij
worden bedreigd. Hij doet dit dus niet omdat Hij de bloeddorst van de
Kanaänitische godin Anat zou delen, die tot haar knieën in het bloed van
haar vijanden waadde, zoals wij in het vorige hoofdstuk lazen. Jahweh
doet dit, omdat zijn volk effectieve bescherming nodig heeft in een wereld
vol geweld en onderdrukking.
|4|
De wagens van de farao en zijn leger heeft Hij in de zee geworpen. De
besten van zijn bevelhebbers zijn verdronken in de Schelfzee.
De schrijver van dit lied, spreekt over Jahweh in de derde persoon. De
dichter rekent zich zodoende tot de toehoorders aan wie Jahwehs
wonderdaden worden verteld. Zodoende krijgt het lied een sterke
verkondiging mee voor de volgende generaties.
|5|
13
De watervloeden hebben hen overdekt, zij zijn als een steen in de diepten
gezonken.
B. Sorge, Ontdekkingstocht naar Aanbidding (Ommen:Kingdom Ministries, 2003), 46.
E X O D U S
15:1-21 – HET OVERWINNINGSLIED BIJ DE ZEE
|6|
145
Uw rechterhand, Jahweh, was vreselijk door kracht; Uw rechterhand,
Jahweh, verpletterde de vijand.
De vermelding van Gods rechterhand keert meermaals in de Psalmen
terug. In de Egyptische literatuur werd deze term gebruikt om de militaire
grootheid van de farao te benadrukken. Het lied in Exodus 15 vormt
daarmee een polemiek tegen de machten van de farao. Jahweh wordt
omschreven als superieur boven de goden van Egypte. Hij is het die de
Egyptische strijdmacht verslaat.
In tegenstelling tot de Kanaänitische afgoden wordt Jahweh niet
verbonden met de natuurkrachten. Hij wordt veelmeer gezien als een God
die daarboven staat. Hij is de beheerder van al die natuurkrachten.
|7|
In Uw grote majesteit wierp U terneer wie tegen U opstonden. U liet Uw
brandende toorn de vrije loop, die hen als stoppels verteerde.
|8|
Door de adem van Uw neus is het water opgehoopt, de stromen stonden als
een dam, de watervloeden zijn gestold in het hart van de zee.
Onze vertaling heeft het over de neus van God. In het Hebreeuws
wordt dit veel sterker uitgedrukt. Er wordt gesproken over de ‘neusgaten’
van God. Zoals we van iemand die erg boos is kunnen zeggen, dat hij snoof
uit zijn neusgaten, wordt hier hetzelfde gezegd over God (Jb4:9; Ps18:8-9).
Zoals adem uit iemands neusgaten komt, zo wordt hier Gods toorn
voorgesteld.
|9|
De vijand zei: Ik achtervolg hen, haal hen in, deel de buit. Ik bevredig mijn
wraaklust, ik trek mijn zwaard, mijn hand neemt hen in bezit.
|10|
Maar U hebt met Uw adem geblazen, de zee heeft hen bedolven. Zij
zonken als lood in machtige watermassa’s.
|11|
Wie is als U onder de goden, Jahweh? Wie is als U, gevreest onder de
heiligen, ontzagwekkend in lofzangen, Die wonderen doet?
|12|
U strekte Uw rechterhand uit, en de aarde verzwolg hen.
|13|
U leidde in Uw goedertierenheid dit volk, dat U verlost hebt. U leidde hen
zachtjes door Uw kracht naar Uw heilig kamp.
146
In de historische kritiek neemt men aan, dat het word ‘heiligdom’ hier
verwijst naar Jeruzalem en de tempel. Als dat juist is, dan is de vraag: is het
echte profetie of een uitspraak in de vorm van een profetie, die uitgaat van
een huidig feit. In de historische kritiek neemt men het laatste aan. Als dat
juist is, dan is dit werk pas na de bouw van de tempel in Jeruzalem
geschreven.
Vanuit de directe context is het echter aannemelijker dat het om de
berg Sinaï gaat. Mozes kreeg zijn roeping bij de berg Sinaï, die
uitdrukkelijk ‘berg van God’ wordt genoemd (Ex3:1-5,12; 19:3-4).
Daarmee drukt God de verbondenheid tussen zichzelf en de berg als de
plaats van zijn aanwezigheid uit.
|14|
De volken hebben het gehoord, zij sidderden, angst heeft de inwoners van
Filistea aangegrepen.
Vaak is dit vers een bewijs genoemd voor het post-Mosaica. Hoe
kunnen die volken schrikken, terwijl de doortocht nog maar net was
gebeurd? Of betuigt dit lied een situatie, nadat Israël reeds in Kanaän is
aangekomen? Indien dat juist is, dan is dit werk pas na de intocht in
Kanaän ontstaan.
Nu kunnen we stellen, dat het hier om een profetie gaat. Bij een
profetie stuiten we op de grenzen van historische beoordeling. Maar gaat
het hier wel om een profetie? Mozes hoeft maar weinig
voorstellingsvermogen te hebben, dat die volken de schrik om het hart zal
slaan als ze zullen horen, dat Israël dwars door de Schelfzee getrokken en
het leger van farao daarin omgekomen is. En dat is inderdaad gebeurd (cf.
Jz2:9-10). We kunnen deze uitspraken dus gewoon als triomfantelijke
uitspraken van Mozes zien en wel vanuit zijn geloof in de belofte van
Jahweh, dat Hij Israël naar Kanaän zal brengen (Ex3:9). Mozes is
persoonlijk bijzonder bij de doortocht betrokken, omdat hij de opdracht
van God had gekregen om Israël uit Egypte naar Kanaän te brengen.
|15|
Toen werden door schrik overmand de vorsten van Edom. De rammen van
Moab greep huivering aan. Al de inwoners van Kanaän smolten weg
van angst.
De ‘rammen van Moab’ verwijzen naar de leiders in Moab die vooral
gekenmerkt werden door hun kudden schapen die ze hielden. De meeste
vertalingen kiezen vandaar voor de verklarende vertaling ‘machtigen van
Moab’.
E X O D U S
15:1-21 – HET OVERWINNINGSLIED BIJ DE ZEE
147
|16|
Op hen viel verschrikking en angst. Door de grootheid van Uw arm
verstomden zij als een steen, terwijl Uw volk, Jahweh, erdoorheen trok,
terwijl dit volk erdoorheen trok, het volk dat U geschapen hebt.
|17|
U zult hen brengen en hen planten op de berg die Uw erfdeel is, de plaats
tot Uw woning die U gemaakt hebt, Jahweh, het heiligdom, Heere, dat
Uw handen gesticht hebben.
De woordkeuze die de dichter gebruikt, herinnert aan andere
oudtestamentische plaatsen waar sprake is van de berg Sion als Jahwehs
heilige berg. Rabbi Meir Leibush Malbim en Carl Keil verwijzen vanuit
Ex15:17 naar Ps78:54 dat Sion ‘heilig grondgebied’ noemt. 14 Ook de
woordkeuze van het ‘planten’ laat denken aan Sion als Jahwehs heilige
berg.15 Jahweh ‘plantte’ het volk immers niet op de berg Sinaï.
Toch denken anderen bij de berg van Gods erfdeel aan de berg Sinaï. 16
De berg Sinaï staat dan pars voor het totum van het land.17 Vanuit
diezelfde gedachte denkt Martin Noth bij de berg concreet aan het hele
land dat het heilige erfdeel van Jahweh aan Israël is. 18 De verlossing uit
Egypte en de doortocht door de Schelfzee staan dan in verband met de
verbondssluiting op de berg Sinaï (vgl. Ex3:12).
De verlossing uit Egypte en doortocht door de Schelfzee wordt dan in
verband gebracht met de verbondssluiting op de berg Sinaï. 19 Als we
vasthouden aan de historiciteit van dit proclamatielied, beseft Mozes –
zonder dat er al sprake is van een ontmoetingstent of tempel – in deze
uitspraak dat Jahweh meer wil doen dan enkel het volk in het land
brengen. Hij wil ook bij hen verblijven.
|18|
Jahweh zal regeren voor eeuwig en altijd!
Dat is het vooruitzicht dat de Israëliet mag hebben. Er zal een tijd
komen waarin Jahweh daadwerkelijk voor eeuwig en altijd zal regeren.
Die tijd zal duidelijker voor de mensheid worden vanaf de vervulling van
het vrederijk.20
14
15
16
17
18
19
20
Keil, Pentateuch, 356; A.C. Feuer en R.N. Scherman, Tehillim. Psalms, Vol. II, ATS (Brooklyn: Mesorah, 2007), 995.
W. Janzen, Exodus, BCBC (Waterloo: Herald, 2000), 186; W.H. Gispen, Het boek Exodus, KV (Kampen: Kok, 1964),
160; Durham, Exodus, 209; Stuart, Exodus, 361; Habel, ‘Land,’ 101; C.F. Keil en F. Delitzsch, The Pentateuch, BCOT
(Grand Rapids: Eerdmans, 1956), 356; Childs, Exodus, 246.
F.C. Fensham, Exodus, POT (Nijkerk:Callenbach, 1984), 85.
Rendtorff 1970, 162.
Noth 1958, 100.
F.C. Fensham, Exodus (POT; Nijkerk:Callenbach, 1984), 85.
E. Dennett, De Verlosten des Heren (Den Haag:Voorhoeve, z.j.), 74.
148
|19|
Want het paard van de farao, met zijn strijdwagen en zijn ruiters, waren in
de zee gekomen, en Jahweh had het water van de zee over hen doen
terugkeren. Maar de Israëlieten gingen op het droge, midden in de zee.
|20|
Mirjam, de profetes, de zuster van Aäron, nam een tamboerijn in haar
hand, en al de vrouwen gingen achter haar aan, met tamboerijnen en in
reidans.
Mirjam wordt evenals Debora (Re4:4), Hulda (2Kn22:14; 2Kr34:22),
Noadja (Ne6:14) een profetes genoemd. Verder ontmoeten we in Js8:3 nog
een onbekende profetes. De aanduiding wijst op de bijzonder positie die
Mirjam voor het volk had. Haar overwinningsvreugde vindt uiting in lied
en dans.
|21|
D
Toen zong Mirjam hun ten antwoord: Zing voor Jahweh, want Hij is
hoogverheven! Het paard en zijn ruiter heeft Hij in de zee geworpen.
15:22-17:16 – Vier beproevingen
In Ex15:22 bevindt het volk zich in een nieuwe situatie. Na haar
doortocht door de zee, ontmoet het volk tijdens haar wandeling door de
wildernis haar eerste beproevingen. God beproeft het volk om het via
falen en overwinning te leren op Hem te vertrouwen. De vier
beproevingen buiten de wildernis Sin in Ex15:22-17:16 staan parallel met
de beproevingen binnen de wildernis Sin in Nm:21
(1) Gebrek aan water (Ex15:22-27; Nm20:2-13).
(2) Gebrek aan voedsel (Ex16:1-36; Nm11:2-35).
(3) Gebrek aan water (Ex17:1-7; Nm20:2-13).
(4) Aanval van Amalek (Ex17:8-16; Nm14:39-45).
In tegenstelling tot deze eerste beproevingen, zullen er bij de
beproevingen in Nm mensen lijden en sterven (Nm11:33), overwint
Amalek (14:45) en mag Mozes het beloofde land niet binnengaan
(Nm20:12).22
a
15:22-27 – Eerste beproeving: bitter water bij Mara
(22) Hierna liet Mozes Israël vanaf de Schelfzee opbreken en zij vertrokken naar de wildernis Sur. Drie dagen
gingen zij door de wildernis en vonden geen water. (23) Toen kwamen zij bij Mara. Zij konden echter het
21
22
Hamilton 2005, 190.
Ibid.
E X O D U S
15:22-17:16 – VIER BEPROEVINGEN
149
water uit Mara niet drinken, want het was bitter. Daarom gaf men het de naam Mara. (24) Toen morde het
volk tegen Mozes, en zei: Wat moeten wij drinken? (25) Hij riep tot Jahweh, en Jahweh wees hem een stuk
hout. Dat wierp hij in het water. Toen werd het water zoet. Daar heeft Hij het volk verordeningen en
bepalingen gegeven, en daar heeft Hij het op de proef gesteld. (26) Hij zei: Als u aandachtig luistert naar de
stem van Jahweh, uw God, en doet wat recht is in Zijn ogen, als u Zijn geboden gehoorzaamt en zich aan al
Zijn voorschriften houdt, dan zal Ik geen enkele van de ziekten over u brengen die Ik over het land Egypte
gebracht heb, want Ik ben Jahweh, uw Heelmeester. (27) Toen kwamen zij bij Elim. Daar waren twaalf
waterbronnen en zeventig palmbomen. Zij sloegen daar hun kamp op aan het water.
|22|
Hierna liet Mozes Israël vanaf de Schelfzee opbreken en zij vertrokken
naar de wildernis Sur. Drie dagen gingen zij door de wildernis en
vonden geen water.
In Nm33:8 wordt dit gebied de wildernis van Etham genoemd. Er is
watertekort. De harde feiten stellen het geloof van hen, die net de
verlossing door Jahweh hebben bezongen, ernstig op de proef.
|23|
Toen kwamen zij bij Mara. Zij konden echter het water uit Mara niet
drinken, want het was bitter. Daarom gaf men het de naam Mara.
In de verte zagen de Israëlieten de glans van water. Wellicht dat een
aantal van hen erheen renden om direct hun dorst te gaan lessen. Ze
deden echter een bittere teleurstelling, toen ze bukten om te drinken. Het
water was bitter en ondrinkbaar. Daarom gaven ze aan dit water de naam
‘Mara’. Het is mogelijk dat dit dezelfde plaats was als het latere KadesBarnea.
|24|
Toen morde het volk tegen Mozes, en zei: Wat moeten wij drinken?
Wat voor een tegenstelling. Enkele dagen geleden had het volk
Jahweh nog geprezen voor zijn grote verlossing en teveel aan water. Nu
morde het volk wegens gebrek aan water. Er was niets meer voor hen te
drinken. Daarmee verstomde hun lofzang en mopperde ze tegen Mozes.
|25|
Hij riep tot Jahweh, en Jahweh wees hem een stuk hout. Dat wierp hij in
het water. Toen werd het water zoet. Daar heeft Hij het volk
verordeningen en bepalingen gegeven, en daar heeft Hij het op de proef
gesteld.
Fensham denkt bij het stuk hout aan een deel van een plant of kruid
dat door zijn werking de bittere smaak van het water kon wegnemen. 23 het
23
Fensham 1977, 91.
150
ongedisciplineerde volk leerde uit het wonder dat tot stand kwam dat het
Jahweh diende te vertrouwen op haar reis. Coates en Dennett denken
typologisch bij het hout aan Christus die door mens te worden ons rijk kon
zegenen met hemels water.24
|26|
Hij zei: Als u aandachtig luistert naar de stem van Jahweh, uw God, en
doet wat recht is in Zijn ogen, als u Zijn geboden gehoorzaamt en zich
aan al Zijn voorschriften houdt, dan zal Ik geen enkele van de ziekten
over u brengen die Ik over het land Egypte gebracht heb, want Ik ben
Jahweh, uw Heelmeester.
Mozes wijst het volk op de verordeningen en bepalingen die Jahweh
aan het volk gaf. Doordat de Mozaïsche Thora pas vanaf Ex20 wordt
geopenbaard, is niet meteen duidelijk naar welke bepalingen Mozes
precies verwijst. Nahum Sarna denkt aan bepalingen die God voor Ex20
aan het volk gaf, maar die verloren gingen.25 Beter lijkt het dat Mozes
verwijst naar de algemene bepalingen in Gn. 26 Ex16:23 verwijst indirect
hiernaar door te spreken over de sabbat, zonder dat het volk over deze dag
in het Bijbelboek Exodus duidelijke aanwijzingen ontving.
Als Israël trouw is aan deze bepalingen en voorschriften van de Heer,
zal Jahweh geen van de ziekten over het volk brengen, die Hij over Egypte
bracht. Genezing is enkel te vinden bij God, in het horen naar zijn stem en
het onderhouden van zijn inzettingen. Als het volk dat doet, zal het
mogen erkennen dat de Heer zijn hersteller is.
Door het verband met ziekte, laat ‫ָר(הפ(הא‬/rāfā’ hierbij concreet denken
aan heelmeester. Zoals Jahweh het water bij Mara herstelt, herstelt Hij dan
het volk. Door zich duidelijk te kenmerken als meester over ziekte en
gezondheid, onderscheidt Jahweh zich van de afgoden die stelden dat zij
eveneens heelmeesters waren. Israël dient zich verre te houden van deze
afgoden en hun magische praktijken. Het dient enkel Jahweh als
heelmeester te belijden, dan geldt voor hen: ‘Jahweh zal jullie vrijwaren
voor elke ziekte, Hij zal jullie alle kwalen die jullie zich uit Egypte
herinnert besparen en ze voor jullie vijanden bestemmen. Daarom moeten
jullie alle volken die Hij aan jullie uitlevert vernietigen, zonder medelijden
te tonen. Dien hun goden niet, want dat zou jullie ondergang betekenen’
(Dt7:15-16; vgl. 2Kn1:2).
24
25
26
Coates 1921, 81; Dennett 1953, 84.
Sarna 1991, 85.
Enns 2000, 323.
E X O D U S
15:22-17:16 – VIER BEPROEVINGEN
|27|
151
Toen kwamen zij bij Elim. Daar waren twaalf waterbronnen en zeventig
palmbomen. Zij sloegen daar hun kamp op aan het water.
Elim was een plaats die het volk al liet genieten van de zegeningen die
ze straks in het beloofde land zouden aantreffen. De waterbronnen en
palmbomen waren een voorsmaak van Kanaän, maar ze waren niet
hetzelfde als Kanaän zelf.27 Het was een vruchtbare plaats in de wildernis
die enkel diende als doortocht. De twaalf waterbronnen en zeventig
palmbomen wijzen vooruit naar de volmaaktheid die het volk in het
beloofde land zou ontvangen. Nu mocht elke stam genieten van een
waterbron en konden vele Israëlieten uitrusten onder de palmbomen.
b
16:1-36 – Tweede beproeving: gebrek aan voedsel
(1) Zij braken op uit Elim en heel de gemeenschap van de Israëlieten kwam in de wildernis Sin, die tussen
Elim en de Sinaï ligt. Dat was op de vijftiende dag van de tweede maand, nadat zij uit het land Egypte waren
vertrokken. (2) En heel de gemeenschap van de Israëlieten morde tegen Mozes en tegen Aäron in de
wildernis. (3) De Israëlieten zeiden tegen hen: Och, waren wij maar door de hand van Jahweh gestorven in
het land Egypte, toen wij bij de vleespotten zaten en brood aten tot verzadiging toe! Want u hebt ons
uitgeleid naar deze wildernis om heel deze gemeente van honger te laten omkomen. (4) Toen zei Jahweh
tegen Mozes: Zie, Ik zal voor u brood uit de hemel laten regenen. Het volk moet eropuit gaan en de per dag
benodigde hoeveelheid verzamelen, opdat Ik het op de proef kan stellen of het naar Mijn Thora wandelt of
niet. (5) En het zal gebeuren op de zesde dag, dat zij moeten bereiden wat zij binnenbrengen en dat moet het
dubbele zijn van wat zij dagelijks verzamelen. (6) Toen zeiden Mozes en Aäron tegen al de Israëlieten:
Vanavond nog zult u weten dat Jahweh u uit het land Egypte geleid heeft, (7) en morgenochtend zult u de
heerlijkheid van Jahweh zien, want Hij heeft uw gemor tegen Jahweh gehoord. Want wie zijn wij, dat u
tegen ons mort? (8) Verder zei Mozes: Als Jahweh u in de avond vlees te eten geeft en in de ochtend brood tot
verzadiging toe, dan is dat omdat Jahweh het gemor heeft gehoord waarmee u zich tegenover Hem beklaagt.
Want wie zijn wij? Uw gemor is niet tegen ons gericht, maar tegen Jahweh. (9) Daarna zei Mozes tegen
Aäron: Zeg tegen heel de gemeenschap van de Israëlieten: Kom naar voren, voor het aangezicht van Jahweh,
want Hij heeft uw gemor gehoord. (10) Terwijl Aäron tot heel de gemeenschap van de Israëlieten sprak en zij
zich naar de wildernis keerden, gebeurde het dat, zie, de heerlijkheid van Jahweh in de wolk verscheen. (11)
En Jahweh sprak tot Mozes: (12) Ik heb het gemor van de Israëlieten gehoord. Spreek tot hen en zeg: Tegen
het vallen van de avond zult u vlees eten, en in de morgen zult u met brood verzadigd worden. Dan zult u
erkennen, dat Ik Jahweh, uw God, ben. (13) En tegen de avond gebeurde het dat er kwartels kwamen
opzetten, die het kamp overdekten, en in de ochtend was er een laag dauw rondom het kamp. (14) Toen de
laag dauw opgetrokken was, zie, op de wildernis lag iets fijns, iets vlokkigs, fijn als de rijp op de aarde. (15)
Toen de Israëlieten dat zagen, zeiden zij tegen elkaar: Wat is dat? Want zij wisten niet wat het was. Mozes zei
tegen hen: Dit is het brood dat Jahweh u te eten gegeven heeft. (16) Dit is het woord dat Jahweh geboden
heeft: Ieder moet ervan verzamelen naar wat hij eten kan, een gomer per hoofd, naar het aantal van uw
personen. Ieder moet het nemen voor hen die in zijn tent zijn. (17) En zo deden de Israëlieten, zij
verzamelden, de een veel en de ander weinig. (18) Zij maten het met de gomer. Wie veel had verzameld, had
27
Mackintosh n.d., 124; Enns 2000, 324.
152
niets over, en wie weinig had verzameld, had niets tekort. Ieder had zóveel verzameld als hij eten kon. (19)
En Mozes zei tegen hen: Niemand mag ervan overlaten tot de volgende morgen. (20) Maar zij luisterden niet
naar Mozes en sommigen lieten ervan over tot de volgende morgen. Toen zat het vol wormen en stonk het.
Daarom was Mozes erg kwaad op hen. (21) Zo verzamelden zij het elke morgen, ieder naar hij eten kon, want
zodra de zon heet werd, smolt het weg. (22) Op de zesde dag gebeurde het dat zij een dubbele hoeveelheid
brood verzamelden, twee gomers per persoon. Al de leiders van de gemeenschap kwamen dat bij Mozes
vertellen. (23) Hij zei toen tegen hen: Dat is het wat Jahweh gesproken heeft. Morgen is het de rustdag, de
heilige sabbat voor Jahweh! Bak wat jullie moeten bakken en kook wat jullie moeten koken, en laat alles wat
overblijft liggen voor jezelf om het te bewaren tot de volgende morgen. (24) Zij lieten het staan tot de
volgende morgen, zoals Mozes geboden had, en nu stonk het niet en waren er geen wormen in. (25) Toen zei
Mozes: Eet dit vandaag, want vandaag is het de sabbat voor Jahweh. U zult het vandaag buiten niet vinden.
(26) Zes dagen moet u het verzamelen, maar op de zevende dag is het sabbat. Dan zal het er niet liggen. (27)
Het gebeurde echter op de zevende dag dat sommigen van het volk eropuit gingen om brood te verzamelen,
maar zij vonden niets. (28) Toen zei Jahweh tegen Mozes: Hoelang weigert u nog zich aan Mijn geboden en
Mijn wetten te houden? (29) Zie, omdat Jahweh u de sabbat gegeven heeft, daarom geeft Hij u op de zesde
dag brood voor twee dagen. Ieder moet op zijn plek blijven! Niemand mag op de zevende dag vanuit zijn
verblijfplaats eropuit gaan! (30) Zo rustte het volk op de zevende dag. (31) Het huis van Israël noemde het
manna. Het was wit als korianderzaad, en de smaak ervan was als van een honingkoek. (32) Verder zei
Mozes: Dit is het woord dat Jahweh geboden heeft. Vul een gomer ervan om te bewaren, al hun generaties
door, zodat zij het brood zien dat Ik u in deze wildernis te eten heb gegeven, toen Ik u uit het land Egypte
leidde. (33) Ook zei Mozes tegen Aäron: Neem een kruik en doe daar een volle gomer manna in, en zet die
voor het aangezicht van Jahweh om het te bewaren, al hun generaties door. (34) Zoals Jahweh Mozes
geboden had, zette Aäron het vóór de getuigenis om te bewaren. (35) De Israëlieten aten veertig jaar lang het
manna, totdat zij in bewoond gebied kwamen. Zij aten manna, totdat zij aan de grens van het land Kanaän
kwamen. (36) Een gomer is een tiende van een efa.
|1|
Zij braken op uit Elim en heel de gemeenschap van de Israëlieten kwam in
de wildernis Sin, die tussen Elim en de Sinaï ligt. Dat was op de
vijftiende dag van de tweede maand, nadat zij uit het land Egypte
waren vertrokken.
De wildernis Sin strekte zich uit tot aan het land Kanaän. Later
zouden de verspieders vanuit Kades-Barnea uitrekken om de wildernis van
Sin tot Rehob te verkennen, in het gebied waar de weg van Hamath begon
(Nm13:21).
Israël kwamen nu in deze wildernis op de vijftiende dag van de
tweede maand. Dat betekent dat dit een ruime tijd later gebeurde. In
Ex15:22 vernamen we immers voor het laatst dat er slechts drie dagen
waren verstreken na de uittocht uit Egypte.
|2|
En heel de gemeenschap van de Israëlieten morde tegen Mozes en tegen
Aäron in de wildernis.
E X O D U S
15:22-17:16 – VIER BEPROEVINGEN
|3|
153
De Israëlieten zeiden tegen hen: Och, waren wij maar door de hand van
Jahweh gestorven in het land Egypte, toen wij bij de vleespotten zaten
en brood aten tot verzadiging toe! Want u hebt ons uitgeleid naar deze
wildernis om heel deze gemeente van honger te laten omkomen.
Hoe snel geven gelovigen de moed niet op! Hetgeen de Israëlieten
meemaken was meteen een uitdaging voor hen voor wat gezegd was in
Ex15:26: ‘Hij zei: Als u aandachtig luistert naar de stem van Jahweh, uw
God, en doet wat recht is in Zijn ogen, als u Zijn geboden gehoorzaamt en
zich aan al Zijn voorschriften houdt, dan zal Ik geen enkele van de ziekten
over u brengen die Ik over het land Egypte gebracht heb, want Ik ben
Jahweh, uw Heelmeester.’ Tegenover de genade van de Heer stond het
klagen van het volk. In tegenstelling tot Ex15, waar ze naar drinken
verlangden, verlangden ze nu naar eten. Vanaf de uittocht uit Egypte aten
ze enkel hetgeen er aan voedsel was meegenomen. Nu deze voorraad op
was, had iedereen honger. Israël verlangde ernaar om liever te sterven
door de hand van Jahweh toen deze de engel van de dood rondzond in
Egypte, dan te moeten sterven in deze wildernis. 28 Het sterven door
honger was in de wildernis een van de ergste vloeken die iemand konden
overkomen. Door te spreken over het eten ‘tot verzadiging toe’ in Egypte
overdreven de Israëlieten duidelijk.
|4|
Toen zei Jahweh tegen Mozes: Zie, Ik zal voor u brood uit de hemel laten
regenen. Het volk moet eropuit gaan en de per dag benodigde
hoeveelheid verzamelen, opdat Ik het op de proef kan stellen of het
naar Mijn Thora wandelt of niet.
Jahweh reageert niet vol toorn op het volk, maar komt hen tegemoet.
Hij zal voor hen brood uit de hemel laten regenen. Duidelijk blijkt hieruit
de genade van God in het Oude Testament. God komt het morrende volk
in zijn barmhartigheid tegemoet.
Over de omgang met dit hemelse brood geeft Mozes wel instructies
aan het volk. Aan de gehoorzaamheid van dat bevel wordt duidelijk of het
volk kiest voor geloof of ongeloof in Jahweh. Door de wijze waarop Israël
met de geboden die God haar geeft omgaat, toont het of het in Jahwehs
Thora kan wandelen. De uitdrukking Thora laat de lezer daarbij meteen
vooruitdenken aan de Thora die het volk ontvangt op de berg Sinaï.
Het volk Israël had eigenlijk voldoende dieren in hun midden om in
geval nood op te eten. Zij namen immers een grote hoeveelheid schapen,
28
Scherman 2009, 383.
154
runderen en ander vee mee uit Egypte (Ex12:32,38; 17:3; 19:13; 34:3). Ook
later vernemen dat de stammen Gad en Ruben een grote hoeveelheid vee
bezatten (Nm32:1). Toch was het niet gebruikelijk om deze dieren op de
reis naar het beloofde land te consumeren. Het vee dat meetrok was
immers bestemd om samen met het volk het land in te gaan en diende niet
voor de slachting.29
|5|
En het zal gebeuren op de zesde dag, dat zij moeten bereiden wat zij
binnenbrengen en dat moet het dubbele zijn van wat zij dagelijks
verzamelen.
|6|
Toen zeiden Mozes en Aäron tegen al de Israëlieten: Vanavond nog zult u
weten dat Jahweh u uit het land Egypte geleid heeft,
Het manna en de kwakkels die God zijn volk schenkt, zijn niet in
eerst instantie gedacht om de buiken van de Israëlieten te vullen. Jahweh
doet dit primair om het volk te onderwijzen. Zij mogen weten dat Jahweh
hen uit het land Egypte leidde.
|7|
en morgenochtend zult u de heerlijkheid van Jahweh zien, want Hij heeft
uw gemor tegen Jahweh gehoord. Want wie zijn wij, dat u tegen ons
mort?
De volgende ochtend zou het volk de heerlijkheid van Jahweh
waarnemen.
|8|
Verder zei Mozes: Als Jahweh u in de avond vlees te eten geeft en in de
ochtend brood tot verzadiging toe, dan is dat omdat Jahweh het gemor
heeft gehoord waarmee u zich tegenover Hem beklaagt. Want wie zijn
wij? Uw gemor is niet tegen ons gericht, maar tegen Jahweh.
Jahweh bewees door het geven van brood en vlees aan dit volk, dat
Hij de ware God was, die zich om Israël bekommerde. Het volk had
Egypte niet nodig om te overleven. Het had nood aan een betere
toewijding aan Jahweh.
|9|
29
Daarna zei Mozes tegen Aäron: Zeg tegen heel de gemeenschap van de
Israëlieten: Kom naar voren, voor het aangezicht van Jahweh, want Hij
heeft uw gemor gehoord.
Enns 2000, 324.
E X O D U S
15:22-17:16 – VIER BEPROEVINGEN
|10|
155
Terwijl Aäron tot heel de gemeenschap van de Israëlieten sprak en zij zich
naar de wildernis keerden, gebeurde het dat, zie, de heerlijkheid van
Jahweh in de wolk verscheen.
De wolk die de auteur nu noemt, was niet hetzelfde als de wolkkolom
waarvan eerder sprake was. Deze wolk diende als teken van Gods
aanwezigheid en zou ook zichtbaar worden bij de berg Sinaï. Deze wolk
was het zichtbare teken van wat de rabbijnen de sjechina noemden. Een
woord, dat niet in de bijbel voorkomt maar we vinden wel het
Hebreeuwse woord sjāchan, dat ‘wonen’, ‘verkeren’ betekent (Ex25:8;
29:45).
|11|
En Jahweh sprak tot Mozes:
|12|
Ik heb het gemor van de Israëlieten gehoord. Spreek tot hen en zeg: Tegen
het vallen van de avond zult u vlees eten, en in de morgen zult u met
brood verzadigd worden. Dan zult u erkennen, dat Ik Jahweh, uw God,
ben.
Al de klachten die de gelovigen uiten, bereiken Jahwehs oor. Hoe
dikwijls zouden onze zondige woorden op onze lippen besterven, wanneer
we daaraan dachten.30 Net als bij de Schelfzee zou het volk ook nu bij Gods
zorg voor hen moeten erkennen dat Hij hun God is. Niemand anders dan
Hij droeg de zorg voor het volk en kon hen dit manna schenken.
|13|
En tegen de avond gebeurde het dat er kwartels kwamen opzetten, die het
kamp overdekten, en in de ochtend was er een laag dauw rondom het
kamp.
Kwartels zijn kleine vogels die in grote getallen migreren en vaak zeer
laag bij de grond vliegen. Evenals de sprinkhanen in Egypte het land
overdekten en planten verwoesten, overdekken nu de kwartels het
legerkamp van Israël om het volk te voorzien van voedsel.31
|14|
Toen de laag dauw opgetrokken was, zie, op de wildernis lag iets fijns, iets
vlokkigs, fijn als de rijp op de aarde.
’s Morgens toen de dauw was opgetrokken, lag er manna in de
wildernis. Het lag meteen voor de tenten van de Israëlieten. Zij hoefden
30
31
Dennett 1953, 87.
Fretheim 1996, 238.
156
geen lange reizen te ondernemen om eten te vinden. God legde het
meteen buiten voor hun tenten neer waar ze het direct zouden zien.
Uit Nm11:9 ervaren we dat er ook dauw op de aarde lag toen het
manna naar beneden daalde. Het manna lag op de dauw, zodat het niet
vervuilde en er lag dauw overheen, zodat de insecten niet erbij konden.
Rabbi Sjlomo Jitschaki (Rasji, 1040-1105) schrijft dat het manna zodoende
op een bed van dauw lag en bedekt was met dauw, evenals een juweel in
een doos omringt was.32 Typologisch spreekt de dauw van de hemelse
zegen waarmee ook God zijn Woord gaf en waarmee Christus neerdaalde
(vgl. Gn27:39; Dt33:13,28; Ps133:3).
|15|
Toen de Israëlieten dat zagen, zeiden zij tegen elkaar: Wat is dat? Want zij
wisten niet wat het was. Mozes zei tegen hen: Dit is het brood dat
Jahweh u te eten gegeven heeft.
Voor de Israëlieten was het eerst onbekend wat er op de grond lag.
Mozes verduidelijkte dat dit manna het brood was dat Jahweh hen te eten
wilde geven. Het manna was het ‘hemels graan’ (Ps78:24), het ‘brood van
engelen’ (vs25:NBV, NBG, GNB) of ‘brood van machtigen’ (vs25:[H]SV,
WV) en het ‘brood uit de hemel’ (Ps105:40). Ex-Lv-Nm zegt dat het
manna leek op het witte korianderzaad en de kleur ervan leek op de kleur
van balsemhars (Ex16:31; Nm11:7). Het was bekleed met een fijn,
schilferachtig laagje, alsof er rijp op de aarde lag (Ex16:14) en je kon het
slechts verzamelen voordat de zon begon te branden en het wegsmolt
(vs21). Bewaarbaar was het manna enkel van vrijdag op zaterdag. Wie het
op andere dagen wilde bewaren, kwam al snel tot de ontdekking dat het de
volgende morgen vol wormen zat en stonk (vs20). Je kon het wel op
dezelfde dag malen of fijnstampen en koken om er koeken van te maken
(Nm11:8-9). Qua smaak leek het op de smaak van baksel in olie (Nm11:9)
of honingkoeken (Ex16:31). Later zou de Babylonische Talmoed schrijven
dat het als honing smaakte voor kinderen, als brood voor de jongelingen
en als oliebaksel voor de ouderen.33
Onderzoekers probeerden later te achterhalen wat dit manna precies
was. In het verleden werd er dikwijls bij de bron voor het manna gedacht
aan de thallus-plantenstengel van korstmossen ( Lecanora esculenta).34 In
de Euraziatische steppe wordt deze soms gebruikt als een vervanger voor
mais. Het materiaal is erg licht, waardoor de wind het gemakkelijk
32
33
34
Scherman 2009, 385.
Babylonische Talmoed, traktaat Joma 75b.
Bodenheimer 1947, 2–6.
E X O D U S
15:22-17:16 – VIER BEPROEVINGEN
157
wegblaast. Het heeft een geelachtige uiterlijk en is wit van binnen. Een
nadeel is het wel dat het niet naar honing smaakt en zich niet tijdens de
nacht maar tijdens de dag verspreidt.35 Het is goed mogelijk dat dit
materiaal ook neerstreek in Zuid-Algerije in het jaar 1932. Rendle Short
schrijft dat er toen op meerdere ochtenden ‘een wit, geurloos en smaakloos
zetmeelachtig spul de tenten en tuintje bedekten’.36
Anderen zochten zodoende naar een betere verklaring en dachten bij
het manna aan de kleine witte korreltjes die op de Tamarix manifera-stuik
in de wildernis voorkwamen.37 Aan het begin leek het dat deze korreltjes
ontstonden vanuit het hars van de tamariskplant. Later ontdekte men
echter dat ze afkomstig waren van de plantluis ( Coccus manifarus) die op
de struik leefde en deze korreltjes afscheidde. 38 In de koude nacht
verharden zich deze witte korreltjes tot de vorm en afmeting van
korianderzaad, terwijl ze in de hitte van de zon geelbruin worden en
wegsmelten. Een moeilijkheid is het echter dat deze witte korreltjes van
de plantluis zich niet laten koken en niet naar honing smaakt.
Toch falen deze verklaringen, doordat ze geen antwoord geven op: (1)
de vraag waarom er op vrijdag een dubbele portie manna viel en er op de
sabbat geen manna te zien was; en (2) hoe het mogelijk is dat het volk zich
met de voorgestelde voorstellen gebalanceerd in leven kon houden. Het
manna blijft een wonder Gods en geen eenvoudige aardse voeding die
rechtstreeks te vinden is in de natuur. Het was volgens de apostel Paulus
‘geestelijk voedsel’ (1Ko10:3). Dt8:3 verduidelijkt dat het manna een
weldaad van Jahweh was, die het volk moest leren dat een mens niet
alleen leeft van natuurlijk brood, maar van Gods brood: het Woord dat
uitgaat van Jahweh. Christelijke uitleggers zien in dat verband in het
manna ook een beeld van Christus. 39 Christus is het Woord Gods bij
uitstek. Hij is het brood uit de hemel waarmee de gelovige zich elke dag
mag voeden (Jh6:32-58).
De parallellen tussen het manna aan de ene kant en Christus en Gods
Woord aan de andere kant zijn opvallend en in dit kader een vermelding
waard:40
(1) Beiden waren afkomstig uit de hemel. God schonk het manna
vanuit de hemel, omdat het op aarde niet voorkwam. Christus kwam
35
36
37
38
39
40
Ibid., 2.
Short 1952, 152; Vgl. Davis and Gehman 1944, 375; Kitchen 1996, 725.
Negev and Gibson 2005.
Bodenheimer 1947, 3–6; Keller 1977, 125; de Guglielmo 1940, 119–121.
Coates 1921, 113; Wenham 2008, 124.
Vgl. Fairbairn 1870, 59–66; Pink 1962, 124–131.
158
eveneens uit de hemel omdat een mens zoals Hem op aarde niet voorkomt
en Gods Woord is geopenbaard vanuit de hemel omdat dit Woord op aarde
bij niemand anders te vinden is;
(2) Beiden daalden neer in de nacht. Het neerdalen van het manna
gebeurde ’s nachts, zoals ook Christus neerdalen en de openbaring van
Gods Woord gebeurde in de donkere nacht van deze wereld. ’s Morgens
vroeg als de Israëliet opstond mocht hij meteen genieten van dit manna.
Voor hij aan alle beslommeringen van de dag begon stond het manna voor
hem ter beschikking.
(3) Beiden kenmerkten zich door het wit. Het manna was wit, wat
een kenmerk is van reinheid en heiligheid. Ook Christus en Gods Woord
kenmerken zich door dit wit van de volkomen reinheid en heiligheid.
(4) Beiden zijn geschonken door genade, maar vragen een reactie van
de mens. God schonk het manna volledig vrij uit genade aan het volk. Het
volk diende wel zelf het manna op te rapen. De Heer liet het manna niet
in hun mond vallen. Het viel rondom de tenten van de Israëlieten. Zij
moesten zich in beweging zetten om het op te rapen. Arthur Pink schrijft
hierbij:41 ‘Het groeide niet aan de bomen, maar viel op de grond. Om het te
bemachtigen moesten de Israëlieten op hun knieën gaan. Hoe
veelbetekenend, en hoe nauwkeurig is deze typologie! IJver van jouw kant
is nodig als we ons dat uit Gods Woord willen toe-eigenen wat nodig is
voor onze ziel.’ God schenkt Christus volledig vrij uit genade aan het volk,
maar de mensheid moet Hem wel accepteren. Hij schenkt zijn Woord
genadig aan elke mens, maar die mens moet het Woord dan wel tot zich
nemen.
(5) Beiden dienden tot voedsel. God schonk voldoende manna voor
het hele volk om het te mogen eten. Het manna was niet geschonken om
ernaar te kijken en het te bewonderen. Israël moest het eten. Het was hun
dagelijks voedsel dat hun kracht gaf. God schonk ook zo zijn Christus voor
de hele mensheid om Hem te accepteren en volledige verlossing te mogen
ontvangen. Hij schonk zijn Woord aan de mens om geestelijk kracht te
putten in zijn dagelijkse wandel.
‘Een Schotse predikant bezocht in het verleden een oudere dame
uit zijn kerk. Toen hij bij haar op bezoek was, vroeg ze hem om
iets voor te lezen uit haar Bijbel. De predikant stemde toe. Toen
hij haar Bijbel opende, ontdekte hij tot zijn verbazing dat er in
41
Pink 1962, 129.
E X O D U S
15:22-17:16 – VIER BEPROEVINGEN
159
marge van de tekst op diverse plaatsen een ‘T’ of een ‘T.V.’ stond.
Hij vroeg aan het vrouwtje wat dit betekende. Zij antwoordde
hierop: “De teksten met een ‘T’ ernaast betekende ‘toegepast’. Dit
waren de teksten die ik toepaste in mijn leven. Als deze teksten
waar werden en zich vervulden, plaatste ik er vervolgens een ‘V’
van ‘vervuld’ naast. Deze oudere dame had geleerd wat het
betekende om zich dagelijks te voeden met Gods Woord. Zij was
gaan staan op de beloften en gaan uitzien naar de vervulling
ervan.’
Deze oudere christen had ontdekt wat het betekende om het
geestelijke voedsel van God rustig tot zich te nemen en te kauwen. In dat
opzicht week zij volledig af van de vele christenen die het geestelijke
voedsel niet rustig kauwen maar meteen verslinden door het naar beneden
te slikken. Velen slikken de maaltijd die ze van de Heer ontvangen meteen
naar beneden, voordat ze het überhaupt konden proeven. Dat is een van
de hoofdredenen waarom zij leiden aan dyspepsie, aan allerlei
maagklachten.42 Zij laten hun maag dat doen wat ze normaal met hun
tanden moeten doen.
(6) Beiden daalden neer in de nabijheid van de mens. Het manna viel
neer voor de tenten, zodat iedereen ervan kon eten. Israël kon het manna
dat zo nabij lag zowel vertrappen als verzamelen onder hun voeten.
Christus komt in de nabijheid van elk zondige mensenhart, zodat iedereen
Hem kan accepteren of verwerpen. Om Gods Woord te ontvangen,
hoeven wij in West-Europa geen lange tochten te maken over oceanen en
door wildernisen. Doordat het zo nabij ligt, ben je ook verantwoordelijk
voor de omgang met dat woord.
(7) Beiden zijn dagelijks beschikbaar voor de mens. God gaf het volk
elke dag het manna. Zij kregen daarbij hetgeen voldoende was voor één
dag. De volgende dag was er nieuw manna beschikbaar. Ook de Messias is
er elke dag voor de mens en het Woord van God ligt elke dag bereid om
gelezen te worden. Dit getuigenis keert zich radicaal tegen de houding om
op zondag tijdens de eredienst zoveel mogelijk voedsel tot zich te nemen
en er dan de hele week op verder te teren. Toch is dat laatste de houding
van veel gelovigen. Zij eten enkel op zondag en verwonderen zich dan dat
ze zich zwak en ziek voelen doorheen de week.
(8) Beiden zijn verbonden met engelen. Zoals de psalmist het manna
in Ps78:25 verbindt met de engelen, verbindt het Nieuwe Testament het
42
Ibid., 126.
160
heilswerk van Christus met de engelen (1Pt1:11-12) en spreekt het erover
dat de engelen Gods Woord overgaven aan het volk Israël (Hd7:38;
Gl3:19).
|16|
Dit is het woord dat Jahweh geboden heeft: Ieder moet ervan verzamelen
naar wat hij eten kan, een gomer per hoofd, naar het aantal van uw
personen. Ieder moet het nemen voor hen die in zijn tent zijn.
Ex16:16 bevat elke letter van het Hebreeuwse alfabet. Dat verwijst
indirect naar de volledigheid waarmee Jahweh zijn volk tegemoet treedt in
het geven van manna. Elke Israëliet mocht er zoveel van verzamelen als
hij kon eten. Als we beseffen dat Israël pakweg bestond uit 2.500.000
mensen, betekent dit dat God een gigantische hoeveelheid manna aan dit
volk schonk. Doordat er ook sprake is van een gomer (2,2 liter), komt de
hoeveelheid manna neer op 5.500.000 liter per dag. Dat staat gelijk aan
tien treinwagons, met in elke trein dertig auto’s waarin ongeveer achttien
ton manna past aan voedsel per dag.
|17|
En zo deden de Israëlieten, zij verzamelden, de een veel en de ander
weinig.
|18|
Zij maten het met de gomer. Wie veel had verzameld, had niets over, en
wie weinig had verzameld, had niets tekort. Ieder had zóveel
verzameld als hij eten kon.
Er waren alleen al 600.000 mannen. Als wij de vrouwen en kinderen
meetellen, waren er veel en veel meer mensen. Waarschijnlijk waren er
ongeveer 2,5 miljoen mensen. Men heeft berekend, dat om zoveel mensen
eten te geven er dagelijks ongeveer 1,5 miljoen kilo voedsel nodig was. Als
wij niet meerekenen, dat zij in een hete wildernis liepen en daardoor extra
veel water dronken, dus als wij uitgaan van een minimale hoeveelheid
water en alleen om te drinken, dus niet om zich te wassen, dan zou er
alleen al zo’n 40 miljoen liter water per dag nodig zijn. Maar, dan hebben
wij nog niet meegerekend, dat ook het vee moest eten en drinken.
|19|
En Mozes zei tegen hen: Niemand mag ervan overlaten tot de volgende
morgen.
E X O D U S
15:22-17:16 – VIER BEPROEVINGEN
|20|
161
Maar zij luisterden niet naar Mozes en sommigen lieten ervan over tot de
volgende morgen. Toen zat het vol wormen en stonk het. Daarom was
Mozes erg kwaad op hen.
Schijnbaar waren sommige Israëlieten heel ijveriger in het
bijeenbrengen van het hemelse voedsel. Toch was dit niet Gods bedoeling.
Het zat vol wormen en stonk een dag later. Mozes was dan ook ontzettend
kwaad. Deze heilige toorn van Mozes zullen we nog meermaals in de
Thora ontmoeten.
|21|
Zo verzamelden zij het elke morgen, ieder naar hij eten kon, want zodra de
zon heet werd, smolt het weg.
|22|
Op de zesde dag gebeurde het dat zij een dubbele hoeveelheid brood
verzamelden, twee gomers per persoon. Al de leiders van de
gemeenschap kwamen dat bij Mozes vertellen.
Deze uitspraak toont dat het volk gehoorzaam was aan de oproep in
vs5 om op de zesde dag ook voldoende eten voor de zevende dag te
verzamelen. Op de zevende dag zou er immers geen manna uit de hemel
vallen.
|23|
Hij zei toen tegen hen: Dat is het wat Jahweh gesproken heeft. Morgen is
het de rustdag, de heilige sabbat voor Jahweh! Bak wat jullie moeten
bakken en kook wat jullie moeten koken, en laat alles wat overblijft
liggen voor jezelf om het te bewaren tot de volgende morgen.
Op sabbat vond het volk geen brood. Dat was de dag waarop God
rustte. Het was een heilige sabbat voor Jahweh en het volk diende
daarvoor respect te hebben. Voor het eerste verwijst de schrijver van ExLv-Nm in dit gedeelte naar deze dag. Van deze sabbat kon Israël al weet
hebben uit de scheppingsverordening in Gn1-2. Mozes beveelt het volk
dan ook om dat te bakken wat het voor de sabbat moet bakken en om dat
te koken wat het normaal voor een dag moet koken. Op de sabbat mocht
het volk, volgens de latere joodse overleving, niet meer koken en bakken.43
|24|
43
Zij lieten het staan tot de volgende morgen, zoals Mozes geboden had, en
nu stonk het niet en waren er geen wormen in.
Scherman 2009, 387.
162
In tegenstelling tot vs20 waren er deze keer geen wormen in het
gebakken manna te vinden. Hierdoor kon het volk duidelijk zien dat Gods
hand verbonden was met dit manna.
|25|
Toen zei Mozes: Eet dit vandaag, want vandaag is het de sabbat voor
Jahweh. U zult het vandaag buiten niet vinden.
Voor het eerst in de Thora is er na Gn2 weer sprake van de sabbat.
Mozes komt hierop terug in vs29.
|26|
Zes dagen moet u het verzamelen, maar op de zevende dag is het sabbat.
Dan zal het er niet liggen.
|27|
Het gebeurde echter op de zevende dag dat sommigen van het volk eropuit
gingen om brood te verzamelen, maar zij vonden niets.
Hoewel Mozes het volk duidelijk had gezegd dat ze op sabbat geen
manna zouden vinden, probeerden sommigen van het volk toch uit of dat
wel zo was. Ze gingen naar buiten maar vonden niets.
|28|
Toen zei Jahweh tegen Mozes: Hoelang weigert u nog zich aan Mijn
geboden en Mijn wetten te houden?
Jahwehs vraag aan Mozes komt streng over. De laatste keer stelde de
Heer deze vraag aan de farao van Egypte: ‘Toen kwamen Mozes en Aäron
bij de farao en zeiden tegen hem: Zo zegt Jahweh, de God van de
Hebreeën: Hoelang weigert u zich voor Mijn aangezicht te
verootmoedigen? Laat Mijn volk wegtrekken, zodat zij Mij dienen.’ (10:3).
Is Gods geduld met Israël aan zijn einde gekomen, zoals zijn geduld
met Egypte aan zijn einde kwam? Is het hart van Israël gelijk aan dat van
Egypte? Voor Israël is dit een belangrijke waarschuwing die hen erop wijst
dat ze in hun ongeloof gevaar lopen om hetzelfde lot als Egypte tegemoet
te gaan.
|29|
Zie, omdat Jahweh u de sabbat gegeven heeft, daarom geeft Hij u op de
zesde dag brood voor twee dagen. Ieder moet op zijn plek blijven!
Niemand mag op de zevende dag vanuit zijn verblijfplaats eropuit gaan!
Dit vers lijkt te veronderstellen dat Israël al verordeningen over de
sabbat ontving in vroegere tijden. Toch hoeft dat niet het geval te zijn. De
bepaling kan ook terugwijzen op vs25 waar God de sabbat voor het eerst
noemt in relatie met het manna. De enige bepaling die het volk zodoende
E X O D U S
15:22-17:16 – VIER BEPROEVINGEN
163
ontving voor de sabbat was de bepaling dat zij op sabbat geen manna
ontvingen. Dat leidde er automatisch toe dat het volk op de zevende dag
rustte, zoals het volgende vers zegt.
|30|
Zo rustte het volk op de zevende dag.
|31|
Het huis van Israël noemde het manna. Het was wit als korianderzaad, en
de smaak ervan was als van een honingkoek.
Net als in vs14 verduidelijkt de schrijver wat het manna was. Deze
keer doet hij dat nog wat uitvoeriger. De korianderplant ( coriandrum
sativum) groeit vooral in het Middellands-Zeegebied. Doordat de smaak
van het manna gelijk was aan een honingkoek, deed het de Israëlieten
vooruitdenken aan het beloofde land dat zich kenmerkte door honing.
|32|
Verder zei Mozes: Dit is het woord dat Jahweh geboden heeft. Vul een
gomer ervan om te bewaren, al hun generaties door, zodat zij het brood
zien dat Ik u in deze wildernis te eten heb gegeven, toen Ik u uit het
land Egypte leidde.
|33|
Ook zei Mozes tegen Aäron: Neem een kruik en doe daar een volle gomer
manna in, en zet die voor het aangezicht van Jahweh om het te
bewaren, al hun generaties door.
Aäron dient in een kruik het manna te bewaren. Hoewel de
Septuaginta samen met Hb9:4 spreken van een ‘gouden kruik’ en de
Targum Pseudo-Jonathan van een ‘aarden kruik’, zwijgt de Masoretische
Tekst daarover.44 Wat wel belangrijk is voor de schrijver is dat de kruik
voor Gods aangezicht dien te staan. Later zal de kruik verbonden zijn met
de verbondsark.
In tegenstelling tot de gegevens in de Thora vernemen we in 1Kn8:9
dat zich in de verbondsark niets anders meer bevond dan de twee stenen
tafelen die Mozes op de berg Sinaï ontving. De gouden kruik, waarin het
Manna zat en de staf van Aäron waren niet meer aanwezig in de ark
(Hb9:4). Het is goed mogelijk dat deze verloren gingen op het ogenblik dat
de Filistijnen de ark veroverde.45
44
45
Vgl. Philo 2005e, 100.
Campbell 2006, 67.
164
|34|
Zoals Jahweh Mozes geboden had, zette Aäron het vóór de getuigenis om
te bewaren.
Hoewel het manna in de regel slechts één dag houdbaar was, lijkt het
manna in de kruik dat voor het getuigenis stond oneindig houdbaar te zijn.
Deze kruik zal straks in de verbondsark worden gelegd als deze voltooid is
(Hb9:4).
|35|
De Israëlieten aten veertig jaar lang het manna, totdat zij in bewoond
gebied kwamen. Zij aten manna, totdat zij aan de grens van het land
Kanaän kwamen.
De schrijver grijpt vooruit in de geschiedenis en geeft zijn lezers in
vs35-36 een stuk verklarende tekst. Doordat uitleggers niet vertrekken
vanuit de gedachte dat Ex-Lv-Nm als één geheel ontstond, concluderen ze
dikwijls dat Ex voltooid was nadat Jahweh de tent vervulde met zijn
heerlijkheid (Ex40) en dat een latere schrijver Ex16:35-36 daaraan
toevoegt.46 Door te stellen dat Ex-Lv-Nm ontstaat als één geheel is die
tekstkritische constructie niet nodig. In Nm vernemen we immers al dat
het manna ophoudt op het ogenblik dat het volk in de velden van Moab,
aan de grens van Kanaän komt (vgl. Nm22:1; 33:48-49).47 Israël moet dan
leven van andere etensvoorraden dat het kocht (Dt2:6) of buitmaakte in
het land (vgl. Jz1:11). Het manna kon het niet vanuit de wildernis
bewaren, omdat dit bedierf (Ex16:20). ‘Dus hadden de Israëlieten geen
manna meer, maar zij aten van wat het land opleverde’ (Jz5:12b).
|36|
c
Een gomer is een tiende van een efa.
17:1-7 – Derde beproeving: gebrek aan water in Rafidim
(1) Daarna brak heel de gemeenschap van de Israëlieten uit de wildernis Sin op en trok van rustplaats tot
rustplaats, op bevel van Jahweh, en zij sloegen hun kamp op te Rafidim. Maar er was voor het volk geen
water om te drinken. (2) Toen kreeg het volk onenigheid met Mozes en zei: Geeft u ons water, zodat wij
kunnen drinken! Mozes zei tegen hen: Waarom voert u een rechtsstrijd met mij? Waarom stelt u Jahweh op
de proef? (3) Het volk smachtte daar naar water en morde tegen Mozes en het zei: Waarom hebt u ons uit
Egypte laten vertrekken? Om mij, mijn kinderen en mijn vee van dorst te laten omkomen? (4) Toen riep
Mozes tot Jahweh: Wat moet ik met dit volk doen? Het scheelt niet veel of zij zullen mij stenigen. (5) Jahweh
zei tegen Mozes: Ga het volk voorbij en neem enkelen van de oudsten van Israël met u mee. Neem uw staf,
waarmee u de Nijl sloeg, in uw hand en ga op weg. (6) Zie, Ik zal daar vóór u op de rots bij de Horeb staan.
46
47
Stuart 2006, 386; Enns 2000, 327–328; Childs 1974, 292.
Osborn and Hatton 1999, 409; Contra: Sarna 1991, 92.
E X O D U S
15:22-17:16 – VIER BEPROEVINGEN
165
Dan moet u op de rots slaan, en er zal water uitkomen, zodat het volk kan drinken. En Mozes deed dit voor de
ogen van de oudsten van Israël. (7) Hij noemde die plaats Massa en Meriba, vanwege de onenigheid van de
Israëlieten en omdat zij Jahweh op de proef gesteld hadden door te zeggen: Is Jahweh in het midden van ons
of niet?
|1|
Daarna brak heel de gemeenschap van de Israëlieten uit de wildernis Sin
op en trok van rustplaats tot rustplaats, op bevel van Jahweh, en zij
sloegen hun kamp op te Rafidim. Maar er was voor het volk geen water
om te drinken.
|2|
Toen kreeg het volk onenigheid met Mozes en zei: Geeft u ons water,
zodat wij kunnen drinken! Mozes zei tegen hen: Waarom voert u een
rechtsstrijd met mij? Waarom stelt u Jahweh op de proef?
In hun zondige wandel gaf het volk aan Mozes de schuld voor het
gebrek aan water.
|3|
Het volk smachtte daar naar water en morde tegen Mozes en het zei:
Waarom hebt u ons uit Egypte laten vertrekken? Om mij, mijn
kinderen en mijn vee van dorst te laten omkomen?
|4|
Toen riep Mozes tot Jahweh: Wat moet ik met dit volk doen? Het scheelt
niet veel of zij zullen mij stenigen.
|5|
Jahweh zei tegen Mozes: Ga het volk voorbij en neem enkelen van de
oudsten van Israël met u mee. Neem uw staf, waarmee u de Nijl sloeg,
in uw hand en ga op weg.
Jahweh verwijst naar de staf waarmee Mozes vroeger de Nijl in bloed
veranderde. Deze staf zal nu gebruikt worden om het volk gezond water te
schenken.
|6|
Zie, Ik zal daar vóór u op de rots bij de Horeb staan. Dan moet u op de rots
slaan, en er zal water uitkomen, zodat het volk kan drinken. En Mozes
deed dit voor de ogen van de oudsten van Israël.
Net zoals Jahweh voor Abraham stond, staat Hij nu voor Mozes op de
rots bij de berg Horeb (vgl. Gn18:8). De berg Horeb kan wijzen op een
grote bergcomplex. Als dat niet het geval is, ligt Horeb in de buurt van
166
Massa en Meriba. In het water dat uit de rots kwam, ziet Edward Dennett
een verwijzing naar de heilige Geest als de macht van het leven.48
|7|
Hij noemde die plaats Massa en Meriba, vanwege de onenigheid van de
Israëlieten en omdat zij Jahweh op de proef gesteld hadden door te
zeggen: Is Jahweh in het midden van ons of niet?
Massa heeft net als Meriba zijn naam te danken aan een gebeurtenis
die er plaatsvond. De plaats betekent ‘beproeven’. Beide plaatsen worden
eveneens met elkaar verbonden in Dt33:8 en Ps95:8.
Deze keer was het niet meer God die Israël op de proef wilde stellen
door te kijken of het zijn geboden hield (Ex15:25). Het was het volk dat
God op de proef stelde. Dat was de omgekeerde wereld. Israël begon zich
te verheffen boven haar Schepper en vergaat dat de Heer haar leider was.
d
17:8-16 – Vierde beproeving: Amaleks aanval
(8) Toen kwam Amalek en bond de strijd aan met Israël in Rafidim. (9) Mozes zei tegen Jozua: Kies mannen
voor ons uit en trek op, bind de strijd aan met Amalek. Morgen zal ik op de top van de heuvel staan met de
staf van God in mijn hand. (10) Jozua deed zoals Mozes tegen hem gezegd had door de strijd aan te binden
met Amalek. Mozes, Aäron en Hur klommen echter op de top van de heuvel. (11) En het gebeurde, als Mozes
zijn hand ophief, dat Israël de overhand had, maar als hij zijn hand neerliet, dat Amalek de overhand had.
(12) Toen de handen van Mozes zwaar werden, namen zij een steen en legden die onder hem, zodat hij erop
kon gaan zitten. Aäron en Hur ondersteunden zijn handen, de een aan de ene en de ander aan de andere kant.
Zo bleven zijn handen onbeweeglijk, totdat de zon onderging. (13) Zo overwon Jozua Amalek en zijn volk
met met de scherpte van het zwaard. (14) Toen zei Jahweh tegen Mozes: Schrijf dit ter gedachtenis in het
boek en prent Jozua in dat Ik de herinnering aan Amalek van onder de hemel geheel zal uitwissen. (15) En
Mozes bouwde een altaar en noemde het: Jahweh is mijn banier! (16) Hij zei: Voorzeker, de hand op de troon
van Jahweh! De strijd van Jahweh zal tegen Amalek zijn, van generatie op generatie!
|8|
Toen kwam Amalek en bond de strijd aan met Israël in Rafidim.
Net nadat het volk tegen Jahweh zondigde en God hen misschien
verliet, slaat Amalek toe. Dat was wellicht de hoop die Amalek stil
koesterde, maar de aanval zou mislukken en de Amalekieten later vergaan
(Dt25:19). Typologisch denken uitleggers vandaar bij Amalek en zijn volk
aan de macht van het vlees die toeslaat op de momenten waarop we als
christenen zwak zijn (vgl. 1Sm15; Es3:2).49
48
49
Dennett 1953, 96.
C.H. Mackintosh, Aantekeningen op Exodus (Winschoten:UhWdW, z.j.), 139-140.
E X O D U S
15:22-17:16 – VIER BEPROEVINGEN
|9|
167
Mozes zei tegen Jozua: Kies mannen voor ons uit en trek op, bind de strijd
aan met Amalek. Morgen zal ik op de top van de heuvel staan met de
staf van God in mijn hand.
Voor het eerst wordt Jozua in Ex genoemd. Net zoals Hur in het
volgende vers wordt er geen verdere vermelding van hem gegeven. Er
wordt verondersteld dat de lezers begrijpen wie bedoeld wordt. Zoals God
in Ex17:6 op de rots stond voor het volk plaatst Mozes zich in Ex18 op de
heuvel voor datzelfde volk.50
|10|
Jozua deed zoals Mozes tegen hem gezegd had door de strijd aan te binden
met Amalek. Mozes, Aäron en Hur klommen echter op de top van de
heuvel.
De naam Hur is onbekend voor de lezer die enkel Ex1-17 kent. Zijn
naam is wellicht afgeleid van ‘Horiet’ en betekent ‘edelman’. De Horieten
waren in het verleden samen met de Hyksos uit het noordwesten van
Mesopotamië naar het zuiden afgedaald en hadden zich gevestigd in het
zuiden van de Dode Zee (Gn14:6).51
|11|
En het gebeurde, als Mozes zijn hand ophief, dat Israël de overhand had,
maar als hij zijn hand neerliet, dat Amalek de overhand had.
|12|
Toen de handen van Mozes zwaar werden, namen zij een steen en legden
die onder hem, zodat hij erop kon gaan zitten. Aäron en Hur
ondersteunden zijn handen, de een aan de ene en de ander aan de
andere kant. Zo bleven zijn handen onbeweeglijk, totdat de zon
onderging.
|13|
Zo overwon Jozua Amalek en zijn volk met met de scherpte van het
zwaard.
|14|
Toen zei Jahweh tegen Mozes: Schrijf dit ter gedachtenis in het boek en
prent Jozua in dat Ik de herinnering aan Amalek van onder de hemel
geheel zal uitwissen.
Voor het eerst vernemen we in Ex dat Mozes zaken dient te noteren.
Als geadopteerde prins zal Mozes het schrijven vaardig zijn geweest. Hij
moest in een boek opschrijven, dat God de naam van Amalek onder de
50
51
V.P. Hamilton, Handbook on the Pentateuch (Grand Rapids:Baker, 1982), 189.
J.R. Kupper, ‘Northern Mesopotamia and Syria,’ The Cambridge Ancient History, Vol. II (Cambridge, 1963), 24-26.
168
hemel volledig zou uitwissen. Ook later zullen we dit nog meermaals in
het Oude Testament tegenkomen (1Sm15:1vv.; 27:8; 30:1-2; 2Sm8:12;
1Kr4:43). Dit Boek van Amalek heeft te maken met een oorlog die
verbonden is met Jahweh. Het is goed mogelijk dat dit Het boek van de
oorlogen van Jahweh is (Nm21:14).
|15|
En Mozes bouwde een altaar en noemde het: Jahweh is mijn banier!
Mozes dankte God voor de overwinning die Hij voor het volk had
behaald. De naam ‘Jahweh is mijn banier’ (Hebr. Jahweh nissî) bevat in
een woordspeling met het Hebreeuwse nissá dat ‘beproeven’ betekent
(vs7).
|16|
Hij zei: Voorzeker, de hand op de troon van Jahweh! De strijd van Jahweh
zal tegen Amalek zijn, van generatie op generatie!
Het Hebreeuwse
‫ סס‬i‫כ‬
is onduidelijk. Veelal wordt het opgevat als een afkorting van
‫כיסִיא‬
of ‫ סה‬i‫ כיס‬dat ‘troon’ betekent. LXX heeft in plaats van ‘troon’ het woord
‘geheim’ (krufaia) gekozen, wellicht vanwege de oorlog tegen Amalek die ook
genoemd wordt in Tg.
E
18:1-27 – Intermezzo: Mozes’ schoonvader
(1) Toen Jetro, de priester van Midjan, de schoonvader van Mozes, alles hoorde wat God voor Mozes en Zijn
volk Israël gedaan had, namelijk dat Jahweh Israël uit Egypte geleid had, (2) nam Jetro, de schoonvader van
Mozes, Zippora, de vrouw van Mozes (nadat deze haar teruggezonden had), (3) met haar twee zonen. De
naam van de een was Gersom, want, zei hij, ik ben een vreemdeling geweest in een vreemd land. (4) En de
naam van de ander was Eliëzer, want, zei hij, de God van mijn vader is tot mijn Hulp geweest en heeft mij
gered van het zwaard van de farao. (5) Toen Jetro, de schoonvader van Mozes, met diens zonen en diens
vrouw bij Mozes in de wildernis kwam, bij de berg van God, waar Mozes zijn kamp had opgeslagen, (6) liet
hij tegen Mozes zeggen: Ik, uw schoonvader Jetro, kom bij u met uw vrouw en met haar beide zonen die bij
haar zijn. (7) Toen ging Mozes naar buiten, zijn schoonvader tegemoet. Hij boog zich en kuste hem. En zij
vroegen naar elkaars welstand en gingen de tent binnen. (8) Mozes vertelde zijn schoonvader alles wat
Jahweh ter wille van Israël met de farao en de Egyptenaren gedaan had, al de moeite die hun onderweg
getroffen had, en hoe Jahweh hen gered had. (9) Jetro verheugde zich over al het goede dat Jahweh aan Israël
had bewezen, dat Hij het gered had uit de hand van de Egyptenaren.
(10) En Jetro zei: ‘Geloofd zij Jahweh, Die u gered heeft uit de hand van de Egyptenaren en uit de hand van
de farao, Die dit volk van onder de hand van de Egyptenaren gered heeft! (11) Nu weet ik dat Jahweh groter
is dan alle goden, want in de zaak waarin zij overmoedig handelden, stond Hij boven hen.’ (12) Toen nam
Jetro, de schoonvader van Mozes, voor God een brandoffer en slachtoffers, en Aäron en al de oudsten van
Israël kwamen erbij om voor het aangezicht van God de maaltijd te gebruiken met de schoonvader van
Mozes.
(13) Het gebeurde dan de volgende dag dat Mozes zitting hield om over het volk te oordelen. Het volk stond
voor Mozes, van de morgen tot de avond. (14) Toen de schoonvader van Mozes zag wat hij allemaal voor het
E X O D U S
18:1-27 – INTERMEZZO: MOZES’ SCHOONVADER
169
volk deed, zei hij: Wat betekent dit wat u voor het volk doet? Waarom houdt u zelf alleen zitting, terwijl heel
het volk van de morgen tot de avond tegenover u staat? (15) Toen zei Mozes tegen zijn schoonvader: Omdat
het volk naar mij toe komt om God te raadplegen. (16) Wanneer zij een zaak hebben, komt men daarmee
naar mij en oordeel ik tussen de een en de ander. Ik maak hun Gods verordeningen en Zijn wetten bekend.
(17) Maar de schoonvader van Mozes zei tegen hem: De manier waarop u het doet, is niet goed. (18) U zult er
zeker aan bezwijken, zowel u als dit volk dat bij u is, want deze manier is te zwaar voor u. U kunt dit niet zelf
alleen doen. (19) Nu, luister naar mijn stem. Ik zal u raad geven opdat God met u zal zijn. Ú moet het volk bij
God vertegenwoordigen en ú moet de zaken voor God brengen. (20) U moet hun voor de verordeningen en
wetten waarschuwen en hun de weg bekendmaken waarop zij moeten gaan en het werk dat zij moeten doen.
(21) U echter, u moet daarnaast onder heel het volk omzien naar bekwame mannen, godvrezend, mannen die
betrouwbaar zijn en een afkeer hebben van winstbejag. U moet leiders over duizend, leiders over honderd,
leiders over vijftig en leiders over tien over hen aanstellen. (22) Zij moeten over dit volk te allen tijde
oordelen. Maar zij dienen elke grote zaak bij u te brengen, en zelf over elke kleine zaak te oordelen. Maak het
zo voor uzelf lichter en laat hen met u meedragen. (23) Als u het op deze manier doet en God het u gebiedt,
dan zult u staande kunnen blijven en zal dit hele volk ook in vrede naar zijn woonplaats gaan. (24) Mozes
luisterde naar de stem van zijn schoonvader en deed alles wat hij gezegd had. (25) Mozes koos dus uit heel
Israël bekwame mannen en stelde hen aan als hoofd over het volk: leiders over duizend, leiders over honderd,
leiders over vijftig en leiders over tien. (26) Zij oordeelden te allen tijde over het volk. De moeilijke zaken
brachten zij bij Mozes, maar over elke kleine zaak oordeelden zij. (27) Toen liet Mozes zijn schoonvader
wegtrekken en die ging naar zijn land.
Het aanstellen van de rechters lijkt parallel te staan met het aanstellen
van de zeventig oudsten in Nm11.52
|1|
Toen Jetro, de priester van Midjan, de schoonvader van Mozes, alles
hoorde wat God voor Mozes en Zijn volk Israël gedaan had, namelijk
dat Jahweh Israël uit Egypte geleid had,
Jetro had vernomen wat Jahweh voor de Israëlieten had gedaan en
bracht zijn dochter en kleinzoon naar Mozes (vs2). Dt1:6-15 plaatst de
gebeurtenis van de aanstelling van leiders over duizend, honderd, vijftig
en tien na het spreken van Jahweh op de berg Horeb/Sinaï:
‘Jahweh onze God heeft bij de Horeb tegen ons gezegd: “U bent
nu lang genoeg bij deze berg gebleven. Trek verder naar het
bergland van de Amorieten en naar alle naburige plaatsen, in de
Araba in het bergland, in de Sefela, in de Negeb en aan de
zeekust, het gebied van de Kanaänieten, en de Libanon tot aan
de Grote Rivier, de Eufraat. Aan u geef Ik dat land in handen.
Neem dus het land in bezit dat Jahweh aan uw vaderen, aan
Abraham, Isaak en Jakob, onder ede beloofd heeft, aan hen en
52
C.H. Mackintosh, Aantekeningen op Exodus (Winschoten:UhWdW, z.j.), 146.
170
aan hun nakomelingen.” In die tijd heb ik tegen u gezegd: “Ik
kan de zorg voor u niet meer alleen dragen. Jahweh uw God
heeft u vandaag al even talrijk gemaakt als de sterren aan de
hemel. En ik hoop dat Jahweh, de God van uw vaderen, u nog
duizendmaal zo talrijk maakt en u zijn zegen schenkt, zoals Hij
beloofd heeft. Het is voor mij niet meer mogelijk alle zorgen,
lasten en onenigheden die zich bij u voordoen, alleen te dragen.
Wijs daarom uit elke stam verstandige, kundige en ervaren
mannen aan; dan zal ik die als uw leiders aanstellen.” U hebt
daarop geantwoord: “Dat is een uitstekend voorstel.” Toen heb ik
uw stamhoofden, verstandige en ervaren mannen, als leiders
over u aangesteld. Aanvoerders van duizend en honderd,
aanvoerders van vijftig en tien, en ook nog schrijvers, uit elke
stam.’
Nadat het volk de Thora heeft ontvangen bij de berg Sinaï en wil
verder trekken, vindt de gebeurtenis in Ex18 plaats. Dat gaat samen met de
vraag van Mozes aan zijn zwager Chobab om bij zijn volk te blijven
(Nm10:29-32). In de structuur van Ex-Lv-Nm staan beide verhalen met
elkaar in verbinding. De schrijver van Ex plaatst dit gedeelte echter voor
de aankomst bij de berg Sinaï (Ex19). Het staat als intermezzo tussen de
reis naar de Sinaï die beschreven wordt tot aan de plaats Refidini (Ex17:8).
Na het intermezzo gaat de vertelling van die reis verder vanaf Refidini
(Ex19:1).
|2|
nam Jetro, de schoonvader van Mozes, Zippora, de vrouw van Mozes
(nadat deze haar teruggezonden had),
In het verleden hebben velen in Zippora een beeld gezien van de
gemeente die vanuit de volken de verlosser van Israël huwt.53 Mozes is
daarbij dan het beeld van Christus.
|3|
met haar twee zonen. De naam van de een was Gersom, want, zei hij, ik
ben een vreemdeling geweest in een vreemd land.
|4|
En de naam van de ander was Eliëzer, want, zei hij, de God van mijn vader
is tot mijn Hulp geweest en heeft mij gered van het zwaard van de
farao.
53
E. Dennett, De Verlosten des Heren (Den Haag:Voorhoeve, z.j.), 102.
E X O D U S
18:1-27 – INTERMEZZO: MOZES’ SCHOONVADER
171
|5|
Toen Jetro, de schoonvader van Mozes, met diens zonen en diens vrouw
bij Mozes in de wildernis kwam, bij de berg van God, waar Mozes zijn
kamp had opgeslagen,
|6|
liet hij tegen Mozes zeggen: Ik, uw schoonvader Jetro, kom bij u met uw
vrouw en met haar beide zonen die bij haar zijn.
|7|
Toen ging Mozes naar buiten, zijn schoonvader tegemoet. Hij boog zich en
kuste hem. En zij vroegen naar elkaars welstand en gingen de tent
binnen.
Uit beleefdheid boog Mozes voor zijn schoonvader. De Samaritaanse
Pentateuch wijzigde deze woorden bewust in ‘Jetro boog zich voor Mozes’
om Mozes in hoge achting te houden.
|8|
Mozes vertelde zijn schoonvader alles wat Jahweh ter wille van Israël met
de farao en de Egyptenaren gedaan had, al de moeite die hun onderweg
getroffen had, en hoe Jahweh hen gered had.
|9|
Jetro verheugde zich over al het goede dat Jahweh aan Israël had bewezen,
dat Hij het gered had uit de hand van de Egyptenaren.
|10|
En Jetro zei: ‘Geloofd zij Jahweh, Die u gered heeft uit de hand van de
Egyptenaren en uit de hand van de farao, Die dit volk van onder de
hand van de Egyptenaren gered heeft!
Jetro prees Jahweh en erkende dat deze God groter was dan alle
goden, omdat deze Israël uit Egypte had verlost (vs11). Verder offerde hij
brandoffers en slachtoffers aan God waaraan Aäron en alle oudsten van
Israël deelnamen (vs12).
|11|
Nu weet ik dat Jahweh groter is dan alle goden, want in de zaak waarin zij
overmoedig handelden, stond Hij boven hen.’
Hier erkent Jetro dat Jahweh de grootste is van alle goden. Hij zal
Jahweh gekend hebben. Wat op zich niet verwonderlijk is. Zijn
schoonzoon zal hem er al eerder over hebben ingelicht.
In de oorspronkelijke tekst blijft onduidelijk wie precies arrogant tegen hen
waren: ‘want in deze zaak arrogant tegen hen’ (‫)כי י בִי ד(ה ב(ה ָר אלשה ָר ז(הדו לעלִייהה ם‬. Er kan
vanuit de context gedacht worden aan Jahweh die arrogant tegenover de afgoden
(‘hen’) was, omdat Hij boven hen stond.
172
|12|
Toen nam Jetro, de schoonvader van Mozes, voor God een brandoffer en
slachtoffers, en Aäron en al de oudsten van Israël kwamen erbij om
voor het aangezicht van God de maaltijd te gebruiken met de
schoonvader van Mozes.
Jetro maakt brandoffers en slachtoffers gereed voor Jahweh, onder
toeziend oog van Mozes. Aäron en alle oversten van Israël eten daarna
brood met hem (Gn14:18). Het is vandaar boeiend te zien dat de offers niet
door de Israëlieten, maar door een heiden gebracht lijken te worden. 54 Als
Jetro een priester van een afgod was zou hij God niet erkennen en zouden
de leiders van het volk hem tegenhouden.
Veelal wordt in deze maaltijd een verwijzing gezien naar een
Semitische verbondssluiting.55 Het offer aan God en de maaltijd staat bij
zulk een verbond centraal. 1Sm15 lijkt daarheen terug te wijzen als er
sprake is van het verbond tussen de Kenieten en de Israëlieten. 56
|13|
Het gebeurde dan de volgende dag dat Mozes zitting hield om over het
volk te oordelen. Het volk stond voor Mozes, van de morgen tot de
avond.
|14|
Toen de schoonvader van Mozes zag wat hij allemaal voor het volk deed,
zei hij: Wat betekent dit wat u voor het volk doet? Waarom houdt u
zelf alleen zitting, terwijl heel het volk van de morgen tot de avond
tegenover u staat?
|15|
Toen zei Mozes tegen zijn schoonvader: Omdat het volk naar mij toe komt
om God te raadplegen.
|16|
Wanneer zij een zaak hebben, komt men daarmee naar mij en oordeel ik
tussen de een en de ander. Ik maak hun Gods verordeningen en Zijn
wetten bekend.
|17|
Maar de schoonvader van Mozes zei tegen hem: De manier waarop u het
doet, is niet goed.
54
55
56
C.A. Coates, An Outline of the Book of Exodus (Londen:SHBD, 1921), 102.
F.C. Fensham, Exodus (POT; Nijkerk:Callenbach, 1984), 109; C.H.W. Brekelmans, ‘Ex. XVIII and the origins of
Yahwism in Israel,’ Old Testament Studies 10 (1954): 215-224; A. Cody, ‘Ex. 18:12; Jethro accepts a covenant with
the Israelites,’ Biblica 49 (1968): 153-154.
F.C. Fensham, ‘Did a treaty between the Israelites and the Kenites exist?’ Bulletin of the American Schools of
Oriental Research 175 (1964): 51-54.
E X O D U S
18:1-27 – INTERMEZZO: MOZES’ SCHOONVADER
173
We vernemen geen woord ervan dat Jetro voor Jahweh ijverde. Het
enige dat we vernemen is dat hij meedenkt aan de gezondheid van zijn
schoonzoon.57 Even opvallend is het dat Jahweh zelf Mozes op deze
punten, die Jetro aanstipte, had gewezen.58
|18|
U zult er zeker aan bezwijken, zowel u als dit volk dat bij u is, want deze
manier is te zwaar voor u. U kunt dit niet zelf alleen doen.
De manier waarop Mozes zijn taak uitoefent zorgt ervoor dat hij
uitgeput wordt als een plant die verwelkt. 59 Maar niet alleen Mozes, ook
het volk wordt erdoor uitgeput. Ze moeten lang wachten door de vele
afhandelingen die Mozes in zijn eentje moet verrichten.
|19|
Nu, luister naar mijn stem. Ik zal u raad geven opdat God met u zal zijn. Ú
moet het volk bij God vertegenwoordigen en ú moet de zaken voor
God brengen.
|20|
U moet hun voor de verordeningen en wetten waarschuwen en hun de
weg bekendmaken waarop zij moeten gaan en het werk dat zij moeten
doen.
|21|
U echter, u moet daarnaast onder heel het volk omzien naar bekwame
mannen, godvrezend, mannen die betrouwbaar zijn en een afkeer
hebben van winstbejag. U moet leiders over duizend, leiders over
honderd, leiders over vijftig en leiders over tien over hen aanstellen.
Schijnbaar hadden de oudsten die we eerder in Gn en Ex
tegenkwamen niet automatisch de taak om het volk als geestelijke leiders
te dienen. Mozes nam die taak op zich. Hij wordt nu door zijn
schoonvader Jetro erop gewezen dat hij dit werk dient te delegeren. De
leiders van het volk krijgen door deze inzetting een nieuw statuut. Het
gaat om meer dan enkel het volk te vertegenwoordigen. Ze dienen het
volk te helpen in juridische en burgerlijke aangelegenheden. Ondanks dat
er Dt21:2 de oudsten en rechters van elkaar worden onderscheiden
werden de rechters uit de oudsten verkozen.60
57
58
59
60
E. Dennett, De Verlosten des Heren (Den Haag:Voorhoeve, z.j.), 103.
V.P. Hamilton, Handbook on the Pentateuch (Grand Rapids:Baker, 1982), 191.
F.C. Fensham, Exodus (POT; Nijkerk:Callenbach, 1984), 110.
J. Ridderbos, Deuteronomium, Dl. II (KV; Kampen:Kok, 1951), 6.
174
|22|
Zij moeten over dit volk te allen tijde oordelen. Maar zij dienen elke grote
zaak bij u te brengen, en zelf over elke kleine zaak te oordelen. Maak
het zo voor uzelf lichter en laat hen met u meedragen.
|23|
Als u het op deze manier doet en God het u gebiedt, dan zult u staande
kunnen blijven en zal dit hele volk ook in vrede naar zijn woonplaats
gaan.
|24|
Mozes luisterde naar de stem van zijn schoonvader en deed alles wat hij
gezegd had.
|25|
Mozes koos dus uit heel Israël bekwame mannen en stelde hen aan als
hoofd over het volk: leiders over duizend, leiders over honderd, leiders
over vijftig en leiders over tien.
De herhaling van hetgeen we al in het voorgaande gedeelte hebben
gehoord, maakt deel uit van de vertelstijl in de oudheid. Belangrijke
momenten worden daardoor onderstreept in de vertelling.
|26|
Zij oordeelden te allen tijde over het volk. De moeilijke zaken brachten zij
bij Mozes, maar over elke kleine zaak oordeelden zij.
|27|
Toen liet Mozes zijn schoonvader wegtrekken en die ging naar zijn land.
Nadat Jetro naar huis terugkeerde, wist hij zich door het verbond
gevrijwaard tegen de vijandige daden van de Israëlieten. Er lijkt een stukje
internationale politiek tussen de nomaden te hebben plaatsgevonden. 61
Vragen
Op welke wijze heb jij je al een verheugd over
hetgeen God in het leven van anderen deed?
61
F.C. Fensham, Exodus (POT; Nijkerk:Callenbach, 1984), 113.
E X O D U S
19:1-25 – JAHWEHS VERBOND MET ISRAËL
175
13 | 19:1-25 – Jahwehs
verbond met Israël
(1) In de derde maand, op dezelfde dag dat de Israëlieten uit het land Egypte waren vertrokken, kwamen zij
in de wildernis Sinaï. (2) Zij braken op vanuit Rafidim, kwamen in de wildernis Sinaï en sloegen hun kamp op
in de wildernis. Israël sloeg daar zijn kamp op tegenover de berg. (3) Toen klom Mozes omhoog, naar God.
Jahweh riep tot hem vanaf de berg: Zo moet u tegen het huis van Jakob zeggen en de Israëlieten verkondigen:
(4) U hebt zelf gezien wat Ik met de Egyptenaren gedaan heb en hoe Ik u op arendsvleugels gedragen en u bij
Mij gebracht heb. (5) Nu dan, als u nauwgezet Mijn stem gehoorzaamt en Mijn verbond houdt, dan zult u uit
alle volken Mijn eigendom zijn, want heel de aarde is van Mij. (6) U dan, u zult voor Mij een koninkrijk van
priesters en een heilig volk zijn. Dit zijn de woorden die u tot de Israëlieten moet spreken. (7) Mozes kwam
terug en riep de oudsten van het volk, en hield hun al deze woorden voor die Jahweh hem geboden had. (8)
Toen antwoordde heel het volk samen en zei: Alles wat Jahweh gesproken heeft, zullen wij doen! En Mozes
bracht de woorden van het volk weer over aan Jahweh. (9) En Jahweh zei tegen Mozes: Zie, Ik kom naar u
toe in een dichte wolk, opdat het volk Mij tot u kan horen spreken en zij ook voor eeuwig in u geloven. En
Mozes maakte aan Jahweh de woorden van het volk bekend. (10) Ook zei Jahweh tegen Mozes: Ga naar het
volk toe, en heilig hen vandaag en morgen en laten zij hun kleren wassen, (11) en over drie dagen gereed zijn,
want op de derde dag zal Jahweh voor de ogen van heel het volk neerdalen op de berg Sinaï. (12) U moet het
volk een grens stellen rondom de berg door te zeggen: Wees ervoor op uw hoede dat u de berg niet beklimt of
maar de voet ervan aanraakt. Ieder wie de berg aanraakt, zal zeker gedood worden. (13) Geen hand mag hem
aanraken, want hij zal zeker gestenigd of beslist met pijlen doorschoten worden. Of het nu een dier of een
mens is, hij mag niet blijven leven. Pas als de ramshoorn een langgerekte toon laat horen, mogen zíj de berg
beklimmen. (14) Toen daalde Mozes van de berg af naar het volk, en hij liet het volk zich heiligen, en zij
wasten hun kleren. (15) Hij zei tegen het volk: Wees over drie dagen gereed hen nader niet tot een vrouw.
(16) En het gebeurde op de derde dag, toen het morgen werd, dat er op de berg donderslagen, bliksemstralen
en zware wolken waren, en zeer sterk bazuingeschal, zodat al het volk dat in het kamp was, beefde. (17)
Mozes leidde het volk uit het kamp, God tegemoet. Zij stonden onderaan de berg. (18) De berg Sinaï was
geheel in rook gehuld, omdat Jahweh er in vuur neerdaalde. De rook ervan steeg omhoog als de rook van een
oven, en heel de berg beefde hevig. (19) Het bazuingeschal werd gaandeweg heel sterk. Mozes sprak en God
antwoordde hem met luide stem. (20) Toen daalde Jahweh neer op de berg Sinaï, op de top van de berg.
Jahweh riep Mozes naar de top van de berg en Mozes klom naar boven. (21) Jahweh zei tegen Mozes: Ga naar
beneden, waarschuw het volk! Anders zullen zij doordringen tot Jahweh om Hem te zien en zullen velen van
hen vallen. (22) Ook de priesters, die tot Jahweh naderen, moeten zich heiligen; anders zal de toorn van
Jahweh over hen losbarsten. (23) Toen zei Mozes tegen Jahweh: Het volk kan de berg Sinaï niet beklimmen,
want U hebt ons zelf gewaarschuwd door te zeggen: Grens de berg af en heilig hem. (24) Jahweh zei tegen
hem: Ga, daal af, en u moet zelf naar boven klimmen, met Aäron bij u, maar laat de priesters en het volk niet
doordringen om naar Jahweh op te klimmen, anders zal Zijn toorn over hen losbarsten. (25) Toen daalde
Mozes af naar het volk en zei dit tegen hen.
176
In Ex19 zien we dat Mozes constant de berg naar boven en naar
beneden gaat. Hij gaat omhoog (vs3) en naar beneden (vs7), omhoog (vs9)
en naar beneden (vs14), omhoog (vs20) en naar beneden (vs25).1
|1|
In de derde maand, op dezelfde dag dat de Israëlieten uit het land Egypte
waren vertrokken, kwamen zij in de wildernis Sinaï.
Israël arriveerde volgens de traditie op de eerste dag van de derde
maand.2 Het orthodoxe jodendom plaatst tussen de uittocht uit Egypte en
aankomst bij de berg Sinaï vijftig dagen. Er ontstaat dan een parallel met
het Wekenfeest dat eveneens vijftig dagen na het Pascha wordt gevierd.
Het Wekenfeest is het geschikte feest om de ontvangst van de Thora te
vieren.
|2|
Zij braken op vanuit Rafidim, kwamen in de wildernis Sinaï en sloegen
hun kamp op in de wildernis. Israël sloeg daar zijn kamp op tegenover
de berg.
|3|
Toen klom Mozes omhoog, naar God. Jahweh riep tot hem vanaf de berg:
Zo moet u tegen het huis van Jakob zeggen en de Israëlieten
verkondigen:
|4|
U hebt zelf gezien wat Ik met de Egyptenaren gedaan heb en hoe Ik u op
arendsvleugels gedragen en u bij Mij gebracht heb.
Doordat arenden vaak vanaf wildernisplaatsen naar hun nesten in de
bergen vliegen, gebruikt Jahweh dit beeld voor de wijze waarop Hij het
volk uit Egypte naar zijn plaats heeft gebracht.3
|5|
Nu dan, als u nauwgezet Mijn stem gehoorzaamt en Mijn verbond houdt,
dan zult u uit alle volken Mijn eigendom zijn, want heel de aarde is van
Mij.
Doordat hele aarde eigendom van God is, kan Hij Israël als zijn
eigendom voor alle volken tot zich roepen. Opdat de aarde tot eigendom
Gods wordt, wordt Israël voor deze aarde uitverkoren en geroepen als
priesterlijke koninkrijk en heilig volk voor alle volken. Israëls uitverkiezen
is daarmee geen zelfverwerkelijking. Ze dient de bevrijding van alle
volken en de zegen voor de aarde. Alle specifiek-historische
1
2
3
V.P. Hamilton, Handbook on the Pentateuch (Grand Rapids:Baker, 1982), 193.
Scherman 2009, 401.
F.C. Fensham, Exodus (POT; Nijkerk:Callenbach, 1984), 118.
E X O D U S
19:1-25 – JAHWEHS VERBOND MET ISRAËL
177
verbondsbeloften Gods dienen het universele komende en blijvende
Godsrijk en wijzen daarop vooruit.4
|6|
U dan, u zult voor Mij een koninkrijk van priesters en een heilig volk zijn.
Dit zijn de woorden die u tot de Israëlieten moet spreken.
De Israëlieten hadden een belangrijke taak onder de volken te
vervullen. Ze dienden de volken met Jahweh bekend te maken en zouden
een koninkrijk van priesters moeten zijn. 5 Het was pure genade van
Jahweh om hen voor deze opdracht uit te kiezen, evenals het ook pure
genade was dat elke Israëliet een priester voor Jahweh zou zijn. In de
omliggende volken was het namelijk gebruikelijk dat het priesterambt
enkel aan enkelen was toegestaan.
Het jodendom heeft vanuit dit vers altijd geredeneerd dat niet enkel
de tempel in Jeruzalem, maar de hele aarde Gods tempel is. Toen Jahweh
deze woorden namelijk uitsprak, bestond er nog geen tempel of
tabernakel.
|7|
Mozes kwam terug en riep de oudsten van het volk, en hield hun al deze
woorden voor die Jahweh hem geboden had.
|8|
Toen antwoordde heel het volk samen en zei: Alles wat Jahweh gesproken
heeft, zullen wij doen! En Mozes bracht de woorden van het volk weer
over aan Jahweh.
Vol enthousiasme reageerde het volk op de boodschap die Mozes hen
bracht.6 Tegelijk zei het hierbij trots dat het alles zou doen wat Jahweh zei
en zou gaan zeggen (vgl. Ex24:3,7). Door deze laatste woorden komt
duidelijk naar voren dat het volk niet inzag dat hun reis van Egypte naar
de Sinaï enkel gebaseerd was op pure genade. Het was een genade die niet
afhing van hun goedheid en kracht, maar volledig van God. Ook in de tijd
van de aartsvaderen bleek dat het leven met God zich kenmerkte door
genade.
Schijnbaar dacht het volk op dit ogenblik niet meer aan die genade en
vertrouwde het vol goede moed op zijn eigen kracht. Dat betekende
concreet dat God bij het sluiten van deze Thora de schuldige niet voor
onschuldig zou houden.
4
5
6
Moltmann 1999, 96, 100.
Scherman 2009, 403.
Ibid.
178
|9|
En Jahweh zei tegen Mozes: Zie, Ik kom naar u toe in een dichte wolk,
opdat het volk Mij tot u kan horen spreken en zij ook voor eeuwig in u
geloven. En Mozes maakte aan Jahweh de woorden van het volk
bekend.
De wolk zou het symbool van Gods aanwezigheid worden voor de
gelovigen. Het maakte kenbaar dat God bij het volk aanwezig was, maar
verhulde God ook tegelijkertijd.
|10|
Ook zei Jahweh tegen Mozes: Ga naar het volk toe, en heilig hen vandaag
en morgen en laten zij hun kleren wassen,
|11|
en over drie dagen gereed zijn, want op de derde dag zal Jahweh voor de
ogen van heel het volk neerdalen op de berg Sinaï.
Volgens de traditie is de berg Sinaï de 2285 meter hoge Djebel Moesa
(bet. ‘berg van Mozes’) in het zuidpunt van het schiereiland Sinaï. Maar
het valt sterk te betwijfelen of een groot volk als Israël genoeg plaats had
rond deze berg.7 Anderen zoeken vandaar een berg in het noorden van de
Sinaï of ten oosten van de Golf van Akaba in Arabië (vgl. Gl4:25).8
Israël reisde twee maanden vanaf Egypte naar de berg (Ex19:1;
Nm33:3). Ex3:18 en 8:27 maken duidelijk dat de wildernisreis normaal drie
dagen zou innemen (vgl. Ex3:12). We kunnen vandaar denken aan een
berg in het noorden of midden van het Sinaï-schiereiland. Deze afstand is
normaal te bereiken in drie dagen.
|12|
U moet het volk een grens stellen rondom de berg door te zeggen: Wees
ervoor op uw hoede dat u de berg niet beklimt of maar de voet ervan
aanraakt. Ieder wie de berg aanraakt, zal zeker gedood worden.
|13|
Geen hand mag hem aanraken, want hij zal zeker gestenigd of beslist met
pijlen doorschoten worden. Of het nu een dier of een mens is, hij mag
niet blijven leven. Pas als de ramshoorn een langgerekte toon laat
horen, mogen zíj de berg beklimmen.
Steniging wordt in het Oude Testament enkel toegepast bij ernstige
misdaden, zoals het dienen van de afgoden (Dt13:10-11), godslastering
(Lv24:14), de ontrouwe verloofde en de schuldige man (Dt22:4),
opstandigheid van ouders tegen hun kinderen (Dt21:21) en overtreding
7
8
H. Koorevaar, Priestercanon (Heverlee:ETF (ongepubliceerd), 2005), 190.
A. Kerkeslager, ‘Mt. Sinaï-In Arabia?’ Bible Review 16/2 (2000): 32-39, 52.
E X O D U S
19:1-25 – JAHWEHS VERBOND MET ISRAËL
179
van de sabbat (Nm15:35-36). Het doorschoten worden met pijlen komt
enkel hier in de Thora voor als straf.9
|14|
Toen daalde Mozes van de berg af naar het volk, en hij liet het volk zich
heiligen, en zij wasten hun kleren.
|15|
Hij zei tegen het volk: Wees over drie dagen gereed hen nader niet tot een
vrouw.
|16|
En het gebeurde op de derde dag, toen het morgen werd, dat er op de berg
donderslagen, bliksemstralen en zware wolken waren, en zeer sterk
bazuingeschal, zodat al het volk dat in het kamp was, beefde.
Terwijl de goden van de volken rondom de Israëlieten worden
verbonden met de natuurkrachten, wordt Jahweh beschreven als de God
die ver boven deze natuurkrachten staat.
|17|
Mozes leidde het volk uit het kamp, God tegemoet. Zij stonden onderaan
de berg.
|18|
De berg Sinaï was geheel in rook gehuld, omdat Jahweh er in vuur
neerdaalde. De rook ervan steeg omhoog als de rook van een oven, en
heel de berg beefde hevig.
Doorheen de geschiedenis probeerden uitleggers een natuurlijke
verklaring te geven voor het vuur en de rook op de berg Sinaï. Het zou dan
mogelijk gaan om een vulkaanuitbarsting of een onweersstorm op de
berg.10 Ook elders is Jahweh in het vuur bij het volk aanwezig (Ex13:2122; 14:24; Nm14:14; Dt1:33; Ps78:14; 105:39; Ne9:12,19). Het is
heerlijkheid van Jahweh die zich via dit vuur representeert aan de
mensheid (Ex40:34-38; Dt4-5,9-10; Ez1; Zc2:5).11
|19|
Het bazuingeschal werd gaandeweg heel sterk. Mozes sprak en God
antwoordde hem met luide stem.
|20|
Toen daalde Jahweh neer op de berg Sinaï, op de top van de berg. Jahweh
riep Mozes naar de top van de berg en Mozes klom naar boven.
9
10
11
Fensham 1977, 121.
Laughlin 1977, 23–25.
Ibid., 45–46.
180
In de joodse midrasj op Exodus, de zogenaamde Mekhilta, lezen we:12
‘De Thora werd in het openbaar onder vrije hemel gegeven. Het gebeurde
op een plaats die niemand toebehoorde. Zou de Thora in het land Israël
zijn gegeven, dan hadden de volken van de aarde kunnen zeggen: “Wij
hebben geen deel eraan.” Daarom werd de Thora in de wildernis, in het
openbaar onder de vrije hemel gegeven op een plaats waarop niemand
aanspraak kon maken. Iedereen die ze wil aannemen, kan komen en haar
aannemen.’
|21|
Jahweh zei tegen Mozes: Ga naar beneden, waarschuw het volk! Anders
zullen zij doordringen tot Jahweh om Hem te zien en zullen velen van
hen vallen.
|22|
Ook de priesters, die tot Jahweh naderen, moeten zich heiligen; anders zal
de toorn van Jahweh over hen losbarsten.
|23|
Toen zei Mozes tegen Jahweh: Het volk kan de berg Sinaï niet beklimmen,
want U hebt ons zelf gewaarschuwd door te zeggen: Grens de berg af
en heilig hem.
|24|
Jahweh zei tegen hem: Ga, daal af, en u moet zelf naar boven klimmen,
met Aäron bij u, maar laat de priesters en het volk niet doordringen om
naar Jahweh op te klimmen, anders zal Zijn toorn over hen losbarsten.
|25|
Toen daalde Mozes af naar het volk en zei dit tegen hen.
Mozes ging de berg naar beneden om aan het volk de Thora te
verkondigen. De gebeurtenis leek op een geestelijke zonsopgang na een
nacht van oneindige duisternis.
12
Mekhilta Rabbi Ismaël, bij Ex19:2.
E X O D U S
20:1-21 – DE TIEN GEBODEN
181
14 | 20:1-21 – De tien
geboden
(1) Toen sprak God al deze woorden, zeggende: (2) Ik ben Jahweh je God, die jou heeft uitgeleid uit het land
Egypte, uit het slavenhuis. (3) Niet moet je andere goden voor mijn aangezicht hebben. (4) Niet moet je voor
jezelf een beeld maken en wat voor gestalte dan ook, die in de hemel boven, en die op de aarde beneden, en
die in het water beneden de aarde is. (5) Niet moet je voor hen buigen, en niet moet je hen dienen. Want Ik,
Jahweh je God, ben een ijverige God bezoekende de overtreding van vaders – op zonen, op derdelingen en op
vierdelingen – aan mijn harters, (6) en doende genade aan gezinnen, aan mijn liefhebbers, en aan de
bewaarders van mijn geboden. (7) Niet moet je opheffen de Naam van Jahweh, je God voor misbruik, want
niet zal Jahweh degene ongestraft laten, die zijn Naam in misbruik opheft. (8) Gedenk de sabbatdag, om die te
heiligen. (9) Zes dagen moet je werken en al je (vak)werk doen. (10) En de zevende dag is een sabbat voor
Jahweh uw God. Niet enig (vak)werk moet je doen; jij, je zoon, je dochter, je knecht, je werkster, je vee en je
vreemde, die in je poorten is. (11) Want in zes dagen maakte Jahweh de hemel en de aarde, de zee en al wat
in hen is, en Hij rustte op de zevende dag; daarom heeft Jahweh de sabbatdag gezegend en die geheiligd. (12)
Eer je vader en je moeder, zodat je dagen op de aardbodem verlengen, die Jahweh je God je geeft. (13) Niet
moet je doodslaan. (14) Niet moet je overspel plegen. (15) Niet moet je stelen. (16) Niet moet je antwoord
geven aan je naaste als leugengetuige. (17) Niet moet je begeren het huis van je naaste; Niet moet je begeren
de vrouw van je naaste, en zijn knecht, zijn werkster, zijn os, zijn ezel en alles wat je naaste heeft. (18) En al
het volk zag de donderen, en de bliksemen, en het geluid der bazuin, en den rokenden berg; toen het volk
zulks zag, weken zij af, en stonden van verre; (19) En zij zeiden tot Mozes: Spreek gij met ons, en wij zullen
horen; en dat God met ons niet spreke, opdat wij niet sterven! (20) En Mozes zeide tot het volk: Vreest niet,
want God is gekomen, opdat Hij u verzocht, en opdat Zijn vreze voor uw aangezicht zou zijn, dat gij niet
zondigdet. (21) En het volk stond van verre; maar Mozes naderde tot de donkerheid, alwaar God was.
182
De Tien Geboden horen bij de meest bekende gegevens uit het Oude
Testament. Structureel laat het getal tien hierbij in de Tien Woorden
terugdenken aan Gods tienvoudig spreken in het scheppingsverhaal
(1:3,6,9,11,14,20,24,26,28,29). Wanneer we de wereld van ons persoonlijk
leven maar klein genoeg nemen, weten we schijnbaar aardig goed wat we
met deze Tien Geboden moeten beginnen. Maar wanneer de vragen van
de verdeling van de bodemschatten, van oorlog en vrede of van de
organisatie van de maatschappij in het gezichtsveld komen, blijken deze
geboden niet langer zonder meer bruikbare richtingwijzers te zijn. De
Tien Geboden worden dan naast ons neergelegd. In wezen zijn trouwens
slechts twee van deze Tien Geboden daadwerkelijk geboden, de andere
acht zijn verboden. De Bijbel spreekt om die reden over Tien Woorden.
Over de vraag waar deze Woorden exact beginnen en eindigen is verschil
van mening:
(1) De joodse traditie ziet Jahwehs zelfpresentatie als eerste woord: ‘Ik
Jahweh moet jouw God zijn’ (Ex20:2).
(2) Katholieken en lutheranen laten het eerste woord beginnen met
Ex20:2-6. Hierdoor dreigen er negen geboden te ontstaan, wat
overwonnen wordt door het begeerteverbod in tweeën te delen.
(3) Reformatoren voegen in navolging van Flavius Josephus Jahwehs
zelfpresentatie (Ex20:2) samen met afgodenverbod (Ex20:3) en
vatten dat op als eerste gebod. Het beeldenverbod is dan het
tweede gebod (Ex20:4-6).
Joodse Indeling
Josephus’ indeling
Augustinus’ indeling
De eerste wettafel
1. ‘Ik ben de Heer je
God’
2. Geen afgoden
3. De naam van God
4. De sabbat
5. De ouders
De eerste wettafel
1. Geen afgoden
2. Geen beelden
3. De naam van God
4. De sabbat
De eerste wettafel
1. Geen afgoden
2. De naam van God
3. De sabbat
De tweede wettafel
6. Moord
7. Echtbreuk
8. Diefstal
De tweede wettafel
5. Ouders
6. Moord
7. Echtbreuk
8. Diefstal
9. Liegen
De tweede wettafel
4. Ouders
5. Moord
6. Echtbreuk
7. Diefstal
8. Liegen
9. Begeren van een huis
E X O D U S
20:1-21 – DE TIEN GEBODEN
9. Liegen
10.Begeren
10.Begeren
183
10.Begeren van bezit of
vrouw
Zelf volg ik hier de Joodse indeling, omdat (1) de opsplitsing van het
begeerteverbod onhoudbaar is, want het gaat over hetzelfde werkwoord
‘begeren’; (2) het verbod op andere goden en het beeldenverbod
onlosmakelijk met elkaar verbonden zijn. Daarbij deel ik echter niet het
standpunt van de Joodse traditie om de zelfpresentatie van Jahweh tegelijk
te zien als gebod en voorwoord. Het argument dat er dan echter negen
geboden ontstaan is eigenlijk helemaal geen argument, omdat er helemaal
geen tien geboden moeten staan. Nergens in de Bijbel worden deze
woorden aangeduid als ‘tien geboden’, de benaming ‘Tien Woorden’ is dan
ook veel neutraler en terug te vinden in Ex20:1 en 34:28. 1 De ‘Tien
Woorden’ worden wel soms de ‘Getuigenis’ genoemd (Ex16:34; 30:36). Bij
deze Tien Woorden kan gerust een voorwoord zitten waarin geen gebod
staat.
|1|
a
Toen sprak God al deze woorden, zeggende:
Excursus: De Thora
Als deel van het verbond, gaf God aan Israël zijn wet oftewel zijn
aanwijzing wat een betere weergave is van het Hebreeuwse woord Thora.
Het is een zeer belangrijk deel van het Oude Testament, hoewel het
moeilijk is voor de meeste christenen om hiermee om te gaan. De eerste
vijf boeken van het Oude Testament geven ons het beste beeld van de
Thora. Ook al zijn er veel geschiedkundige berichten in opgenomen (Gn),
dan bestaat toch het grootste gedeelte uit de Thora. De Thora zijn in vier
verschillende tekstblokken samengevat.
De
geboden
tien Zij zijn de grondsteen van de Torah in het OT en
bevatten de basisvorderingen van God aan Zijn volk. De
tien geboden zijn de grenssteen voor de houding van het
volk van God (Ex20:1-17; 17:5; Dt6:6-22).
Het
verbondsboek
1
Daarin vinden we een complete Torah-verzameling
(Ex21-23). Ze begon in werking te treden toen God met
zijn volk Israël het verbond sloot (Ex24). Hierin gaat het
H. Koorevaar, Priestercanon (Heverlee:ETF (ongepubliceerd), 2005), 204.
184
om de rechtvaardigheid en de hulp voor de armen. De
slavenwetten waren zeer humaan, en Israël was zelf ook
uit zelf de slavernij bevrijd worden.
De
Levitientorah
Hierbij gaat het hoofdzakkelijk om de priesterdienst.
Bijzonder belangrijk is Leviticus 19. Dit hoofdstuk begint
met "Ik, de Heer jullie God Ben Heilig, daarom zoudt
ook gij heilig zijn" Daarna volgen heel praktische
aanwijzingen voor de normale dag.
De Torah in Dit is de Torah die door Moze in Deuteronomium 12-25
Deuternomiu opgesomt wordt. Veel oude wetten krijgen hier een
m
nieuwe betekenis of worden anders uitgelegd, zodat de
mens begijpt waarom deze zijn en gemotiveerd wordt
om ze te houden. Ook vinden we hier nieuwe
aanwijzingen voor het menselijke gedrag. En ook steeds
weer wordt dat wat God voor Israël gedaan heeft als
achtergrond voorgesteld. Liefde en dankbaarheid treffen
de kern van de uitspraken van de gehoorzaamheid.
Het jodendom telt 613 voorschriften in de Thora. Rabbi Simlai
verklaarde:2 ‘Zeshonderddertien geboden werden aan Mozes op de berg
Sinaï doorgegeven. Driehonderdvijfenzestig van hen zijn negatieve
geboden, gelijk aan het aantal dagen van een zonnejaar. De resterende
tweehonderdachtenveertig zijn positieve geboden, gelijk aan het aantal
leden van het menselijke lichaam.’ Nu is het opvallend dat het aantal
letters van de Tien Geboden 620 bedraagt. Dit getal verklaart men dan als
613 + 7: de wetten van Mozes en de zeven Noachitische geboden.
Zodoende kunnen de Tien Geboden ook aangeduid worden als de Thora.3
|2|
Ik ben Jahweh je God, die jou heeft uitgeleid uit het land Egypte, uit het
slavenhuis.
De Tien Woorden beginnen niet met de verlossing en niet met de
geboden. Dit is geen gebod, maar een aanbod. Het eerste wat de Israëliet
hoort is de verlossing en deelname aan de verlossing door Jahweh. We
kunnen vandaar in plaats van ‘uitgeleid’ ook ‘bevrijd’ vertalen. 4 Als we dat
begin overslaan, houden we enkel een politiek of sociaal programma over,
2
3
4
Babylonische Talmoed, traktaat Makkoth 23b.
L. Ginzberg, The legends of the Jews, Vol. IV, 1914:135.
F.C. Fensham, Exodus (POT; Nijkerk:Callenbach, 1984), 130.
E X O D U S
20:1-21 – DE TIEN GEBODEN
185
waar echter geen sprietje verlossing in zichtbaar is. De vraag is echter of
het Gods bedoeling was om dat te willen. De Tien Woorden zijn namelijk
niet gericht aan ongelovigen, maar aan een volk dat uit Israël verlost is. Ze
zijn dus zeker nooit bedoeld als de weg tot het heil. Als dat het geval zou
zijn geweest, zou niemand in het Oude Testament behouden zijn geweest
(vgl. Lk1:6). Het grootste verschil tussen het Oude Testament en Nieuwe
Testament is dan ook dat Christus ontbrak. Zonder Christus was het Oude
Testament een bediening van de dood. Zonder Christus worden we
wettische gelovigen die enkel maar nog letten op de Thora en geen enkel
oog hebben voor Gods genade in die Thora.
De Israëlieten waren slaven geweest in Egypte en nu geeft de Here
God zich aan hun te kennen als hun God. Pas daarna volgen de andere
geboden. De geboden als levensstijl voor Israël zijn het gevolg van een
leven met die God die verlost heeft. De God van vrijheid, die mensen vrij
maakt en hun een Thora van vrijheid geeft. Het is de verloste gelovige die
Jahweh zijn verlosser eert door een levensstijl te hebben die overeenkomt
met het karakter van God.
|3|
Niet moet je andere goden voor mijn aangezicht hebben.
Israël moest alleen Jahweh dienen. Een andere godheid naast Jahweh
was niet toegestaan. Regelmatig accepteerden de volken verschillende
goden naast elkaar. Deze goden waren dan beperkt tot bepaalde
geografische gebieden of zegeningen. 5 Israël diende dit denken niet te
volgen. Jahweh liet zich niet beperken in ruimte en tijd en liet door de
profeet Jesaja afkondigen: ‘Ik ben Jahweh, dát is mijn naam; mijn glorie
geef ik niet aan een ander, mijn lof niet aan de gesneden beelden’ (Js42:8;
vgl. Ex34:14; Dt4:24; 5:9; 32:16,21). Vanouds moest Israël dit beseffen.
Trouwens, ook in antieke koninklijke verbonden mocht naast de koning
geen andere koning worden erkend. 6 Ditzelfde patroon is geldig voor de
allerhoogste Koning.
Bij dit afgodenverbod mogen we zowel aan een letterlijk afgodsbeeld
denken of aan een menselijke theorie over God die niet voortkomt uit
Gods eigen openbaring (Ko1:15). Alles waaraan het menselijke hart vastzit
en waarop het als hoogste zekerheid vertrouwt, is een afgod. De afgod
claimt de plaats die alleen God toekomt. 7
5
6
7
Curtis 1999, 379.
F.C. Fensham, Exodus (POT; Nijkerk:Callenbach, 1984), 131.
Beale 2008, 19.
186
|4|
Niet moet je voor jezelf een beeld maken en wat voor gestalte dan ook, die
in de hemel boven, en die op de aarde beneden, en die in het water
beneden de aarde is.
De schrijver legt uit dat dit afgodsbeeld geen beeld van een schepsel of
gedachte mag zijn van alles wat in de hemel, op aarde of onder de aarde is.
Voor de Israëlieten was dit van groot belang, omdat ze in Egypte met de
gebruiken in aanraking waren gekomen om de zon, mens of het dier als
god te vereren.
Uiteraard betekent dit verbod niet dat we geen enkele vorm van kunst
mogen hebben. Het verbod richt zich op het maken van afgoden die een
verering ontvangen, die enkel Jahweh mag en dient te ontvangen. Kunst
werd in het algemeen ofwel gebruikt voor God, ofwel voor afgodendienst.
Dat was trouwens niet alleen de situatie die in Israël bestond. In vrijwel
alle landen en beschavingen werd kunst alleen gebruikt voor de dienst van
de afgoden. Dacht u dat de prachtige muurschilderingen van
holenmensen, die in Zuid-Frankrijk teruggevonden zijn, eenvoudig
dienden tot versiering van hun ‘huiskamer’? Geen sprake van: deze
grotbewoners beeldden hun goden af. De schilderingen hadden een
magische, rituele betekenis. Natuurlijk omvatte kunst in de tijd van het
Oude Testament in feite meer. We kunnen bijvoorbeeld denken aan de
afbeeldingen van de cherubs in de tabernakel of aan gebruiksvoorwerpen,
zoals Jozefs veelkleurige rok (Ex25:18; Gn37:3; vgl. Ez27:24).
Deze uitdrukking ‘onder de aarde’, wijst op het lager dan de aarde
(grond) gelegen water (Dt4:18). Het gaat om het water dat lager ligt dan
het landniveau.8 Op dezelfde wijze zeggen wij: ‘Hij woont onder de toren.’
Ieder weldenkend mens weet dan dat we daarmee niet bedoelen dat
iemand onder het fundament van toren woont, maar vlakbij de voet van
de toren. Eveneens leven we ook in Nederland grotendeels onder het
zeeoppervlak, niemand zal echter vergelijken met het leven ‘onder het
zeewater.’ Vissen leven niet in water wat geheel afgesloten is van de lucht,
daar er dan geen zuurstof in het water zou zijn (Jb28:5; Ez31:18; Fp2:10;
Op5:3,13).
|5|
8
Niet moet je voor hen buigen, en niet moet je hen dienen. Want Ik,
Jahweh je God, ben een ijverige God bezoekende de overtreding van
vaders – op zonen, op derdelingen en op vierdelingen – aan mijn
harters,
Paul and Klement 2013, 192.
E X O D U S
20:1-21 – DE TIEN GEBODEN
187
Een moeilijkheid bij dit vers is dat andere teksten ervan getuigen dat
Jahweh de nakomeling niet straft voor de zonde van zijn ouders
(Nm26:10-11; Dt24:16; 2Kn14:6; Jr31:29-30; Ez18:17,20). Het zou kunnen
gaan om een occulte belasting. – Maar het is niet satan, maar God die de
zonde aan de kinderen bezoekt. Tevens blijkt vanuit het pastoraat dat een
occulte belasting niet ‘automatisch’ ophoudt bij het vierde geslacht. Ze
gaat door tot het ogenblik waarop de persoon zijn aan Christus toewijdt.
Een andere mogelijkheid is dat het gaat om een negatieve invloed door de
familie. – Maar hoewel de familie elkaar beïnvloed, is het niet de familie,
maar God die de zonde bezoekt.
Specifiek staat de tekst in relatie met het dienen van afgoden, dat
blijkt tegelijk uit het enkelvoud ‘overtreding’. Wie afgoden dienst, haat
Jahweh en wordt door Hem vervloekt als straf (Dt7:10; Jr32:18). Door het
gebruik van de status-constructus in dit vers staat de overtreding in relatie
met de vaders.9 Zij leefden in de oudheid met maximaal vier generaties
samen op een grondgebied.10 Als vader dragen zij de
hoofdverantwoordelijkheid voor de familie. Op de tweede plaats staan de
zonen, op de derde de kleinkinderen en als laatste de klein-kleinkinderen.
Het gebruik van de voorzetsels in dit vers geven het volgende beeld:
Doordat de vader zich tot de afgoden keren en deze godsdienst een deel
wordt van de hele familie komt deze goddeloosheid op hun nakomelingen
terecht. Vanuit de tekst zijn de vaders echter de haters aan wie Jahweh
hun overtreding bezoekt.
|6|
en doende genade aan gezinnen, aan mijn liefhebbers, en aan de
bewaarders van mijn geboden.
Bij de genade van God mogen we denken aan zijn zegeningen. Deze
zegen gaat aan gezinnen, aan zijn liefhebbers en aan de bewaarders van
Jahwehs geboden. De liefhebbers staan daarbij antithetisch parallel met de
‘haters’ uit het vorige vers. In plaats van ‘gezinnen’ vertalen anderen het
Hebreeuwse ’əláfîm met ‘duizenden’ (NBG). De reden daarvan is dat we in
dit vers te maken hebben met een numerieke context. Andere
vertaalmogelijkheden zijn: ‘leider’, ‘hoofd’, ‘machtige man’, ‘officier’,
‘kapitein’, ‘leger(eenheid)’, ‘tent(eenheid)’, ‘groep’, ‘stam’, ‘gezin’ of
9
10
Koorevaar 2005, 211.
Labuschagne 1987, 35.
188
‘familie’.11 ‘Gezinnen’ geeft een samenvatting van de uitgebreide
vermelding van de vier generaties (vs5).
|7|
Niet moet je opheffen de Naam van Jahweh, je God voor misbruik, want
niet zal Jahweh degene ongestraft laten, die zijn Naam in misbruik
opheft.
‘God’ is het meest beladen van alle mensenwoorden. Geen enkel
woord is zo bezoedeld, zo in flarden gescheurd. Het ligt in het stof en
draagt de last van allen. Ze teken karikaturen en schrijven er ‘god’ bij. Nu
denken de meesten van ons bij ‘godslastering’ aan vloeken en aan het ijdel
gebruik van Gods naam (wat vooral een probleem is in zogenaamde
christelijke landen). Door de naam wordt de waarde van de persoon
gecommuniceerd. Maar Gods naam wordt ook ijdel gebruikt elke keer
wanneer we lichtvaardig en werelds omgaan met het feit dat God
soeverein is over de gehele schepping. Op die manier achten wij God
minder dan Hij in werkelijkheid is. Bij het derde gebod gaat het dus erom,
dat God niet misbruikt wordt voor menselijke doeleinden. Daarbij doet
niet ter zake of de klank van Gods Naam in de mond wordt genomen. De
Bijbel gebiedt ons daarom God te eren gedurende de hele dag (Ps66:2;
71:8).
Over de betekenis van dit gebod is lang geworsteld. Er zijn drie
opvattingen:12
(1) Het wijst op het gebruik van meineed met de hulp van Gods
Naam;
(2) Het wijst op het gebruik van Gods Naam voor magische
doeleinden;
(3) Het wijst op het verbod van elke misbruik van de naam, hetzij in
de rechtszaal, in het dagelijkse leven, in de eredienst of in de
profetie.
Het parallellisme met het tiende woord kan licht geven. De begeerte
wordt gekenmerkt door het egoïsme en egocentrisme van de mens. Zijn
naaste wordt hieraan onderworpen, maar de mens onderwerpt zelfs
Jahweh aan zijn egoïsme. Hij gebruikt die Naam voor zijn eigen behoefte.
Bij het tweede woord is er het probleem dat andere goden geëerd worden,
11
12
J.J. Davis, Biblical Numerology: A Basic Study of the Use of Numbers in the Bible (Grand Rapids:Baker Book House,
1968), 55-91.
T. Veijola, ‘Das dritte Gebot im Lichte einer ägyptischen Parallele,’ Zeitschrift für die Alttestamentliche
Wissenschaft 103.1 (1991): 1-4.
E X O D U S
20:1-21 – DE TIEN GEBODEN
189
ten koste van Jahweh. Bij het derde woord is er het probleem, dat de mens
zichzelf eert, ten koste van Jahweh.
|8|
Gedenk de sabbatdag, om die te heiligen.
Over de sabbatsheiliging spreekt de Thora veelvuldig (Ex16:23; 20:8;
31:12; 34:21; 35:2; Lv23:3; Dt5:12; vgl. Ne9:14). De sabbat is een teken en
heeft daarmee in wezen geen zedelijke waarde op zichzelf (vgl. Mt12.5;
Rm14:5-6; Ko2:16-17; Hb3:7-4:11; Ko2:16-17). Het sabbatsgebod heeft
zodoende het karakter van een goede boodschap: het is evangelie!13
Dit gebod bestaat Het vierde woord bestaat uit zeven regels en vormt een
concentrisch chiasme:
A Gedenk de sabbatdag om die te heiligen.
B
Zes dagen moetje werken en al je (vak)werk doen.
C
En de zevende dag is een sabbat voor Jahweh, je God.
D Niet enig (vak)werk moet je doen.
C’
jij, je zoon, je dochter, je knecht, je werkster, je vee en je
vreemde, die in je poorten is.
B’ Want in zes dagen maakte Jahweh de hemel en de aarde, de zee
en alles wat in hen is,
A’ en Hij rustte op de zevende dag; daarom heeft Jahweh de sabbatdag
gezegend en die geheiligd.
In het centrum staat deel vier: ‘niet moet je enig (vak)werk doen’. In
het centrum van de Tien Woorden staat een zodoende een onderwerp van
geloof, de goede boodschap: ‘Niet uit jezelf, niet uit werken’ (Ef2:8-9).
In Dt5:6-21 herhaalt Mozes de Tien Woorden. Er zijn enige geboden
enige kleinere afwijkingen. Alleen het sabbatsgebod is totaal anders.
Volgens Ex20:11 moet Israël de sabbat gedenken. omdat God na zes dagen
schepping op de zevende dag gerust heeft. Volgens Dt5:14-15 moet Israël
gedenken, dat zij slaven in Egypte waren. Daarom moeten ook de
knechten van de Israëlieten op sabbat rusten. Dit wijst erop, dat Israël in
Egypte ook op sabbat moest werken Waarom geeft Mozes hier zo'n andere
reden om te gaan rusten? Volgens sommigen zijn er contextuele
13
C.J. Labuschagne, Vertellen met getallen. Functie en symboliek van getallen in bijbelse oudheid
(Zoetermeer:Boekencentrum, 1992), 111.
190
verschillen. De uittocht uit Egypte vormt de basis voor de tekst in Exodus,
terwijl de bezetting van delen van het Oostjordaanland en de ervaring in
de wildernis de sociale context in Deuteronomium vormt.
|9|
Zes dagen moet je werken en al je (vak)werk doen.
|10|
En de zevende dag is een sabbat voor Jahweh uw God. Niet enig (vak)werk
moet je doen; jij, je zoon, je dochter, je knecht, je werkster, je vee en je
vreemde, die in je poorten is.
Het sabbatsgebod raakt alle aanwezigen in huis. Het geldt zowel voor
oversten als voor dienstknechten, voor joden als voor vreemdelingen, voor
mens als voor dier.
|11|
Want in zes dagen maakte Jahweh de hemel en de aarde, de zee en al wat
in hen is, en Hij rustte op de zevende dag; daarom heeft Jahweh de
sabbatdag gezegend en die geheiligd.
Er bestaat geen getuigenis in het Oude Testament, dat Israël ook van
te voren de sabbat hield of dat God iemand daarvoor opdracht had
gegeven. In de dagen van de uittocht uit Egypte moet er ook een sabbatdag
geweest zijn, maar het is twijfelachtig of Israël tijdens die dag gestopt is.
Hoe lang heeft Israël over de uittocht gedaan, voordat het definitief
ontsnapt was? Net zo lang als de zeven dagen van het Feest van de
Ongezuurde Broden, dat op de uittocht gebaseerd is (Ex12:14-20)? Tijdens
de tocht uit Egypte zelf kunnen we moeilijk aan een stoppen denken.
Hebben ze na de doortocht gestopt en viel dat net op een sabbat? Na de
doortocht door de Schelfzee duurde het nog drie dagen voor ze ten slotte
stopten (Ex15:22). Zelfs de dag van de uittocht zelf, waarop Israël later
moest rusten, was een dag van trekken. In de slavernij was er geen rust!
Rust kan alleen door bevrijding bewerkt worden.
Zoals de besnijdenis het verbondsteken tussen God de Almachtige en
Abraham is (Gn17:1,11), zo is de sabbat het verbondsteken tussen Jahweh
en Israël (Ex31:12,17). Daarmee is net zoals de besnijdenis de sabbat geen
zedelijk gebod, maar een ‘tekengebod’. Het wijst naar de rust van God in
een volkomen schepping. De motivering van de sabbat bij de presentatie
van de Tien Woorden aan de tweede generatie van Israël is verschillend
(Dt5:15).
E X O D U S
20:1-21 – DE TIEN GEBODEN
|12|
191
Eer je vader en je moeder, zodat je dagen op de aardbodem verlengen, die
Jahweh je God je geeft.
Ondanks dat de oudheid sterk patriarchaal is, was het de plicht om
beide ouders te eren. Zowel de vader als de moeder moest geëerd worden.
Hier wordt echter eerder de vader genoemd. De Talmoed zegt hiervan: 14
‘Hij die met zijn woord de wereld schiep, weet dat een jong kind zijn
moeder meer eert dan zijn vader. Daarom spreekt de Heilige, gelooft zei
Hij, in Ex20:12 het eerst van de vader, voordat Hij de moeder noemt. Hij
die met zijn woord de wereld schiep, weet dat een kind zijn vader meer
eert als zijn moeder. Daarom spreekt de Heilige, gelooft zei Hij, in Lv19:3
het eerste van de moeder, voordat Hij de vader noemt.’ Men vroeg Rav
Ulla:15 ‘Tot op welke hoogte moet men zijn ouders eren? Hij zei tot hem:
“Ga heen en zie hoe een niet-joods genaamd Dama ben Netinah zijn vader
in Askelon behandelde. De wijzen wilde op een dag zaken met hem doen,
waardoor hij zeshonderdduizend goudmunten zou verdienen. Maar de
sleutel van zijn stalen kamer lag onder het kussen van zijn slapende vader
en hij weigerde hem te storen.”’
Zowel Jahweh als je ouders zijn de verwekkers van je leven. De
Talmoed zegt vandaar dat dit gebod op hetzelfde niveau staat met het eren
van God.16 Je ouders moeten daarom het beeld van God hierin dragen. Elk
ander beeld is ontoereikend en ongewenst. De verantwoordelijkheid van
de ouders is daarom zeer groot. Zullen zij goede representanten Gods in
het gezin zijn? De parallel in Lv19:3: ‘Ieder zal voor zijn moeder en zijn
vader ontzag hebben en mijn sabbatten houden: Ik ben de Here, uw God’,
spreekt over ‘vrezen’ oftewel ‘respecteren’ (Hebr. y´re’) en gebruikt
binnen deze context dus hetzelfde woord als gebruikt wordt voor God
respecteren of vrezen.17
|13|
Niet moet je doodslaan.
Oftewel: ‘Kom niet aan het leven van de naaste, want de persoon die
je doodt is naar het beeld van God geschapen’. Het woord ‘doodslaan’ (SV,
NBG) wijst niet enkel op het ‘doden door slaan’, maar ook op het algemene
doden.18 Ook de vertaling met ‘Je zult niet moorden’ kan misleidend zijn.
Er is immers ook in onze wetgeving een groot verschil tussen ‘moord met
14
15
16
17
18
Babylonische Talmoed, traktaat Kiddushin 30b-31a.
Babylonische Talmoed, traktaat Kiddushin 31a.
Babylonische Talmoed, traktaat Kiddushin 30b.
E.S. Gerstenberger, Theologies in the Old Testament (Minneapolis:Fortress Press, 2002), 68.
F.C. Fensham, Exodus (POT; Nijkerk:Callenbach, 1984), 138.
192
voorbedachte rade’, ‘doodslag’, ‘dood door onschuld’ of ‘zware
mishandeling de dood ten gevolge hebbende’. In dit gebod worden al deze
vormen meegenomen.
Aan de andere kant, maakt Gods Woord ook een verschil tussen de
motivaties waarmee iets gebeurt. We zien dat duidelijk bij de beschrijving
van de vrijsteden in het Oude Testament. Als je namelijk iemand had
gedood, kon je naar die steden vluchten, om op die manier te ontsnappen
aan de bloedwraak. In de vrijsteden moesten de oudsten echter bij elkaar
komen en vaststellen of de betrokken persoon een moordenaar was of
iemand die een ander gedood had door bijvoorbeeld ‘dood door onschuld’.
Als de persoon geen moordenaar was, maar wel gedood had, dan moest hij
toch de consequenties daarvan dragen en tot de dood van de hogepriester
in de vrijstad moest blijven wonen. Het was immers vreselijk om een
ander mens van zijn leven te beroven.
Wel is dit gebod ook vaak op een onjuiste wijze gebruikt, waarbij
mensen enkel met losse Bijbelteksten gingen werken. 2Pt1:20 waarschuwt
ons al ervoor dat geen enkele Schriftplaats op een eigenmachtige manier
kon worden uitgelegd. Zo is dat ook bij dit Bijbelvers het geval: (a) dit
gebod heeft geen betrekking op dieren (vgl. Gn9:2-4), hoewel het doden
van dieren puur voor je plezier wel wordt afgekeurd in de Bijbel; (b) dit
gebod heeft geen betrekking op de doodstraf (vgl. Dt13:10; 17:5; Rm13:4),
hoewel de doodstraf voor de gemeente veranderd is in excommunicatie
(1Ko5:13; vgl. Dt24:7); en (c) dit gebod heeft geen betrekking op het doden
in de oorlog, behalve als het een eigen ‘oorlog’ is die niet verbonden is aan
de overheid of God (Jz).
Wat de militaire dienst betreft bleef de vroege kerk terughoudend:
bekeerlingen hoefden het leger niet te verlaten 19, geestelijken dienden
echter de militaire dienst en andere aanstootgevende beroepen zoals
gladiator of acteur te mijden.20
|14|
Niet moet je overspel plegen.
Oftewel: ‘Kom niet aan de vrouw van de naaste’. Oudere vertalingen
vertalen in plaats van ‘overspel’, ‘echtbreken’. Dit is om twee redenen een
ongelukkige vertaling. Ten eerste denken veel lezers dan aan
echtscheiding. Echtbreken betekent echter niet echt scheiden, maar
overspel plegen. Ten tweede is het woord gewoon misleidend: door
19
20
Vgl. Augsburgse Confessie, art. XVI.
H. Küng, De Katholieke Kerk. Een Geschiedenis (Amsterdam:De Bezige Bij, 2003), 51.
E X O D U S
20:1-21 – DE TIEN GEBODEN
193
overspel wordt de echt niet ‘gebroken’. Overspel bezeert en beledigt de
echt, maar breekt die niet in de zin alsof door overspel het desbetreffende
huwelijk automatisch zou ophouden te bestaan.
Bij de vraag waarom overspel zo erg is, wordt er vaak meteen gedacht
aan de bedrogen vrouw van de overspelige man. Het is echter opvallend
dat dit zevende gebod primair vanuit het perspectief van de man werd
geschreven. Het gaat hier dus niet in eerste instantie om de bedrogen
vrouw, maar om de eer van de man met wiens vrouw men naar bed gaat
(cf. Lv20:10; Dt22:23v.).21 Het gaat dus om wat men de naast aandoet. Men
onteert hem. Deze uitleg wordt ondersteund door de andere geboden van
de tweede tafel die steeds wijzen op de verhouding tot de naaste.
In de Bijbelse geschiedenis zien we dit eveneens. Zo wordt het ook
Ruben kwalijk genomen dat hij het bed van zijn vader ontwijdt heeft en
staat het bedriegen van zijn eigen vrouw op de achtergrond (Gn35:22;
49:3). Eveneens lijkt het de schrijver ook niet te interesseren wat de
wettige vrouwen van David vonden van zijn overspel met Batseba. Ook
dan is het belangrijkste wat Uria door deze daad wordt aangedaan.
|15|
Niet moet je stelen.
Oftewel: ‘Kom niet aan de vrijheid van de naaste’ (vgl. Gn40:15;
Ex21:16; Dt24:7; 1Tm1:10 ‘mensenrovers’). Er dient een respect te bestaan
voor de persoon en de bezittingen van de ander.
|16|
Niet moet je antwoord geven aan je naaste als leugengetuige.
Oftewel: ‘Kom niet aan de reputatie van de naaste’.
|17|
Niet moet je begeren het huis van je naaste; Niet moet je begeren de vrouw
van je naaste, en zijn knecht, zijn werkster, zijn os, zijn ezel en alles
wat je naaste heeft.
Oftewel: ‘Kom niet aan het bezit van de naaste’. Natuurlijk beperkt
zich dit gebod niet tot onze buren; het is even verkeerd om de Mercedes
van een niet-buur te begeren.
Het is hierbij opmerkelijk dat in dit tiende gebod de vrouw als ‘bezit’
van de naaste wordt beschouwd. Als je gehuwd bent en een andere mooie
vrouw ziet, stel je dan eenvoudig voor dat het je moeder zou zijn.22
21
22
W.J. Ouweneel, Seks in de Kerk (Vaassen:Medema, 2006), 41.
A.J. Jacobs, Die Bibel & Ich (Berlijn:Ullstein, 2009), 44.
194
b
De structuur van de Tien Woorden
Het is al lang erkend, dat de eerste vier woorden de relatie tussen
Jahweh en Israël en de zes laatste woorden de relatie tussen de Israëlieten
onderling regelen. In het sabbatgebod komen echter beide elementen
voor. Ook is er vaak gesteld, dat daarom de eerste vier woorden op de
eerste stenen plaat en de zes laatste woorden op de tweede stenen plaat
stonden. Als dat zo is, dan zouden er (in het Hebreeuws) op de eerste tafel
131 en op de tweede tafel slechts 41 woorden staan. Nu is dat niet
onmogelijk, maar de ruimtelijke onevenwichtigheid zou wel opvallen. 23
Anderen verdelen ze in 2x5. Ook is er gesteld, dat op elk van de twee
stenen platen alle ‘Tien Woorden’ staan. Eén voor elk van de beide
verbondspartners (God en Israël). In dat geval werden ze bij elkaar
bewaard in de tabernakel.24
Koorevaar noemt hij de volgende verschijnselen:
(1) Er zijn drie positieve geboden (1,4-5) en zeven negatieve geboden
(2-3,6-10), die onderscheiden worden door het Hebreeuwse
woord lo’ (bet. ‘niet’);
(2) Woord 1 en 5 staan parallel met elkaar, qua afwijkende
werkwoordsvorrn en inhoud;
(3) Totaal komt er 13 keer ‘niet’ (Hebr. lo’) voor. Het zevende ‘niet’
bevindt zich in Woord 4;
(4) Woord 3 en 10 worden gekenmerkt door het twee keer
voorkomen van ‘niet’;
(5) Woord 2 bevat vier keer ‘niet’.
En geeft zodoende de volgende structuur:25
23
24
25
H. Koorevaar, Priestercanon (Heverlee:ETF (ongepubliceerd), 2005), 204.
P.C. Craigie, Deuteronomy (NICOT; Grand Rapids:Eerdmans, 1976), 134; C.J. Labuschagne, Deuteronomium deel
IA (POT; Nijkerk:Callenbach, 1987), 252.
H.J. Koorevaar, ‘The Structure of the Ten Words in Exodus 20:1-17,’ in: The Secret of Faith, in Your Heart – in
Your Mouth. In honour of Donald Moreland , red. M.W. Pretorius (Heverlee:Evangelische Theologische Faculteit,
1992), 91-99; ‘De opbouw van de tien woorden in Exodus 20:1-17,’ Acta Theologica 15.2 (1995): 1-15; C.J.
Labuschagne, Vertellen met getallen. Functie en symboliek van getallen in de bijbelse oudheid
(Zoetermeer:Boekencentrum, 1992), 110-111.
E X O D U S
20:1-21 – DE TIEN GEBODEN
1(+): ‘Ik ben Jahweh je God, die jou heeft uitgeleid
uit het land Egypte, uit het slavenhuis.’
[de verantwoordelijkheid tegenover
Jahweh,
de verwekker van je leven]
2(–): ‘Niet moet je andere goden voor mijn
aangezicht hebben.’
‘Niet moet je voor jezelf een beeld maken en wat
voor gestalte dan ook, die in de hemel boven, en die
op de aarde beneden, en die in het water beneden de
aarde is.’
‘Niet moet je voor hen buigen, en niet moet je hen
dienen. Want Ik, Jahweh je God, ben een ijverige
God bezoekende de overtreding van vaders – op
zonen, op derdelingen en op vierdelingen – aan mijn
harters, en doende genade aan gezinnen, aan mijn
liefhebbers, en aan de bewaarders van mijn geboden.‘
195
5(+): ‘Eer je vader en je moeder, zodat je dagen op de
aardbodem verlengen, die Jahweh je God je geeft.’
[de verantwoordelijkheid tegenover
je ouders,
de verwekkers van je leven]
6(–): ‘Niet moet je doodslaan.’
[Het lijkt wel, of die vier onzedelijke zaken met
die andere goden te maken hebben. Zij staan
erachter. Als je deze dingen doet, dan doe je hun
wil. Door zo te handelen,
wordt je in hun armen gedreven. Maar ook het
omgekeerde geldt. Als je hen dient, moet je je
niet verbazen dat zulke dingen gebeuren.
Misschien kan er zo betoogd worden: Als je
andere goden hebt, heeft het als gevolg dat je
anderen daarmede gaat doden. Als je een beeld
maakt, pleeg je echtbreuk tegenover Jahweh. Als
je voor hen buigt, steel je de eer van Jahweh, die
alleen eer toekomt. Als je hen dient, treed je op
als leugengetuige.]
7(–): ‘Niet moet je overspel plegen.’
8(–): ‘Niet moet je stelen.’
9(–): ‘Niet moet je antwoord geven aan je naaste als
leugengetuige.’
3(–): ‘Niet moet je opheffen de Naam van Jahweh, je 10(–): ‘Niet moet je begeren het huis van je naaste;
God voor misbruik, want niet zal Jahweh degene
Niet moet je begeren de vrouw van je naaste, en zijn
ongestraft laten, die zijn Naam in misbruik opheft.’ knecht, zijn werkster, zijn os, zijn ezel en alles wat je
naaste heeft.’
4(+): ‘Gedenk de sabbatdag, om die te heiligen. Zes dagen moet je werken en al je (vak)werk doen. En de
zevende dag is een sabbat voor Jahweh uw God. Niet enig (vak)werk moet je doen; jij, je zoon, je dochter, je
knecht, je werkster, je vee en je vreemde, die in je poorten is. Want in zes dagen maakte Jahweh de hemel
en de aarde, de zee en al wat in hen is, en Hij rustte op de zevende dag; daarom heeft Jahweh de sabbatdag
gezegend en die geheiligd.’
196
|18|
En al het volk zag de donderen, en de bliksemen, en het geluid der bazuin,
en den rokenden berg; toen het volk zulks zag, weken zij af, en stonden
van verre;
De schrijver vermeldt dat het volk getuige was van hetgeen er op de
berg Sinaï plaatsvond. De rabbijnen stelden dat het geluid van de bazuin
die sprak verwijst naar de stem Gods. Deze stem was volgens hen op dit
ogenblik hoorbaar tot aan het einde van de aarde. Ze verdeelde zich in
zeven stemmen, die zich verder verdeelden in zeventig talen, zodat
iedereen de Mozaïsche Thora in zijn eigen moedertaal kon verstaan.26
Israël reageerde echter op Gods liefdevolle zoeken naar relatie met
afstand. Ze gingen niet korter naar de berg, maar bleven op afstand ervan.
|19|
En zij zeiden tot Mozes: Spreek gij met ons, en wij zullen horen; en dat
God met ons niet spreke, opdat wij niet sterven!
Het volk hoopten in Mozes iemand te vinden die God op afstand
hield, die God veilig voor hen maakte.
|20|
En Mozes zeide tot het volk: Vreest niet, want God is gekomen, opdat Hij
u verzocht, en opdat Zijn vreze voor uw aangezicht zou zijn, dat gij niet
zondigdet.
De manier waarop God zich openbaart is zo majestueus zodat Mozes
net als bij de Schelfzee de woorden ‘vrees niet’ uitspreekt (Ex14:13).
Alleen een God die ons vrees inboezemt en die we tegelijkertijd niet
hoeven te vrezen, kan onze trage harten doen ontbranden.
|21|
En het volk stond van verre; maar Mozes naderde tot de donkerheid,
alwaar God was.
Vragen
Op welke manier beïnvloed het sabbatsgebod jou
leven persoonlijk?
Waarom is overspel zo erg?
26
Neusner 2011d, 88b; Freedman and Maurice 1983a, 5, 28; bar Nafha (180-290) 250AD, 92.3; Vgl. Philo 2005c,
II.189; 2005a, 32; 46–47; Strack and Billerbeck 2009, 604–605.
E X O D U S
20:22-26 – HET VERBONDSBOEK
197
15 | 20:22-26 – Het
verbondsboek
(22) Toen zei Jahweh tot Mozes: Aldus zult gij tot de kinderen Israëls zeggen: Gij hebt gezien, dat Ik met
ulieden van den hemel gesproken heb. (23) Jullie mogen Mij niet maken; zilveren goden en gouden goden
zullen jullie niet maken voor jullie. (24) Maakt Mij een altaar van aarde, en offert daarop uw brandofferen, en
uw dankofferen, uw schapen, en uw runderen; op iedere plaats, waar Ik Mijns Naams gedachtenis stichten
zal, zal Ik tot u komen, en zal u zegenen. (25) Maar indien gij Mij een stenen altaar zult maken, zo zult gij dit
niet bouwen van gehouwen steen; zo gij uw houwijzer daarover verheft, zo zult gij het ontheiligen. (26) Gij
zult ook niet met trappen tot Mijn altaar opklimmen, opdat uw schaamte voor hetzelve niet ontdekt worde.
|22|
Toen zei Jahweh tot Mozes: Aldus zult gij tot de kinderen Israëls zeggen:
Gij hebt gezien, dat Ik met ulieden van den hemel gesproken heb.
20:22 vormt het begin van het Verbondsboek, dat zijn naam in 24:7
krijgt.1 Er zijn merkwaardige overeenkomsten tussen de vorm en inhoud
van het verbondsboek en de Codex van Hammurabi. 2 We kunnen de Tien
Woorden het best als grondwet beoordelen en het Verbondsboek als
uitvoeringsbepalingen. Het unieke van de bijzondere Godservaring voor
Israël wordt hiermee in een scherp daglicht gezet. Het Verbondsboek is
oorspronkelijk een schriftelijke werk, dat door Mozes geschreven is en op
grond waarvan het verbond met de eerste generatie van Israël gesloten is.
De omvang van het Verbondsboek is integraal in het Middenluik
opgenomen (Ex20:22-23:33). Het heeft een inleidend (Ex20:22-26) en
afsluitend (Ex23:14-33) deel, die de betrekkingen tussen Jahweh en Israël
regelt en over de aanbidding gaat.3 Tevens bevat het centraal deel diverse
rechtsregels (Ex21:9). Het einde van deze rechtsregels is onduidelijk. Het
meest aannemelijk is Ex23:13: ‘Ten aanzien van alles, wat Ik jullie geboden
heb, moeten jullie op de hoede zijn en de naam van andere goden mogen
jullie niet doen gedenken, mag niet uit jouw mond gehoord worden.’ Het
1
2
3
Zie voor onderzoekingen over het Verbondsboek: J. Halbe, ‘Das Privilegrecht Jahwes Ex 34,10-26. Gestalt und
Wesen, Herkunft und Wirken in vordeuteronomischer Zeit.’ Forschungen zur Religion und Literatur des Alten
und Neuen Testaments 114 (1975). Y. Osumi, ‘Die Kompositionsgeschichte des Bundesbuches Exodus 20,22b23,33,’ Orbis Biblicus et Orientalis 105 (1991); E. Otto, ‘Rechtbegründungen in der Gesellschaftsgeschichte des
antiken Israels. Eine Rechtsgeschichte des “Bundesbuche” Ex XX.22-XXXIII.13,’ Studia Biblica 3 (1988); J.M.
Sprinkle, ‘“The Book of the Covenant”: A Literary Approach,’ Journal for the Study of the Old Testament
Supplement Series 174 (1994).
H.Th. Obbink en A.M. Brouwer, Inleiding tot den Bijbel (Leiden, 1953), 25.
V.P. Hamilton, Handbook on the Pentateuch (Grand Rapids:Baker, 1982), 211.
198
woord ‘alles’ in Ex23:13a heeft daarbij een omvattende functie en verwijst
naar de voorheen genoemde rechtsregels in Ex21:1. Dit centrale blok heeft
dan een inclusio (insluiting) door Ex21:2-11 en Ex23:10-12. Beide hebben
te maken met het verschijnsel ‘zes-zeven’: ‘Een Hebreeuwse slaaf mag
hoogstens zes jaar dienen en in het zevende jaar moet hij vrij worden
gelaten.’ - ‘De Israëliet mag zes dagen werken, maar de zevende dag zal hij
rusten.’
Op die manier krijgen we de volgende opbouw van het
Verbondsboek:
I
II
Eerste woorden: eredienst (Ex20:22-26)
I.1
Niet Jahweh afbeelden of afgoden maken (Ex20:22-23).
I.2
Wel een altaar van aarde of stenen maken (Ex20:24-26).
De rechtsregels (Ex21:1-23:13).
II.1
Opschrift (Ex21:1).
II.2
Rechtsregels over slaven (Ex21:2-11).
II.3
Rechtsregels over mogelijke doodslag (Ex21:12-36)
II.4
Rechtsregels over eigendom (Ex21:37-22:16).
II.5
Bijzondere rechtsregels van doodstraf (Ex22:17-19).
II.6
Rechtsregels voor de bescherming van zwakken (22:2026).
II.7
Rechtsregels voor de orde van God (22:27-30).
II.8
Rechtsregels voor eerlijk gedrag en rechtspraak (23:1-9).
II.9
Rechtsregels voor de rust van het land, het dier, de slaaf
en vreemdeling (23:10-12).
II.10 Afsluiting (Ex23:13).
III
Tweede woorden: eredienst
III.1
Drie jaarlijkse feesten met vier offerregelingen(Ex23:1420).
III.2
De volken van Kanaän verdrijven, hun goden vernietigen
(Ex23:21-33).
E X O D U S
20:22-26 – HET VERBONDSBOEK
|23|
199
Jullie mogen Mij niet maken; zilveren goden en gouden goden zullen jullie
niet maken voor jullie.
De vertaling van dit vers heeft de vertalers veel moeilijkheden
opgeleverd. Letterlijk staat er ‘Jullie mogen met mij niet maken; goden van
zilver en goden van goud mogen jullie niet voor jullie maken.’ Het eerste
deel loopt daarbij erg stroef. De Masoreten hebben het Hebreeuwse ’et (
‫ סת‬i‫ )א‬als voorzetsel ‘met’ vertaald: ‘met mij’. Bij een ongevocaliseerde tekst
kan ‫ את‬echter ook gezien worden als nota accusativi (teken van het lijdend
voorwerp, dat normaal in het Nederlands niet vertaald wordt). Dan is de
vertaling: ‘Niet mogen jullie Mij maken; goden van zilver en goden van
goud mogen jullie niet maken voor jullie’.
Door de Masoretische atnach, die het vers in tweeën deelt, bestaat het
vers uit twee delen met een boeiend chiasme:
A ‘Niet mogen jullie maken’
B ‘Mij’
B’ ‘goden van zilver en goden van goud’
A’ ‘niet mogen jullie maken voor jullie’
Zilver of goud is de kostbaarste en prachtigste mogelijkheid voor een
mens om zich God eigen te maken. Ook dit toppunt wijst Jahweh af. Israël
mag niet over God beschikken. Hij is de onaantastbare, bij is de
onbeschikbare, de onmanipuleerbare. Hij beschikt juist omgekeerd over de
mens. Door een beeld te maken, meent een mens zekerder van de godheid
te zijn en zelfs over hem te kunnen beschikken Vandaar dat in het tweede
zinsdeel de nadruk ligt op voor jullie (zelf), voor jullie (eigen behoeften).
Als ze God gaan ‘maken’, dan wordt God als beeld in de ogen van een
mens manipuleerbaar, en gaat de soevereiniteit van de Heer verloren.
|24|
Maakt Mij een altaar van aarde, en offert daarop uw brandofferen, en uw
dankofferen, uw schapen, en uw runderen; op iedere plaats, waar Ik
Mijns Naams gedachtenis stichten zal, zal Ik tot u komen, en zal u
zegenen.
Alleen door een aarden of natuurstenen altaar mag Israël God uiterlijk
dienen. Hun behoefte om tot God te naderen, offers, mag alleen met
behulp van een altaar gebeuren. Op elke plaats zal er ook een eredienst
voor Jahweh zijn, die aan de ene kant overeenkomst vertoont met de
200
offerdienst bij het centrale heiligdom (Dt12) en aan de andere kant ook
een eigen klemtoon heeft. De altaren die daarbij gebouwd worden zijn
altaren van steen of grond. Het zijn plaatsen waar Jahweh zijn naam doet
gedenken, maar het zijn geen plaatsen, waar zijn naam woont.4
In plaats van ‘op de gehele plaats’ kunnen we grammaticaal ook ‘op
iedere plaats’ vertalen (bəkól-hamáqom). De eerste vertaling ligt vanuit de
grammatica het meest voor de hand, want kól plus lidwoord betekent
‘geheel’, terwijl kòl zonder lidwoord opgevat moet worden als ‘iedere’.
Toch blijft deze uitleg beperkt, omdat er meerdere voorbeelden te vinden
zien waarin kól opgevat wordt als ‘iedere’ in de verbinding kól plus
lidwoord plus zelfstandig naamwoord in het enkelvoud (cf. Ex1:22). Ook
de Septuaginta, Syrische vertaling en Targum vertalen de uitdrukking hier
met ‘op iedere plaats’.
De latere rabbijnen verboden de altaren of hoogten niet in het land.
Wel zeiden zij dat dit gebod slechts gold voor de perioden waarin de
tabernakel of de tempel niet volledig bruikbaar was. Zo zegt de Mishna:5
‘Voordat de tabernakel opgericht was, waren de hoogten
toegestaan en werd deze (altaar-)dienst uitgevoerd door de
eerstgeborenen. Nadat de tabernakel was opgericht, waren deze
hoogten echter verboden en werd de (altaar-)dienst enkel nog
maar uitgevoerd door de priesters. Nadat ze in Gilgal kwamen
(Jz4:19) werden de hoogten opnieuw toegestaan. Nadat zij te Silo
kwamen (Jz18:1) werden de hoogten verboden. Silo was
namelijk ‘de rustplaats’. Nadat de priesters te Nob kwamen
(1Sm21:1) en te Gibeon (1Kn3:4), waren de hoogten weer
toegestaan en nadat zij te Jeruzalem kwamen zijn de hoogten
verboden en nooit opnieuw meer toegestaan, want Jeruzalem
was hun erfdeel.’
In Numeri 15:2 spreekt God over ‘het land van jullie woonplaatsen,
waar Israël vuuroffers moet brengen.’ Het centrale heiligdom wordt hier
niet genoemd. Hier geeft God de orde van een offerdienst in de
verschillende woonplaatsen van Israël in het land. Die moeten
plaatsvinden bij de altaars van stenen of grond, die de Israëlieten daar
zullen bouwen (Ex20:24-26). We vinden geen uitspraak, wie de priesters
4
5
M.J. Paul, Het Archimedisch Punt van de Pentateuchkritiek. Een historisch en exegetisch onderzoek naar de
verhouding van Deuteronomium en de reformatie van koning Josia (2 Kon. 22-23) (Zoetermeer:Boekencentrum,
1988), 274.
Babylonische Talmoed, traktaat Zebahim 14:4-7.
E X O D U S
20:22-26 – HET VERBONDSBOEK
201
bij die altaars zullen zijn. Dat kunnen Levieten zijn. Hun woonplaatsen
zijn immers over alle stammen verspreid. Het is evengoed mogelijk, dat
elke Israëliet een offerhandeling kan doen, net zoals in de tijd van de
verbondsvaders. De Aäronitische priesters waren alleen bij het centrale
heiligdom actief.
|25|
Maar indien gij Mij een stenen altaar zult maken, zo zult gij dit niet
bouwen van gehouwen steen; zo gij uw houwijzer daarover verheft, zo
zult gij het ontheiligen.
Bij de aankomst in het beloofde land, op de berg Ebal (Dt27:4-8) en
later in de voorhof van de tempel vinden we zo’n altaar van stenen. Er zijn
talrijke stenen altaren gevonden met schaalvormige uitsparingen.
Meermalen zijn deze holten verbonden door gangen, zodat een vloeistof
hierdoor kon stromen. Deze vloeistof kan zowel een bepaalde drank voor
de overledenen als bloed voor de goden zijn geweest. Het verbod de stenen
te bewerken berust vermoedelijk niet op een verbod tegen pracht en praal,
maar tegen deze Kanaänitische praktijken.
|26|
Gij zult ook niet met trappen tot Mijn altaar opklimmen, opdat uw
schaamte voor hetzelve niet ontdekt worde.
De ‘opgang’ is een hellingbaan. Via deze hellingbaan konden de
priesters boven op de top van het altaar komen (zie de comm. bij Ex27:15). Het verbod om met een trap het altaar te beklimmen werd wellicht
gegeven omdat daardoor de geslachtsdelen van de priesters van onder
zichtbaar zouden worden.6
6
F.C. Fensham, Exodus (POT; Nijkerk:Callenbach, 1984), 144.
E X O D U S
21:1-36 – DE WET: RECHTEN VAN PERSONEN
203
16 | 21:1-36 – De wet: rechten
van personen
A
21:1 – Opschrift
(1) Dit zijn de bepalingen die u hun moet voorhouden.
|1|
B
Dit zijn de bepalingen die u hun moet voorhouden.
21:2-11 – Rechtsregels over slaven
In 21:2-11 richt Jahweh zich allereerst op de vrijlating van de
mannelijke slaaf (21:2-6) en vervolgens op de omgang met de vrouwelijke
slavin (vs7-11).
a
21:2-6 – Verplichte vrijlating van de slaaf na zes jaar
(2) Wanneer u een Hebreeuwse slaaf koopt, moet hij zes jaar dienen, maar in het zevende mag hij zonder te
betalen als vrij man vertrekken. (3) Als hij alleen gekomen is, moet hij alleen vertrekken en als hij getrouwd
is, mag zijn vrouw met hem vertrekken. (4) Als zijn meester hem een vrouw gegeven heeft en zij hem zonen
of dochters geschonken heeft, dan zal de vrouw met haar kinderen van haar meester zijn en moet hijzelf
alleen vertrekken. (5) Maar als de slaaf nadrukkelijk zegt: Ik ben gehecht aan mijn meester, aan mijn vrouw
en aan mijn kinderen, ik wil niet als vrij man vertrekken, (6) moet zijn meester hem bij de rechters/God
brengen. Hij moet hem bij de deur of de deurpost brengen. Zijn meester moet dan met een priem zijn oor
doorboren. Zo zal hij hem voor eeuwig dienen.
|2|
Wanneer u een Hebreeuwse slaaf koopt, moet hij zes jaar dienen, maar in
het zevende mag hij zonder te betalen als vrij man vertrekken.
Om de sociaal-zwakken te beschermen en een evenwicht aan te
brengen in de maatschappij, bestaat er binnen de Thora geen eeuwige
schuldslavernij. De codex van Hammurabi geeft eveneens te kennen dat
een schuldslaaf niet voor eeuwig kan worden opgeëist. De slaaf dient daar
na drie jaar te worden vrijgelaten (§117). In Israël wordt de slaaf pas na
zeven jaar vrijgelaten. Door deze tijdsbepaling wordt het sabbatjaar
benadrukt.
204
|3|
Als hij alleen gekomen is, moet hij alleen vertrekken en als hij getrouwd is,
mag zijn vrouw met hem vertrekken.
|4|
Als zijn meester hem een vrouw gegeven heeft en zij hem zonen of
dochters geschonken heeft, dan zal de vrouw met haar kinderen van
haar meester zijn en moet hijzelf alleen vertrekken.
Op gruwelijke wijze probeerden het goddeloze volk er later alles aan
te doen om de slaven niet meer vrij te laten (Jr34:8-22).
|5|
Maar als de slaaf nadrukkelijk zegt: Ik ben gehecht aan mijn meester, aan
mijn vrouw en aan mijn kinderen, ik wil niet als vrij man vertrekken,
Omdat hij zijn meester en zijn gezin liefheeft, wilde hij voor eeuwig
slaaf worden.
|6|
moet zijn meester hem bij de rechters/God brengen. Hij moet hem bij de
deur of de deurpost brengen. Zijn meester moet dan met een priem zijn
oor doorboren. Zo zal hij hem voor eeuwig dienen.
We kunnen ĕlohîm in 21:6; 22:8-9,27 vertalen met ‘God’ (NBV, WV,
GNB, NB), ‘goden’ (SV, NBG) of ‘rechters’ (HSV). De vertaling ‘goden’ is
verwarrend voor de lezer en een keuze tussen de overige mogelijkheden
moeilijk. Er dient een keuze plaats te vinden tussen ‘God’ of de ‘rechters’.
Traditioneel denkt het jodendom en de Targum Onkelos aan de ‘rechters’
die Jahweh later zou aanstellen. 1 Maar uiteindelijk kan enkel God zelf een
definitieve uitspraak doen in dit soort situaties en verwijst ook de ĕlohîm
in 21:13 naar God.
Bij de deurposten kan er worden gedacht aan het heiligdom (vgl.
Ez41:21; 43:8; 45:19; 46:2).2 Ook bij andere volkeren zoals de Arabieren,
Lydiërs, de bewoners van Mesopotamië en Carthagers waren doorboorde
oren een teken van slavernij of onderdanigheid. Nadat het oor van de slaaf
met een priem is doorboord, moet hij zijn heer voor altijd dienen.
Christenen hebben vanouds bij deze slaaf aan de Heer Jezus gedacht die
slaaf werd en zich liet doorboren om zijn bruid op aarde te winnen.3
1
2
3
N. Scherman en M. Zlotowitz (red.), The Stone Edition. The Chumash (Brooklyn:Mesorah, 2009), 429.
Fensham 1977, 148.
C.A. Coates, An Outline of the Book of Exodus (Londen:SHBD, 1921), 129.
E X O D U S
21:2-11 – RECHTSREGELS OVER SLAVEN
b
205
21:7-9 – Verplichtingen tegenover de gekochte slavin
(7) Wanneer iemand zijn dochter als slavin verkoopt, dan mag zij niet vertrekken zoals de slaven vertrekken.
(8) Als zij slecht bevalt in de ogen van haar meester, die haar voor zichzelf bestemd had, moet hij haar laten
vrijkopen. Hij heeft niet het recht haar aan een vreemd volk te verkopen, omdat hij haar ontrouw werd. (9)
Maar als hij haar voor zijn zoon bestemt, moet hij haar zó behandelen volgens de bepaling voor de dochters.
|7|
Wanneer iemand zijn dochter als slavin verkoopt, dan mag zij niet
vertrekken zoals de slaven vertrekken.
Op de bepalingen over mannelijke slaven volgen de instructies voor
de vrouwelijke slaven. Wie zijn dochter als slavin verkoopt moet beseffen
dat zij niet zo mogen vertrekken zoals dat het geval is bij de mannelijke
slaven. Hoewel Dt15:12 erop wijst dat de Israëliet zowel een slaaf als een
slavin na zeven jaar dient vrij te laten, concentreert Ex21:7-11 zich op de
slavin die op basis van betaling wordt uitgehuwelijkt aan een man. 4 Dit
huwelijk vormt meteen de reden waarom de slavin niet na enige tijd mag
vertrekken. Wel wijst Jahweh er in dit gedeelte op dat Hij de rechten van
de slavin bewaakt en haar als vrouw beschermt. Bij specifieke
omstandigheden zal zij haar vrijheid terug ontvangen (vs10-11).5
|8|
Als zij slecht bevalt in de ogen van haar meester, die haar voor zichzelf
bestemd had, moet hij haar laten vrijkopen. Hij heeft niet het recht
haar aan een vreemd volk te verkopen, omdat hij haar ontrouw werd.
Als een vader zijn dochter als jong meisje als bruid en slavin verkoopt
aan iemand anders, kan het gebeuren dat zij de meester niet meer bevalt
als ze de huwbare leeftijd heeft bereikt.6 Hij heeft haar voor zichzelf
bestemd, maar zij bevalt hem niet meer. Als dat het geval is moet hij haar
laten vrijkopen door haar familie. In geen geval mag hij haar
doorverkopen aan anderen (NBV). Het gaat hierbij concreet om anderen
die niet bij de familie behoren. 7 Het meisje treft in zulke situaties geen
schuld. Het is meester die ontrouw is geworden aan haar en zijn belofte
om haar later te huwen niet nakomt.
|9|
4
5
6
7
Maar als hij haar voor zijn zoon bestemt, moet hij haar zó behandelen
volgens de bepaling voor de dochters.
Wells 2009, 237; Durham 1987, 322; Stuart 2006, 482; Mendelsohn 1935, 190–195; Henrey 1954, 5–8.
Janzen 2000, 292.
Scherman 2009, 419.
ben Jitschaki (Rasji) 2005; Scherman 2009, 419; Durham 1987, 321; Cole 1973, 174; Hoftijzer 1957, 390–391.
206
Als de meester ervoor kiest om een slavin te kopen voor zijn zoon,
moet hij deze slavin behandelen naar het recht van de dochters. De
uitdrukking ‘naar het recht van de dochters’ is een technische term die
oude Sumerische wetten toepassen voor een vrouw die als vrijgeborene
wordt behandeld.8 Hij mag de slavin niet langer zien als enkel een slavin,
zij is nu gelijk aan zijn dochter.
Het is mogelijk dat de vader ervoor koos om het meisje voor zijn zoon
al op jonge leeftijd te kopen. Hij betaalde dan een geringere bruidschat en
kon het jonge meisje beter laten integreren in zijn eigen familie.9
c
21:10-11 – Verplichtingen tegenover de eerste vrouw
(10) Als hij voor zichzelf nog een andere vrouw neemt, mag hij haar niet tekortdoen wat betreft voedsel,
kleding en huwelijksintimiteit. (11) Als hij deze drie dingen niet voor haar doet, mag zij vertrekken, voor
niets en zonder geld.
|10|
Als hij voor zichzelf nog een andere vrouw neemt, mag hij haar niet
tekortdoen wat betreft voedsel, kleding en huwelijksintimiteit.
Ondanks dat Jahweh nergens polygamie als maatstaf voorstelt, houdt
Hij rekening met situaties waar polygamie zich in voordoet vanuit het
zondige hart van de mens. Wie zijn slavin tot vrouw neemt en daarnaast
nog een vrouw wil huwen, mag de eerste vrouw niet verwaarlozen. Zij
mag niet benadeelt worden aan voedsel, kledij en huwelijksgemeenschap.
Deze Bijbelse wet blijkt tot op heden uniek te zijn in het oude MiddenOosten.10 Bij al de drie elementen die de schrijver benoemd, dienen we te
denken aan de luxe hierin. 11 De unieke uitdrukking ‫ עש נ(הה‬is hierbij niet
eenduidig. Verschillende vertalingsvoorstellen zijn: ‘echtelijke rechten’ 12,
‘burgerlijke rechten’13, ‘eigen vrijheid’14, ‘parfum en huidbescherming’15 en
‘intimiteit’16. In bovenstaande vertaling is ervoor gekozen om het
Hebreeuwse woord te vertalen met ‘huwelijksintimiteit’.
De drie elementen die Jahweh noemt, maken naast de geboden trouw
deel uit van de huwelijksbeloften die een joodse koppel tot elkaar
8
9
10
11
12
13
14
15
16
Fensham 1977, 150.
Cole 1973, 174.
Levine 2001, 89.
Holladay 2000, 357; Cole 1973, 174; Levine 2009, 210–213.
Levine 2001, 89; Janzen 2000, 293; Childs 1974, 442, 448; North 1955, 206; Keil and Delitzsch 1988, 407.
Enns 2000, 444; Gispen 1932, 84.
Cassuto 1967, 269.
Paul 1969, 48, 52; Jacob 1992, 627.
Holladay 2000, 278; Sarna 1991, 121; Durham 1987, 322.
E X O D U S
21:2-11 – RECHTSREGELS OVER SLAVEN
207
uitspraak tijdens de huwelijkssluiting.17 Met deze instructie beschermt
Jahweh de fundamentele rechten van de vrouw. 18 Later baseert Paulus zijn
onderwijs op deze rechten en werkt hij die verder uit voor de christenen
in Korinthe (1Ko7:3-5).19 Hij kiest er dan voor om de rechten voor de
slavin ook toe te passen op de eerste vrouw. Deze zogenoemde qol
vachomer toepassing, waarbij vanuit de specifieke omschrijvingen
toepassingen werden gemaakt op de algemene situaties, pasten ook de
vroegere rabbijnen op dit vers toe.20 Als Jahweh de slavin wilde
beschermen in het huwelijk, dan wilde Hij uiteraard ook de eerste vrouw
beschermen in dat huwelijk. Vanuit deze gedachte werd de tekst breder
toegepast op alle huwelijken. Een man en een vrouw dienden in het
huwelijk de beloften tegenover elkaar na te komen. De hedendaagse
joodse en christelijke huwelijksbeloften laten zich grotendeels nog steeds
tot deze zorg voor elkaar toespitsen.
|11|
Als hij deze drie dingen niet voor haar doet, mag zij vertrekken, voor niets
en zonder geld.
Waar de vrouw niet de fundamentele rechten van voedsel, kledij en
huwelijksgemeenschap geeft en er dus duurzame ontwrichting plaatsvindt,
mag zij zonder excuses bij haar man vertrekken en van hem scheiden. 21 De
partner kan het zich zodoende niet permitteren los om te gaan met zijn
beloftes van trouw en het inkomen bijvoorbeeld elke maand te verkwisten
aan zichzelf. Het huwelijk vraagt om een wederzijds respect dat zich uit in
een wederzijdse trouw. Waar de partner dit niet nakomt, heeft het
slachtoffer vanuit Ex21:10-11 het recht om te vertrekken. Dit vertrek
bracht in de toenmalige cultuur een diepe vernedering voor de man met
zich mee. Uiteraard gold voor Jahweh ook het omgekeerde: waar een
vrouw de huwelijksverplichtingen aan haar man niet nakwam, kon ook
deze de keuze maken om van haar weg te gaan en te scheiden.22
17
18
19
20
21
22
Instone-Brewer 2003, 36.
Levine 1999, 133–164; Stuart 2006, 483.
Stuart 2006, 483–484; Gill 1763, ad.loc.
Neusner 1988a, 4:10; 1988b, 5:6–7; 2008a, 5:6–8; 2011a, 47b–48a, 61b–62a; 2011f, 77b; Levine 2009, 219; InstoneBrewer 2003, 36; Levine 2001, 89, 99; Hugenberger 1994; Jacob 1992, 626; Sarna 1991, 121; Luck 1987; Paul 1969,
50; Zie voor een soortgelijke toepassing van deze joodse hermeneutiek ook 1Ko9:9-10. Vgl. Instone-Brewer 1992;
Neusner 2008a.
Currid 2000, 69; Carmichael 2000, 519; Huey 1977, 96; Davis 1971; Rawlinson 1961, 179; White 2011, 3–48.
Instone-Brewer 2003, 36.
208
C
a
21:12-36 – Rechtsregels bij doodslag
21:12-14 – ...door het slaan van iemand
(12) Wie iemand zó slaat dat hij sterft, moet zeker ter dood gebracht worden. (13) Maar voor het geval dat hij
het er niet op toelegde, maar God het zijn hand liet overkomen, zal Ik u een plaats toewijzen waar hij naartoe
kan vluchten. (14) Maar wanneer iemand moedwillig tegen zijn naaste optreedt en hem met list doodt, moet
u hem bij Mijn altaar vandaan halen en hem doden.
|12|
Wie iemand zó slaat dat hij sterft, moet zeker ter dood gebracht worden.
Deze algemene regel vinden we al terug in Gn9:6: ‘Wie bloed van
mensen vergiet, diens bloed wordt door mensen vergoten, want God heeft
de mens als zijn evenbeeld gemaakt.’ Uitleggers hebben bij dit gebod ook
gedacht aan aanranding, omdat het Hebreeuwse nákah zowel ‘slaan’ als
‘aanranden’ kan betekenen. We vinden een soortgelijke bepaling terug in
de codex van Hammurabi (§195).
|13|
Maar voor het geval dat hij het er niet op toelegde, maar God het zijn hand
liet overkomen, zal Ik u een plaats toewijzen waar hij naartoe kan
vluchten.
Net als bij de andere volken kreeg ook Israël enkele plaatsen
aangewezen waarheen iemand die onopzettelijk een moord had gepleegd
kon vluchten. In Hethitische teksten worden de heilige steden Nerik,
Zippalanda en Arinna genoemd als vrijsteden voor doodslagers,
schuldenaars en politieke vluchtelingen.23 Egyptische teksten noemen
daarentegen de tempel een toevluchtsoord voor de doodslagers. 24 Maar we
zien dat er een verschil was met Israël, doordat Gods volk er niet
automatisch van uitging dat heilige plaatsen onvoorwaardelijk toevlucht
boden voor de doodslager.
In de tijd van keizer Tiberius was dit privilege dat de volken genoten
met hun vrijsteden een groot probleem. Steeds vaker kwam het immers
voor dat de ergste misdadigers in de tempel wegvluchtten en het openen
van nieuwe toevluchtsoorden drastisch toenam. 25 Israël kende deze
problematiek omdat het een vast omkaderde Thora had die slechts enkele
vrijsteden voorschreef. Later zullen in de Thora de verordeningen over de
vrijsteden later verdiept en uitgewerkt worden (Nm35:6-34; Dt4:41-43;
23
24
25
E.P. Matter, Die Bedeutung der Hethiter für das Alte Testament (Bottropp, 1933), 18.
B. Van Oeveren, De Vrijsteden in het Oude Testament (Kampen:Kok, 1968), 44.
Tacitus, Annales III.60.
E X O D U S
21:12-36 – RECHTSREGELS BIJ DOODSLAG
209
19:1-13; Jz20:1-9). De belofte die Jahweh in het verbondsboek geeft zal
dan in vervulling gaan. Het is daarbij Jahweh zelf die de vrijsteden zal
aanwijzen. Israël had er niet om gevraagd.
Opmerkelijk is in ons vers het gebruik van de Godsnaam Elohim dat
door Jahweh zelf in deze rede gebruikt wordt. Daardoor wordt de daad
van de onopzettelijke moord verbonden met het oppermachtige en
ondoorzichtige handelen Gods. De Thora houdt zo rekening met Jahwehs
almacht en bestuur. De nabestaanden dienen er hun troost in te vinden dat
hetgeen gebeurde niet aan Gods hand voorbijging. Daardoor wordt de
gemeenschap bewaard voor wraakmoorden. In tegenstelling tot de
Arabische volken was het namelijk in Israël niet toegestaan dat familie van
de vermoorde persoon wraak nam op een familielid van de moordenaar.
Door dit Arabische gebruik ontstonden er een langdurig bloedvergieten
tussen de twee betrokken groepen. De dood van het tweede slachtoffer
werd immers weer gewroken, waardoor er een lange reeks van
wraakmoorden over-en-weer ontstond.
|14|
Maar wanneer iemand moedwillig tegen zijn naaste optreedt en hem met
list doodt, moet u hem bij Mijn altaar vandaan halen en hem doden.
De moedwilligheid van de moord wordt door de schrijver van Ex in
het Hebreeuws aangeduid met het woord zîd. Dit betekent letterlijk ‘iets
koken’ en vandaar: ‘in opwinding’, ‘in overmoed’, ‘rebels handelen’. De
persoon kookt bewust van woede en wil de ander met volledig bewustzijn
om het leven brengen.
Naast de vrijsteden die Jahweh het volk zou schenken was ook het
altaar een veilige plaats voor degenen die iemand gedood hadden zonder
kwade opzet. We kunnen dan denken aan het brandofferaltaar dat in de
voorhof van het heiligdom zou komen te staan. Hier bij de plaats waar
voortdurende offers werden gebracht voor de zonden voor het volk was de
doodslager veilig. Het was de plek waar in religieus opzicht het
doodvonnis over schuldige zondaren werd voltrokken door middel van de
offers. De doodslager diende de horens van het altaar vast te grijpen waar
normaal het bloed van het zondoffer aan vastkleefde (Lv4:18; 1Kn1:50;
2:28). De verzoenende kracht van het altaar concentreerde zich in deze
horens. De doodslager stond tevens aan de voet van het altaar waar
eveneens bloed was uitgestort (Lv4:30). Als een moordenaar naar het
210
altaar vluchtte diende hij daar weggehaald te worden opdat hij het niet
zou verontreinigen (vgl. 1Kn2:28-34).26
b
21:15-17 – Het slaan van de ouders en ontvoering
(15) Wie zijn vader of zijn moeder slaat, moet zeker ter dood gebracht worden. (16) Wie een mens ontvoert,
of hij hem nu verkocht heeft, of dat hij hem nog in zijn bezit heeft, moet zeker ter dood gebracht worden.
(17) En wie zijn vader of zijn moeder vervloekt, moet zeker ter dood gebracht worden.
|15|
Wie zijn vader of zijn moeder slaat, moet zeker ter dood gebracht worden.
|16|
Wie een mens ontvoert, of hij hem nu verkocht heeft, of dat hij hem nog
in zijn bezit heeft, moet zeker ter dood gebracht worden.
Door deze uitspraak bestrijdt het Oude Testament al meteen de
oneerlijke slavenhandel.
|17|
En wie zijn vader of zijn moeder vervloekt, moet zeker ter dood gebracht
worden.
Het is opvallend dat vs17 niet meteen op vs15 volgt. Net zoals in
andere wetboeken kan het echter gebeuren dat deze teksten door elkaar
lijken te lopen.
Het vervloeken van een ander had in de oudheid een angstaanjagend
effect. De mensheid besefte dat woorden meer kracht konden hebben dan
op het eerste gezicht leek. Duidelijk wordt dat in de omgang met vijanden.
Zo maakten de Egyptenaren beelden van hun vijanden, waarop hun
namen waren geschreven. Daarna werden deze beelden onder rituele
vervloekingen kapot geworpen.27
c
21:18-21 – ...door een steen of stok
(18) Wanneer mannen onenigheid krijgen en de een slaat de ander met een steen of met zijn vuist, zodat hij
weliswaar niet sterft, maar wel het bed moet houden – (19) als hij weer opstaat en buiten wandelt met zijn
staf, gaat hij die hem sloeg, vrijuit. Alleen moet hij diens gedwongen rusttijd vergoeden en hem geheel laten
genezen. (20) Wanneer iemand zijn slaaf of slavin met de stok zó slaat dat deze onder zijn hand sterft, moet
deze zeker gewroken worden. (21) Als hij echter nog één of twee dagen op de been blijft, wordt hij niet
gewroken, want het is zijn eigen geld.
26
27
L. Delekat, Asylie und Schutzorakel am Zionheiligtum. Eine Untersuchung zu den privaten Feindpsalmen
(Leiden:Brill, 1967), 309.
F.C. Fensham, Exodus (POT; Nijkerk:Callenbach, 1984), 153.
E X O D U S
21:12-36 – RECHTSREGELS BIJ DOODSLAG
211
|18|
Wanneer mannen onenigheid krijgen en de een slaat de ander met een
steen of met zijn vuist, zodat hij weliswaar niet sterft, maar wel het bed
moet houden –
|19|
als hij weer opstaat en buiten wandelt met zijn staf, gaat hij die hem sloeg,
vrijuit. Alleen moet hij diens gedwongen rusttijd vergoeden en hem
geheel laten genezen.
De persoon die iemand anders invalide maakt en de invalide zelf
worden door deze wet beschermd.
|20|
Wanneer iemand zijn slaaf of slavin met de stok zó slaat dat deze onder
zijn hand sterft, moet deze zeker gewroken worden.
In de situatie die deze woorden beschrijven, gaat het om een heer of
meester die zijn slaaf of slavin slaat. Het doel van deze wet is om het leven
van de slaven te beschermen. Door dit soort bepalingen blijkt dat er in de
Thora een sociale omgang met de slavernij wordt gepromoot. Er dient
eerbied te zijn voor het leven van de ander, ongeacht zijn
maatschappelijke positie.
Als de slavenmeester zich niet aan deze wetgeving houdt, moet hij
gewroken worden door de officiële instantie. 28 Er moet dan van bovenaf
recht worden gedaan. In elke omstandigheid moet er gehandeld worden
volgens het vonnis van de rechters.
|21|
d
Als hij echter nog één of twee dagen op de been blijft, wordt hij niet
gewroken, want het is zijn eigen geld.
21:22-25 – Het slaan van een zwangere vrouw
(22) Wanneer mannen vechten en daarbij een zwangere vrouw zó treffen dat haar kind geboren wordt, maar
er geen dodelijk letsel is, dan moet de schuldige zeker een boete betalen, zoals de echtgenoot van de vrouw
hem oplegt. Hij moet die betalen via de rechters. (23) Maar als er wel dodelijk letsel is, moet u geven leven
voor leven, (24) oog voor oog, tand voor tand, hand voor hand, voet voor voet, (25) brandwond voor
brandwond, wond voor wond, striem voor striem.
28
F.C. Fensham, Exodus (POT; Nijkerk:Callenbach, 1984), 154.
212
|22|
Wanneer mannen vechten en daarbij een zwangere vrouw zó treffen dat
haar kind geboren wordt, maar er geen dodelijk letsel is, dan moet de
schuldige zeker een boete betalen, zoals de echtgenoot van de vrouw
hem oplegt. Hij moet die betalen via de rechters.
Op de achtergrond van deze bepaling staat de grote waarde van het
kind. Een kinderrijk huwelijk betekende voor de Israëliet namelijk een
grote zegen. De man die de vrouw slaat, zodat zij een miskraam krijgt, zal
over worden gegeven aan het oordeel van de echtgenoot van de vrouw en
de rechters.
|23|
Maar als er wel dodelijk letsel is, moet u geven leven voor leven,
|24|
oog voor oog, tand voor tand, hand voor hand, voet voor voet,
Dit gebod biedt geen vrijbrief om op iemand wraak te nemen. Ze
beschermt het leven van de medemens. Onrecht moet met gelijk onrecht
worden terugbetaald. Er mag geen sprake zijn van een oog om oor of een
oog om een tand. Ook dient er geen verschil te zijn in persoon, zoals dat
het geval is in de codex van Hammurabi.29 Wie iemand ook is, koning of
slaaf, Jahweh verlangt dat er gelijkheid is in de vergelding. Hierdoor
beschermt deze wet de zwakke om ongelimiteerde wraak tegen te houden.
|25|
e
brandwond voor brandwond, wond voor wond, striem voor striem.
21:26-27 – ...door een ledemaat te verminken
(26) Wanneer iemand een oog van zijn slaaf of een oog van zijn slavin zó raakt dat het verloren gaat, moet hij
hem vrij laten gaan als vergoeding voor zijn oog. (27) En als hij een tand van zijn slaaf of een tand van zijn
slavin uitslaat, moet hij hem vrij laten gaan als vergoeding voor zijn tand.
|26|
Wanneer iemand een oog van zijn slaaf of een oog van zijn slavin zó raakt
dat het verloren gaat, moet hij hem vrij laten gaan als vergoeding voor
zijn oog.
Net zoals in de vorige bepalingen wordt door deze wetgeving het
leven van de slaven beschermd.
|27|
29
En als hij een tand van zijn slaaf of een tand van zijn slavin uitslaat, moet
hij hem vrij laten gaan als vergoeding voor zijn tand.
Hammurabi 1780vC, 196–199.
E X O D U S
21:12-36 – RECHTSREGELS BIJ DOODSLAG
f
213
21:28-32 – ...door een rund
(28) En wanneer een rund een man of een vrouw zo stoot dat deze sterft, moet het rund zeker gestenigd
worden en mag zijn vlees niet worden gegeten. De eigenaar van het rund gaat echter vrijuit. (29) Maar als het
rund al eerder stotig was en zijn eigenaar daarvoor gewaarschuwd was, maar hij het toch niet in bewaring
hield, en het dan een man of een vrouw doodt, moet dat rund gestenigd worden, maar ook de eigenaar moet
ter dood gebracht worden. (30) Als hem een afkoopsom wordt opgelegd, moet hij als losprijs voor zijn leven
alles geven wat hem wordt opgelegd. (31) Stoot het dier een zoon of stoot het een dochter, dan moet tegen
het dier volgens deze bepaling gehandeld worden. (32) Als het rund een slaaf of slavin stoot, moet de eigenaar
aan zijn meester dertig sikkels zilver geven, en het rund moet gestenigd worden.
|28|
En wanneer een rund een man of een vrouw zo stoot dat deze sterft, moet
het rund zeker gestenigd worden en mag zijn vlees niet worden
gegeten. De eigenaar van het rund gaat echter vrijuit.
De bepalingen in vs28-32 zijn minder goed te begrijpen vanuit onze
hedendaagse denkpatronen. In de oudheid was het namelijk gebruikelijk
om een dier te straffen dat een onheil had verricht. We vinden dit soort
bepalingen ook terug in de codex van Hammurabi (§250-252) en de
wetten van Esjnunna (§5,54,56-58).
|29|
Maar als het rund al eerder stotig was en zijn eigenaar daarvoor
gewaarschuwd was, maar hij het toch niet in bewaring hield, en het
dan een man of een vrouw doodt, moet dat rund gestenigd worden,
maar ook de eigenaar moet ter dood gebracht worden.
Nalatigheid bij ongevallen die veroorzaakt zijn door iemands dier,
wordt met de dood van de eigenaar bestraft. Het leven van de medemens
heeft een hoge waarde in de Thora.
|30|
Als hem een afkoopsom wordt opgelegd, moet hij als losprijs voor zijn
leven alles geven wat hem wordt opgelegd.
|31|
Stoot het dier een zoon of stoot het een dochter, dan moet tegen het dier
volgens deze bepaling gehandeld worden.
|32|
Als het rund een slaaf of slavin stoot, moet de eigenaar aan zijn meester
dertig sikkels zilver geven, en het rund moet gestenigd worden.
Dit bedrag was de prijs van een slaaf. Ook later is deze waarde niet
veranderd. Ptolemaeus Filadelfia (282-246v.Chr.; vgl.Dn11:6) liet voor
214
elke joodse krijgsgevangene in Egypte een losgeld van 120 drachmen,
oftewel 30 sikkels betalen.30
g
21:33-34 – ...door nalatigheid
(33) Wanneer iemand een put open laat of wanneer iemand een put graaft en deze niet afdekt, en een rund of
ezel valt daarin, (34) dan moet de eigenaar van de put daarvoor vergoeding geven. Hij moet aan de eigenaar
ervan geld teruggeven, maar het dode dier zal voor hem zijn.
|33|
Wanneer iemand een put open laat of wanneer iemand een put graaft en
deze niet afdekt, en een rund of ezel valt daarin,
|34|
dan moet de eigenaar van de put daarvoor vergoeding geven. Hij moet aan
de eigenaar ervan geld teruggeven, maar het dode dier zal voor hem
zijn.
D
21:35-36 – ...door een rund bij een ander rund
(35) Wanneer iemands rund het rund van zijn naaste zó hard treft dat het sterft, moet men het levende rund
verkopen en de opbrengst daarvan samen delen, en het dode dier moet men ook samen delen. (36) Maar als
het bekend was dat het rund al eerder stotig was, en zijn eigenaar het niet in bewaring hield, moet hij het dier
volledig vergoeden, een rund voor een rund. Het dode dier zal echter voor hem zijn.
|35|
Wanneer iemands rund het rund van zijn naaste zó hard treft dat het
sterft, moet men het levende rund verkopen en de opbrengst daarvan
samen delen, en het dode dier moet men ook samen delen.
|36|
Maar als het bekend was dat het rund al eerder stotig was, en zijn eigenaar
het niet in bewaring hield, moet hij het dier volledig vergoeden, een
rund voor een rund. Het dode dier zal echter voor hem zijn.
30
Flavius Josephus, Joodse Oudheden XII.2.3
E X O D U S
22:1-31 – DE WET: EIGENDOMMEN
215
17 | 22:1-31 – De wet:
eigendommen
(1) Wanneer iemand een rund of een stuk kleinvee steelt en het slacht of verkoopt, moet hij vijf runderen als
vergoeding geven voor het rund, en vier stuks kleinvee voor het stuk kleinvee. (2) Als een dief bij het
inbreken betrapt wordt en zó geslagen wordt dat hij sterft, rust daarop geen bloedschuld. (3) Maar als de zon
over hem opgegaan is, rust daarop wel bloedschuld. Hij moet die volledig vergoeden. Heeft hij niets, dan
moet hij vanwege zijn diefstal verkocht worden. (4) Als inderdaad het gestolene levend in zijn bezit
aangetroffen wordt, moet hij het van rund tot ezel tot kleinvee toe dubbel vergoeden. (5) Wanneer iemand
een veld of wijngaard laat afweiden door zijn vee daarin los te laten en dit het veld van een ander afweidt,
moet hij het beste deel van zijn eigen veld of het beste deel van zijn wijngaard als vergoeding geven. (6)
Wanneer een vuur om zich heen grijpt en op de doornstruiken overslaat, zodat een hoop korenschoven, het
staande koren of het gehele veld verteerd wordt, moet hij die het vuur heeft aangestoken, een volledige
vergoeding geven. (7) Wanneer iemand aan zijn naaste geld of goed in bewaring geeft, en het wordt uit het
huis van die man gestolen, moet de dief, als hij gepakt wordt, het dubbel vergoeden. (8) Als de dief niet
gevonden wordt, moet de eigenaar van dat huis naar de rechters/God gebracht worden om na te gaan of hij
zijn hand niet heeft uitgestoken naar de bezittingen van zijn naaste. (9) Bij elk geval van verduistering, van
een rund, een ezel, een schaap, een kledingstuk, of van welk verloren voorwerp dan ook waarvan iemand
zegt dat het van hem is, moet de zaak die beiden aangaat voor de rechters/God komen. Wie de rechters/God
schuldig verklaren, moet het aan zijn naaste dubbel vergoeden. (10) Wanneer iemand aan zijn naaste een ezel
of een rund, een schaap of welk dier dan ook in bewaring geeft, en het sterft of het raakt gewond of wordt
geroofd, zonder dat iemand het zag, (11) dan moet de eed bij Jahweh tussen hen beiden beslissen, of hij zijn
hand niet heeft uitgestoken naar de bezittingen van zijn naaste. De eigenaar daarvan is daaraan onderworpen
en de ander hoeft het niet te vergoeden. (12) Maar als het zonder twijfel van hem gestolen is, moet de ander
het aan de eigenaar ervan vergoeden. (13) Als het vaststaat dat het verscheurd is, moet hij het meebrengen als
bewijs. Het verscheurde dier hoeft hij niet te vergoeden. (14) Wanneer iemand van zijn naaste wat te leen
vraagt en het raakt beschadigd of het sterft terwijl de eigenaar ervan er niet bij is, moet hij het volledig
vergoeden. (15) Als de eigenaar ervan erbij geweest is, hoeft hij het niet te vergoeden. Als het gehuurd is, is
de schade bij de huur ervan inbegrepen. (16) Wanneer iemand een maagd verleidt die niet in ondertrouw is,
en hij met haar slaapt, moet hij haar voor zichzelf tot vrouw nemen door volledige betaling van de
bruidsschat. (17) Maar als haar vader beslist weigert haar aan hem te geven, moet hij een geldsom afwegen die
overeenkomt met de bruidsschat voor een maagd. (18) Een tovenares mag u niet in leven laten. (19) Ieder die
met een dier slaapt, moet zeker ter dood gebracht worden. (20) Wie aan de goden offert, en niet uitsluitend
aan Jahweh, die moet met de ban geslagen worden. (21) U mag een vreemdeling niet uitbuiten en hem niet
onderdrukken, want u bent zelf vreemdelingen geweest in het land Egypte. (22) U mag geen enkele weduwe
of wees onderdrukken. (23) Als u hen maar enigszins onderdrukt en zij maar enigszins tot Mij om hulp
roepen, zal Ik hun roep zeker verhoren. (24) Mijn toorn zal ontbranden en Ik zal u met het zwaard doden en
uw vrouwen zullen weduwen en uw kinderen wezen worden. (25) Als u aan een arme bij u uit Mijn volk
geld leent, dan mag u zich niet als een schuldeiser tegenover hem gedragen. U mag hem geen rente opleggen.
216
(26) Als u het kleed van uw naaste te pand neemt, moet u dat aan hem teruggeven voordat de zon ondergaat.
(27) Dat is immers zijn enige bedekking. Het is de kleding over zijn huid. Waarin zou hij anders moeten
slapen? Wanneer hij tot Mij om hulp roept, zal het gebeuren dat Ik het zal horen, want Ik ben genadig! (28) U
mag de goden niet vervloeken, en de leiders van uw volk mag u niet verwensen. (29) U mag van uw volheid
en uw overvloed niet achterhouden. De eerstgeborene van uw zonen moet u Mij geven. (30) U moet
hetzelfde doen met uw runderen en uw kleinvee; zeven dagen mogen ze bij hun moeder blijven, op de
achtste dag moet u ze Mij geven. (31) U moet voor Mij geheiligde mensen zijn. Daarom mag u geen vlees eten
van dieren die op het veld verscheurd zijn. U moet dit voor de honden werpen.
|1|
Wanneer iemand een rund of een stuk kleinvee steelt en het slacht of
verkoopt, moet hij vijf runderen als vergoeding geven voor het rund, en
vier stuks kleinvee voor het stuk kleinvee.
|2|
Als een dief bij het inbreken betrapt wordt en zó geslagen wordt dat hij
sterft, rust daarop geen bloedschuld.
|3|
Maar als de zon over hem opgegaan is, rust daarop wel bloedschuld. Hij
moet die volledig vergoeden. Heeft hij niets, dan moet hij vanwege zijn
diefstal verkocht worden.
De Targum van Jonathan voegt toe dat de persoon verkocht werd aan
degene van wie hij had gestolen. Volgens de Talmoed gebeurde dit alleen
met mannen en niet met de vrouwen.1 Op diefstal van mensen stond de
doodstraf (Ex21:16; Dt24:7).
|4|
Als inderdaad het gestolene levend in zijn bezit aangetroffen wordt, moet
hij het van rund tot ezel tot kleinvee toe dubbel vergoeden.
Hierdoor wordt de kans groter dat buren weer met elkaar kunnen
spreken op een hartelijke manier.
|5|
1
Wanneer iemand een veld of wijngaard laat afweiden door zijn vee daarin
los te laten en dit het veld van een ander afweidt, moet hij het beste
deel van zijn eigen veld of het beste deel van zijn wijngaard als
vergoeding geven.
Misjnah, Sotah 3.8.
E X O D U S
22:1-31 – DE WET: EIGENDOMMEN
|6|
217
Wanneer een vuur om zich heen grijpt en op de doornstruiken overslaat,
zodat een hoop korenschoven, het staande koren of het gehele veld
verteerd wordt, moet hij die het vuur heeft aangestoken, een volledige
vergoeding geven.
Het vuur ontstaat aan de rand van het perceel tussen de
doornstruiken. Dat betekent dat het vuur door mensen wordt aangemaakt
om de ongewenste doornstruiken te verwijderen. Door nalatigheid wordt
echter ook het koren of de schoof aangetast door het vuur. Deze schoven
bestonden uit afgemaaide en samengebonden graanhalmen, die op het
afgeoogste land lagen.
|7|
Wanneer iemand aan zijn naaste geld of goed in bewaring geeft, en het
wordt uit het huis van die man gestolen, moet de dief, als hij gepakt
wordt, het dubbel vergoeden.
|8|
Als de dief niet gevonden wordt, moet de eigenaar van dat huis naar de
rechters/God gebracht worden om na te gaan of hij zijn hand niet heeft
uitgestoken naar de bezittingen van zijn naaste.
NBG voegt in navolging van LXX de woorden toe ‘om te zweren’ (και σμειται).
|9|
Bij elk geval van verduistering, van een rund, een ezel, een schaap, een
kledingstuk, of van welk verloren voorwerp dan ook waarvan iemand
zegt dat het van hem is, moet de zaak die beiden aangaat voor de
rechters/God komen. Wie de rechters/God schuldig verklaren, moet
het aan zijn naaste dubbel vergoeden.
|10|
Wanneer iemand aan zijn naaste een ezel of een rund, een schaap of welk
dier dan ook in bewaring geeft, en het sterft of het raakt gewond of
wordt geroofd, zonder dat iemand het zag,
Deze bepalingen beschermen degenen aan wie het bezit is
toevertrouwd, als een macht buiten zijn schuld om, schade aan het in
bewaring gegeven vee brengt.
|11|
dan moet de eed bij Jahweh tussen hen beiden beslissen, of hij zijn hand
niet heeft uitgestoken naar de bezittingen van zijn naaste. De eigenaar
daarvan is daaraan onderworpen en de ander hoeft het niet te
vergoeden.
218
|12|
Maar als het zonder twijfel van hem gestolen is, moet de ander het aan de
eigenaar ervan vergoeden.
|13|
Als het vaststaat dat het verscheurd is, moet hij het meebrengen als bewijs.
Het verscheurde dier hoeft hij niet te vergoeden.
|14|
Wanneer iemand van zijn naaste wat te leen vraagt en het raakt
beschadigd of het sterft terwijl de eigenaar ervan er niet bij is, moet hij
het volledig vergoeden.
|15|
Als de eigenaar ervan erbij geweest is, hoeft hij het niet te vergoeden. Als
het gehuurd is, is de schade bij de huur ervan inbegrepen.
|16|
Wanneer iemand een maagd verleidt die niet in ondertrouw is, en hij met
haar slaapt, moet hij haar voor zichzelf tot vrouw nemen door volledige
betaling van de bruidsschat.
Het meisje dat zich laat verleiden, ontvangt in het Hebreeuws de
bijnaam ‘de eenvoudige’. Dat duidt op de gewilligheid van het meisje
waarmee ze contractueel aan iemand is beloofd.
Een vrouw die al ontmaagd was, zou geen enkele man meer kunnen
krijgen. Deze zou haar zelfs kunnen laten stenigen als in de
huwelijksnacht bleek dat ze geen maagd meer was.
|17|
Maar als haar vader beslist weigert haar aan hem te geven, moet hij een
geldsom afwegen die overeenkomt met de bruidsschat voor een maagd.
|18|
Een tovenares mag u niet in leven laten.
Een tovenares was iemand die omgang had met geesten. In Lv20:27
wordt ze beschreven als een vrouw met een waarzeggende geest. Ze moet
worden uitgeroeid, omdat haar werk open tegenstand tegenover God is.
|19|
Ieder die met een dier slaapt, moet zeker ter dood gebracht worden.
|20|
Wie aan de goden offert, en niet uitsluitend aan Jahweh, die moet met de
ban geslagen worden.
Het slaan met de ban betekent dat alles in de stad moet worden
uitgeroeid of vernietigd (vgl. Dt13:15-16).
E X O D U S
22:1-31 – DE WET: EIGENDOMMEN
|21|
219
U mag een vreemdeling niet uitbuiten en hem niet onderdrukken, want u
bent zelf vreemdelingen geweest in het land Egypte.
In juridische bepalingen wordt de zorg van de sociaal-zwakkere
geboden aan het volk. Ze hadden als volk zelf het harde ijzeren juk van
farao ondervonden en konden de gevoelens begrijpen van hen die een
vreemdeling in een vreemd land waren.
|22|
U mag geen enkele weduwe of wees onderdrukken.
Dit gebod kent meerdere parallellen in de oudheid. De codex van
Hammurabi verklaart dat de koning in naam van de goden gerechtigheid
zal laten gebeuren aan de weduwen en wezen.2
|23|
Als u hen maar enigszins onderdrukt en zij maar enigszins tot Mij om hulp
roepen, zal Ik hun roep zeker verhoren.
De Israëlieten dienden anders te handelen dan de Egyptenaren. Als zij
een sociaal-zwakkere in grote nood verkeerd en tot Jahweh zal roepen, zal
de Heer ingrijpen. Het gaat hierbij om situaties waarin de sociaalzwakkere beseft dat hij enkel nog verlossing kan verwachten van Gods
kant.
|24|
Mijn toorn zal ontbranden en Ik zal u met het zwaard doden en uw
vrouwen zullen weduwen en uw kinderen wezen worden.
|25|
Als u aan een arme bij u uit Mijn volk geld leent, dan mag u zich niet als
een schuldeiser tegenover hem gedragen. U mag hem geen rente
opleggen.
De Bijbel verbiedt ons niet om handelen te drijven met anderen
(Dt28:44). Dit vers heeft geen betrekking op rente die we van de bank
ontvangen, maar op het misbruiken van rente (Dt23:20). In de tijd van
Mozes werd er geld geleend met een contract waarin stond dat ze het
bijvoorbeeld vier keer moesten terugbetalen. Dit was een uitbuiting van de
toestand van de armen en gruwel in de ogen van God: ‘Wel de man, die
zich ontfermt en uitleent’, ‘Die zich over de armen ontfermt, leent
Jahweh, en Hij zal hem zijn weldaad vergelden’ (Lv25:35-36; Ps112:5;
Sp19:17). Ook in het Nieuwe Testament ligt de nadruk op barmhartigheid
tegenover onze naasten (Lc6:38; Rm13:8).
2
J.B. Pritchard, Ancient Near Eastern Texts Relating to the Old Testament (Princeton:Princeton University, 1969),
164, 178.
220
|26|
Als u het kleed van uw naaste te pand neemt, moet u dat aan hem
teruggeven voordat de zon ondergaat.
|27|
Dat is immers zijn enige bedekking. Het is de kleding over zijn huid.
Waarin zou hij anders moeten slapen? Wanneer hij tot Mij om hulp
roept, zal het gebeuren dat Ik het zal horen, want Ik ben genadig!
|28|
U mag de goden niet vervloeken, en de leiders van uw volk mag u niet
verwensen.
Bij de ‘goden’ is er gedacht aan de gezaghebbers of rechters (vgl.
Jh10:34-35).3
|29|
U mag van uw volheid en uw overvloed niet achterhouden. De
eerstgeborene van uw zonen moet u Mij geven.
Aan het heiligdom van Jahweh dienen de Israëlieten hun gaven te
brengen. NBG vertaalt de woorden ‘volheid’ en ‘overvloed’ verklarend met
‘graanoogst’ en ‘wijnoogst’. Het is inderdaad mogelijk dat in het
Hebreeuws deze begrippen daarheen verwezen.4
|30|
U moet hetzelfde doen met uw runderen en uw kleinvee; zeven dagen
mogen ze bij hun moeder blijven, op de achtste dag moet u ze Mij
geven.
|31|
U moet voor Mij geheiligde mensen zijn. Daarom mag u geen vlees eten
van dieren die op het veld verscheurd zijn. U moet dit voor de honden
werpen.
3
4
E. Dennett, De Verlosten des Heren (Den Haag:Voorhoeve, z.j.), 125.
F.C. Fensham, Exodus (POT; Nijkerk:Callenbach, 1984), 172.
E X O D U S
23:1-33 – DE WET: SOCIAAL RECHT
221
18 | 23:1-33 – De wet: sociaal
recht
(1) U mag geen vals gerucht verspreiden, en u mag een schuldige niet de hand reiken door een misdadige
getuige te zijn. (2) U mag de meerderheid niet volgen in het kwade, en u mag in een rechtszaak niet
antwoorden door u te schikken naar de meerderheid om zo het recht te buigen. (3) U mag een arme bij zijn
rechtszaak niet voortrekken. (4) Wanneer u een rund van uw vijand of zijn verdwaalde ezel aantreft, moet u
het dier zeker bij hem terugbrengen. (5) Wanneer u de ezel van iemand die u haat, onder zijn last ziet
bezwijken, moet u zich ervan weerhouden om het aan hem over te laten. U moet hem zeker behulpzaam zijn.
(6) U mag in een rechtszaak het recht van de armen onder u niet buigen. (7) Houd u ver van bedrieglijke
zaken. Een onschuldige, en iemand die in zijn recht staat, mag u niet doden, want Ik zal de schuldige niet
rechtvaardig verklaren. (8) U mag geen geschenk aannemen, want het geschenk maakt zienden blind en
verdraait de woorden van de onschuldigen. (9) U mag de vreemdeling niet onderdrukken, want u kent zelf de
gesteldheid van de vreemdeling, omdat u zelf vreemdeling geweest bent in het land Egypte. (10) U mag zes
jaar uw land bezaaien, en de opbrengst ervan verzamelen, (11) maar in het zevende jaar moet u het met rust
laten en het braak laten liggen, zodat de armen onder uw volk kunnen eten, en het overschot ervan kunnen
de dieren van het veld eten. U moet hetzelfde doen met uw wijngaard en met uw olijfbomen. (12) Zes dagen
moet u uw werk doen, maar op de zevende dag moet u rusten, zodat uw rund en uw ezel kunnen rusten en de
zoon van uw slavin en de vreemdeling op adem kunnen komen. (13) In alles wat Ik tegen u gezegd heb, moet
u op uw hoede zijn. U mag niet aan de naam van andere goden denken, die mag niet uit uw mond gehoord
worden! (14) Driemaal per jaar moet u voor Mij een feest vieren. (15) Het feest van de ongezuurde broden
moet u in acht nemen. Zeven dagen lang moet u ongezuurde broden eten, zoals Ik u geboden heb, op de
vastgestelde tijd in de maand Abib, want in die maand bent u uit Egypte vertrokken. Maar men mag niet met
lege handen voor Mijn aangezicht verschijnen. (16) Ook het feest van de oogst, van de eerste vruchten van
uw werk, nadat u op het veld gezaaid hebt. En het feest van de inzameling, aan het einde van het jaar,
wanneer u de vruchten van uw werk van het veld ingezameld hebt. (17) Drie keer per jaar moet alles wat
mannelijk onder u is voor het aangezicht van de Heer Jahweh verschijnen. (18) U mag het bloed van een aan
Mij gebracht offer niet met iets gezuurds offeren, en het vet van Mijn feestoffer mag niet tot de volgende
morgen overblijven. (19) De eerstelingen van de eerste vruchten van uw land moet u in het huis van Jahweh,
uw God, brengen. U mag een bokje niet koken in de melk van zijn moeder. (20) Zie, Ik zend een Engel voor u
uit om over u te waken op de weg en u te brengen naar de plaats die Ik gereedgemaakt heb. (21) Wees op uw
hoede voor Zijn aangezicht en luister naar Zijn stem. Verbitter Hem niet, want Hij zal uw overtredingen niet
vergeven, omdat Mijn Naam in het binnenste van Hem is. (22) Maar als u aandachtig naar Zijn stem luistert
en alles doet wat Ik spreken zal, zal Ik de vijand van uw vijanden zijn en de uitdager van hen die u benauwen.
(23) Mijn Engel zal voor u uit gaan en u brengen bij de Amorieten en de Hethieten en de Ferezieten en de
Kanaänieten en de Hevieten en de Jebusieten, en Ik zal hen uitroeien. (24) U mag zich voor hun goden niet
neerbuigen en ze niet dienen. U mag niet doen naar hun werken. Integendeel, u moet ze volledig omverhalen
en hun gewijde stenen helemaal in stukken slaan. (25) U moet Jahweh, uw God, dienen. Dan zal Hij uw
brood en uw water zegenen. Ik zal ziekte uit uw midden doen wijken. (26) Geen vrouw in uw land zal een
222
miskraam hebben of onvruchtbaar zijn. Ik zal het aantal van uw dagen vol maken. (27) De schrik voor Mij zal
Ik voor u uit zenden, en al de volken waaronder u komt, zal Ik in verwarring brengen. En Ik zal al uw
vijanden bij u op de vlucht doen slaan. (28) Ik zal ook horzels voor u uit sturen, die zullen de Hevieten, de
Kanaänieten en de Hethieten voor u uit verdrijven. (29) Ik zal hen niet in één jaar voor u uit verdrijven,
anders wordt het land een woestenij en worden de wilde dieren van het veld u te talrijk. (30) Ik zal hen
geleidelijk voor u uit verdrijven, totdat u zo in aantal toegenomen bent dat u het land in erfbezit kunt nemen.
(31) Ik zal uw grenzen vaststellen van de zee Suf tot aan de zee van de Filistijnen, en van de wildernis tot aan
de rivier, want Ik zal de bewoners van het land in uw hand geven, zodat u hen voor u uit kunt verdrijven.
(32) U mag met hen en met hun goden geen verbond sluiten. (33) Zij mogen niet in uw land blijven wonen,
anders zullen zij u doen zondigen tegen Mij. Als u hun goden dient, voorzeker, het zal voor u tot een valstrik
worden.
|1|
U mag geen vals gerucht verspreiden, en u mag een schuldige niet de hand
reiken door een misdadige getuige te zijn.
Een vals gerucht wordt door bijna elk mens veroordeeld. Ook een
misdadiger zal dit kwaad niet verzachten als het tegen hem wordt begaan.
Het gerucht wordt verspreidt, terwijl de onwaarheid ontdekt zou moeten
worden als men de moeite had genomen om het te onderzoeken.
|2|
U mag de meerderheid niet volgen in het kwade, en u mag in een
rechtszaak niet antwoorden door u te schikken naar de meerderheid
om zo het recht te buigen.
Het valse getuigen wordt veroordeeld, evenals het omkopen van
getuigen.
|3|
U mag een arme bij zijn rechtszaak niet voortrekken.
In Lv19:15 keert dit vers terug en worden ook de onaanzienlijke
genoemd.
|4|
Wanneer u een rund van uw vijand of zijn verdwaalde ezel aantreft, moet
u het dier zeker bij hem terugbrengen.
|5|
Wanneer u de ezel van iemand die u haat, onder zijn last ziet bezwijken,
moet u zich ervan weerhouden om het aan hem over te laten. U moet
hem zeker behulpzaam zijn.
Een vijandelijke gezindheid tegenover een volksgenoot wordt door
deze bepalingen aan banden gelegd.
E X O D U S
23:1-33 – DE WET: SOCIAAL RECHT
223
|6|
U mag in een rechtszaak het recht van de armen onder u niet buigen.
|7|
Houd u ver van bedrieglijke zaken. Een onschuldige, en iemand die in zijn
recht staat, mag u niet doden, want Ik zal de schuldige niet
rechtvaardig verklaren.
|8|
U mag geen geschenk aannemen, want het geschenk maakt zienden blind
en verdraait de woorden van de onschuldigen.
|9|
U mag de vreemdeling niet onderdrukken, want u kent zelf de gesteldheid
van de vreemdeling, omdat u zelf vreemdeling geweest bent in het land
Egypte.
|10|
U mag zes jaar uw land bezaaien, en de opbrengst ervan verzamelen,
|11|
maar in het zevende jaar moet u het met rust laten en het braak laten
liggen, zodat de armen onder uw volk kunnen eten, en het overschot
ervan kunnen de dieren van het veld eten. U moet hetzelfde doen met
uw wijngaard en met uw olijfbomen.
De Israëlieten werden eraan herinnerd dat ze slechts pachters waren
van hetgeen dat de Heer hen had geschonken. In het Oude Testament
vinden we enkele aanwijzingen die lijken te suggereren dat het gebod
rondom het sabbatjaar in Israël werd nageleefd (Ne10:31). Toch is het
houden van het gebod grotendeels nagelaten door het volk (Jr34:14-22;
2Kr36:21).
|12|
Zes dagen moet u uw werk doen, maar op de zevende dag moet u rusten,
zodat uw rund en uw ezel kunnen rusten en de zoon van uw slavin en
de vreemdeling op adem kunnen komen.
In Js56:1-8 zegt de Heer dat Hij de mensen zegenen zal als ze de
sabbat houden. Ook de Heer Jezus en zijn discipelen hielden als trouwe
Israëlieten de sabbat. Wat de Heer in zijn tijd bekritiseerde waren de
wetten die de schriftgeleerden de mensen over de sabbat wilden opleggen.
Ze begrepen niet dat de sabbat voor de mens was en niet de mens voor de
sabbat.
224
|13|
In alles wat Ik tegen u gezegd heb, moet u op uw hoede zijn. U mag niet
aan de naam van andere goden denken, die mag niet uit uw mond
gehoord worden!
|14|
Driemaal per jaar moet u voor Mij een feest vieren.
De Misjnah zegt hij dit vers:1 ‘Iedere jood wordt gevraagd om dit
gebod te vervullen en te verschijnen voor de Eeuwige. Uitzondering zijn
de doofstommen, zwakzinnigen, kinderen, personen waarbij onduidelijk is
welk geslacht ze hebben, hermafrodieten, vrouwen, slaven die nog niet
helemaal bevrijd zijn en mannen die verlamd, blind, ziek of oud zijn en
verder degenen die niet te voet naar Jeruzalem kunnen gaan.’
|15|
Het feest van de ongezuurde broden moet u in acht nemen. Zeven dagen
lang moet u ongezuurde broden eten, zoals Ik u geboden heb, op de
vastgestelde tijd in de maand Abib, want in die maand bent u uit
Egypte vertrokken. Maar men mag niet met lege handen voor Mijn
aangezicht verschijnen.
|16|
Ook het feest van de oogst, van de eerste vruchten van uw werk, nadat u
op het veld gezaaid hebt. En het feest van de inzameling, aan het einde
van het jaar, wanneer u de vruchten van uw werk van het veld
ingezameld hebt.
|17|
Drie keer per jaar moet alles wat mannelijk onder u is voor het aangezicht
van de Heer Jahweh verschijnen.
Het zijn vooral de mannen die verplicht worden om drie keer per jaar
voor het aangezicht van Jahweh te verschijnen. Vrouwen en kinderen
mogen hierin hun eigen keuze volgen.
|18|
U mag het bloed van een aan Mij gebracht offer niet met iets gezuurds
offeren, en het vet van Mijn feestoffer mag niet tot de volgende morgen
overblijven.
|19|
De eerstelingen van de eerste vruchten van uw land moet u in het huis van
Jahweh, uw God, brengen. U mag een bokje niet koken in de melk van
zijn moeder.
1
Misjnah Hagigah 1.1.
E X O D U S
23:1-33 – DE WET: SOCIAAL RECHT
225
Het niet koken van een bokje in de moedermelk is een van de meest
raadselachtige geboden in het Oude Testament (Ex34:26; Dt14:21). We
kunnen ons hierbij zelfs afvragen of het koken van een bokje in de melk
van de ‘tante’ dan wel mag.
De uitwerking van dit gebod door het jodendom is een van de meest
ingrijpende zaken in het dagelijkse leven geworden. Het is de basis voor
het kosjer eten in Israël en wordt herhaald in Dt14:21. Israëlieten maken
tegenwoordig een duidelijk verschil tussen melk- en vleesprodukten, zodat
ze geen gevaar lopen om dit gebod te schenden. Een cheesburger eten is
vandaar voor een jood taboe.
In Ugaritische teksten is er in het verleden een gebod gevonden dat
het koken van een bokje in de melk aanbeveelt.2 Deze tekst wordt vaak
gebruikt om aan te duiden dat het verbod in de Thora diende als polemiek
tegen de andere religies. Toch kan de tekst daarvoor niet gebruikt worden.
Allereerst is er geen sprake van ‘moedermelk’ maar van ‘melk’ en
tweedens is de lezing van de tekst onzeker.3
|20|
Zie, Ik zend een Engel voor u uit om over u te waken op de weg en u te
brengen naar de plaats die Ik gereedgemaakt heb.
|21|
Wees op uw hoede voor Zijn aangezicht en luister naar Zijn stem.
Verbitter Hem niet, want Hij zal uw overtredingen niet vergeven,
omdat Mijn Naam in het binnenste van Hem is.
Rabbi Sjalomon Yarchi beweerde dat God en deze engel dezelfde
naam hadden.4
|22|
Maar als u aandachtig naar Zijn stem luistert en alles doet wat Ik spreken
zal, zal Ik de vijand van uw vijanden zijn en de uitdager van hen die u
benauwen.
|23|
Mijn Engel zal voor u uit gaan en u brengen bij de Amorieten en de
Hethieten en de Ferezieten en de Kanaänieten en de Hevieten en de
Jebusieten, en Ik zal hen uitroeien.
2
3
4
C.H. Gordon, Ugaritic Handbook (Rome, 1965), 174.
F.C. Fensham, Exodus (POT; Nijkerk:Callenbach, 1984), 178.
Misjnah, Hagigah 13.
226
|24|
U mag zich voor hun goden niet neerbuigen en ze niet dienen. U mag niet
doen naar hun werken. Integendeel, u moet ze volledig omverhalen en
hun gewijde stenen helemaal in stukken slaan.
Israël moet zich afkeren van de goden die de volken in en rondom het
land dienen. In de Bijbel en andere bronnen vinden we de volgende
goden:
(1) Voor de Kanaänieten: Baäl, de stormgod (1Kn16:31; 18:18-46);
Astarte, de vruchtbaarheids- of moedergodin (Re2:13; 10:6;
1Sm12:10; 1Kn11:5; Jr7:18; 44:17-25); El, de oppergod; Anat, de
oorlogsgod; Mot, de god van de dood; Adad, de weergod; Teschub,
de weergod; Hannahanna, de moedergodin; Arinna, de zongodin.
(2) Voor de Egyptenaren: Osiris, de god van de dood; Isis, de
levensgod; Horus, de zongod; Hathor, de moedergodin; Re,
zongod; Seth, onweersgod; Ptah, kunstgod.
(3) Voor de Moabieten: Kemosj, de nationale oorlogsgod (Nm21:29;
Re11:24; 1Kn11:7,33; Jr48:7).
(4) Voor de Ammonieten: Moloch, de nationale hoofdgod
(1Kn11:5,7,33; Jr49:1; Sf1:5).
(5) Voor de Filistijnen: Dagon, de nationale graangod (Re16:23;
1Sm5:2-7).
(6) Voor de Babyloniërs: Marduk of Bel, de stormgod (Js46:1; Jr50:2;
51:44); Nebo, de zoon van Marduk (Js46:1)
(7) Voor Mesopotamië in het algemeen: Tammus, de weergod
(Ez8:14); Anu, de oppergod; Enlil, de onweersgod; Ea Enki, god
van
de
dood;
Sin/Nanna,
de
maangod;
Astarte,
vruchtbaarheidsgodin; Ninurta, oorlogsgod; Tiamat, zeegod.
|25|
U moet Jahweh, uw God, dienen. Dan zal Hij uw brood en uw water
zegenen. Ik zal ziekte uit uw midden doen wijken.
|26|
Geen vrouw in uw land zal een miskraam hebben of onvruchtbaar zijn. Ik
zal het aantal van uw dagen vol maken.
|27|
De schrik voor Mij zal Ik voor u uit zenden, en al de volken waaronder u
komt, zal Ik in verwarring brengen. En Ik zal al uw vijanden bij u op de
vlucht doen slaan.
Behalve ‘op de vlucht doen slaan’ kan er ook gedacht worden aan ‘het
plaatsen van de voet van de overwinnaar op de nek van de vijand.’
E X O D U S
23:1-33 – DE WET: SOCIAAL RECHT
|28|
227
Ik zal ook horzels voor u uit sturen, die zullen de Hevieten, de
Kanaänieten en de Hethieten voor u uit verdrijven.
Wat er precies met ‘horzels’ wordt bedoeld is onzeker. WV vertaalt
vandaar ‘verslagenheid’. Fensham oppert de mening dat er gedacht kan
worden aan het verzwakken van de Kanaänitische stadstaten door andere
legers.5
|29|
Ik zal hen niet in één jaar voor u uit verdrijven, anders wordt het land een
woestenij en worden de wilde dieren van het veld u te talrijk.
|30|
Ik zal hen geleidelijk voor u uit verdrijven, totdat u zo in aantal
toegenomen bent dat u het land in erfbezit kunt nemen.
|31|
Ik zal uw grenzen vaststellen van de zee Suf tot aan de zee van de
Filistijnen, en van de wildernis tot aan de rivier, want Ik zal de
bewoners van het land in uw hand geven, zodat u hen voor u uit kunt
verdrijven.
|32|
U mag met hen en met hun goden geen verbond sluiten.
|33|
Zij mogen niet in uw land blijven wonen, anders zullen zij u doen
zondigen tegen Mij. Als u hun goden dient, voorzeker, het zal voor u
tot een valstrik worden.
5
F.C. Fensham, Exodus (POT; Nijkerk:Callenbach, 1984), 180.
E X O D U S
24:1-18 – HET VERBOND WORDT GESLOTEN
229
19 | 24:1-18 – Het verbond
wordt gesloten
(1) Tot Mozes zeide Hij: Klim op tot de Here, gij en Aäron, Nadab en Abihu en zeventig van de oudsten van
Israël en buigt u van verre neder. (2) Maar Mozes alleen zal tot de Here naderen, zij echter zullen niet
naderen, en het volk zal niet met hem opklimmen. (3) Toen kwam Mozes en deelde het volk al de woorden
des Heren en al de verordeningen mee, en het gehele volk antwoordde eenstemmig: Al de woorden, die de
Here gesproken heeft, zullen wij doen. (4) En Mozes schreef al de woorden des Heren op. Vroeg in de morgen
bouwde hij een altaar onder aan de berg, met twaalf opgerichte stenen overeenkomstig de twaalf stammen
van Israël. (5) Toen zond hij de jongelingen der Israëlieten heen, en zij brachten brandoffers en offerden
stieren als vredeoffers voor de Here. (6) Daarop nam Mozes de helft van het bloed en deed het in bekkens, en
de andere helft van het bloed sprengde hij op het altaar. (7) Hij nam het boek des verbonds en las het voor de
oren van het volk en zij zeiden: Alles wat de Here gesproken heeft, zullen wij doen en daarnaar zullen wij
horen. (8) Toen nam Mozes het bloed en sprengde het op het volk en hij zeide: Zie, het bloed van het
verbond dat de Here met u sluit, op grond van al deze woorden. (9) En Mozes klom op met Aäron, Nadab en
Abihu en zeventig van de oudsten van Israël. (10) En zij zagen de God van Israël en het was alsof onder zijn
voeten een plaveisel lag van lazuur, als de hemel zelf in klaarheid. (11) Maar tot de vooraanstaanden der
Israëlieten strekte Hij zijn hand niet uit; zij aanschouwden God en zij aten en dronken. (12) De Here zeide tot
Mozes: Klim op tot Mij, de berg op, en blijf daar, dan zal Ik u de stenen tafelen van de wet geven: het gebod
dat Ik opgeschreven heb om hen te onderwijzen. (13) Toen stond Mozes op met zijn dienaar Jozua, en Mozes
besteeg de berg Gods. (14) Maar tot de oudsten zeide hij: Wacht hier op ons, totdat wij bij u terugkeren;
Aäron en Chur zijn immers bij u, wie zaken heeft, moet zich tot hen wenden. (15) Daarop besteeg Mozes de
berg, en de wolk bedekte de berg. (16) De heerlijkheid des Heren rustte op de berg Sinaï, en de wolk bedekte
hem zes dagen lang; op de zevende dag riep Hij tot Mozes midden uit de wolk. (17) De verschijning van de
heerlijkheid des Heren was als verterend vuur op de top van de berg ten aanschouwen van de Israëlieten. (18)
Mozes ging de wolk in en besteeg de berg. En hij bleef op de berg veertig dagen en veertig nachten.
|1|
Tot Mozes zeide Hij: Klim op tot de Here, gij en Aäron, Nadab en Abihu en
zeventig van de oudsten van Israël en buigt u van verre neder.
|2|
Maar Mozes alleen zal tot de Here naderen, zij echter zullen niet naderen,
en het volk zal niet met hem opklimmen.
|3|
Toen kwam Mozes en deelde het volk al de woorden des Heren en al de
verordeningen mee, en het gehele volk antwoordde eenstemmig: Al de
woorden, die de Here gesproken heeft, zullen wij doen.
230
Dit was al de derde keer dat het volk zonder nadenken deze woorden
uitsprak.
|4|
En Mozes schreef al de woorden des Heren op. Vroeg in de morgen
bouwde hij een altaar onder aan de berg, met twaalf opgerichte stenen
overeenkomstig de twaalf stammen van Israël.
Dit geschrift krijgt in Ex24:7 de naam ‘Verbondsboek’. We mogen niet
uitsluiten, dat Mozes de woorden van Jahweh meteen heeft opgeschreven,
toen hij bij Hem op de berg was. De inhoud van het Verbondsboek lijkt te
groot om nauwkeurig te kunnen worden onthouden. Datzelfde zien we in
Jz24:25-26. Jozua sloot een verbond en schreef de rechten en
verplichtingen op.
|5|
Toen zond hij de jongelingen der Israëlieten heen, en zij brachten
brandoffers en offerden stieren als vredeoffers voor de Here.
Omdat de priesters nog niet waren aangesteld, deden jonge mensen
het priesterlijke werk. Waarschijnlijk waren deze jonge mensen de
eerstegeborenen die Jahweh speciaal voor zichzelf had afgezonderd.
|6|
Daarop nam Mozes de helft van het bloed en deed het in bekkens, en de
andere helft van het bloed sprengde hij op het altaar.
|7|
Hij nam het boek des verbonds en las het voor de oren van het volk en zij
zeiden: Alles wat de Here gesproken heeft, zullen wij doen en daarnaar
zullen wij horen.
Bij het uitspreken van deze woorden daalden er volgens de joodse
overlevering zeshonderdduizend engelen neer die aan elke jood twee
kronen gaf: één voor het doen en één voor het begrijpen.1
|8|
Toen nam Mozes het bloed en sprengde het op het volk en hij zeide: Zie,
het bloed van het verbond dat de Here met u sluit, op grond van al deze
woorden.
Deze woorden vertonen tot op zekere hoogte een overeenkomst met
de inzettingswoorden van het avondmaal. Ex24 neemt vandaar een
belangrijke plaats in beslag in de Hebreeënbrief. Zo bestaat er ook alleen
door het bloed van de Heer Jezus deelname aan het nieuwe verbond dat
hij met de mensen gesloten heeft.
1
Neusner 2011d, 88a.
E X O D U S
24:1-18 – HET VERBOND WORDT GESLOTEN
231
|9|
En Mozes klom op met Aäron, Nadab en Abihu en zeventig van de oudsten
van Israël.
|10|
En zij zagen de God van Israël en het was alsof onder zijn voeten een
plaveisel lag van lazuur, als de hemel zelf in klaarheid.
Lazuursteen is een halfedelgesteente dat in de oudheid gebruikt werd
als inleggesteente voor kostbaarheden.2 Zo werden bijvoorbeeld de ogen
van beelden gevuld met lazuursteen.
|11|
Maar tot de vooraanstaanden der Israëlieten strekte Hij zijn hand niet uit;
zij aanschouwden God en zij aten en dronken.
|12|
De Here zeide tot Mozes: Klim op tot Mij, de berg op, en blijf daar, dan zal
Ik u de stenen tafelen van de wet geven: het gebod dat Ik opgeschreven
heb om hen te onderwijzen.
De vertaling met ‘en Ik zal u stenen tafelen geven, en de wet, en de
geboden, die Ik geschreven heb’ (SV) suggereert dat God niet alleen de
Tien Woorden opschreef, maar ook het ‘gebod’ (vgl. Ex32:32). NBG vat ‘de
wet en het gebod’ samen als de inhoud van de stenen tafelen. Het
moeilijke hierbij is het voegwoord ‘en’ dat tussen ‘wet’ en ‘gebod’ in staat.
|13|
Toen stond Mozes op met zijn dienaar Jozua, en Mozes besteeg de berg
Gods.
|14|
Maar tot de oudsten zeide hij: Wacht hier op ons, totdat wij bij u
terugkeren; Aäron en Chur zijn immers bij u, wie zaken heeft, moet
zich tot hen wenden.
|15|
Daarop besteeg Mozes de berg, en de wolk bedekte de berg.
|16|
De heerlijkheid des Heren rustte op de berg Sinaï, en de wolk bedekte hem
zes dagen lang; op de zevende dag riep Hij tot Mozes midden uit de
wolk.
In tegenstelling tot Ex19 wordt erop gewezen dat Jahweh na zes
dagen van zwijgen op de zevende dag sprak.
2
F.C. Fensham, Exodus (POT; Nijkerk:Callenbach, 1984), 184.
232
|17|
De verschijning van de heerlijkheid des Heren was als verterend vuur op
de top van de berg ten aanschouwen van de Israëlieten.
|18|
Mozes ging de wolk in en besteeg de berg. En hij bleef op de berg veertig
dagen en veertig nachten.
E X O D U S
25-31 – ZEVEN GODSTOESPRAKEN TOT MOZES
233
20 | 25-31 – Zeven
Godstoespraken tot Mozes
Ex25 begint een nieuw gedeelte dat gekenmerkt is door zeven
Godspraken die tot Mozes zijn gericht en allemaal beginnen met de
uitdrukking ‘Jahweh sprak tot Mozes’ (25:1; 30:11,17,22,34; 31:1,12). 1 De
zevende Godspraak hierin gaat over de ‘sabbat’, het thema waarover ook
de zevende scheppingsdag spreekt.
In het verleden is Ex25-40 nauw in verband gebracht met Gn1-3. 2
Ex25-31 zou dan de schepping, Ex32-33 de val en Ex34-40 het herstel
beschrijven.3 Victor Hamilton toont parallellen met het einde van Ex39-40
en het einde van de scheppingsdagen:4
‘God keek naar alles wat hij had gemaakt en ‘Toen Mozes het hele werk aanschouwde en
zag dat het zeer goed was’ (Gn1:31).
zag dat ze het hadden uitgevoerd zoals Jahweh
had bevolen, dat ze het precies zo hadden
uitgevoerd’ (Ex39:43).
‘Zo werden de hemel en de aarde in al hun ‘Zo werd het werk aan de verblijfplaats, de tent
rijkdom voltooid’ (Gn2:1).
van samenkomst, voltooid’ (Ex39:32).
‘Op de zevende dag had God zijn werk ‘Daarmee was het werk van Mozes voltooid’
voltooid, op die dag rustte hij van het werk dat (Ex40:33).
hij gedaan had’ (Gn2:2).
‘God zegende de zevende dag en verklaarde die ‘[Mozes] gaf hun zijn zegen’ (Ex39:43).
heilig, want op die dag rustte hij van heel zijn
scheppingswerk’ (Gn2:3).
Ondanks dat de parallellen deels kunstmatig overkomen (bijv.
Ex39:43 aan het begin en einde), blijft het boeiend om deze parallellen
verder te onderzoeken.
A
25:1-30:10 – Instructies voor de tabernakel
In Ex25:8 maakt God duidelijk dat Hij in het midden van Israël wil
wonen. Het volk Israël dient voor God een ontmoetingstent of gebouw te
1
2
3
4
E. Blum, Studien zur Komposition des Pentateuch (BZAW189; Berlijn:De Gruyter, 1990), 307.
J. Blenkinsopp, ‘The Structure of P,’ Biblica 38 (1976): 280; Prophecy and Canon: A Contribution to the Study of
Jewish Origins (Notre Dame:University of Notre Dame, 1977), 62.
P.J. Kearney, ‘Creation and Liturgy: The P Redaction of Ex 25-40,’ Zeitschrift für die alttestamentliche
Wissenschaft 89 (1977): 375-387.
V.P. Hamilton, Handbook on the Pentateuch (Grand Rapids:Baker, 1982), 235.
234
bouwen. Uit Ugaritische teksten blijken de termen ‘tent’ en ‘gebouw’ voor
het heiligdom synoniemen van elkaar te zijn.5
De beschrijving van dit heiligdom in Exodus toont tevens
overeenkomsten met de bouw van andere stellages uit de oudheid. 6 Beiden
waren gemakkelijk te demonteren en vervoeren. 7 Hetep-Heres I, de
moeder van Cheops maakte een houten paviljoen met horizontale balken
aan de boven- en onderkant. Het geheel overdekte ze met goud. 8 In
tegenstelling tot deze Egyptische stellages was de tabernakel gekenmerkt
door soberheid. God sprak in de taal van de tijd waarin Israël destijds
leefde, maar gaf een eigen invulling aan het model van de tabernakel.9
Over de betekenis van de tabernakel is onder de uitleggers verschil
van mening. Onderstaande gegevens zijn ontleend van Mart-Jan Paul:10
(1) Volgens Flavius Josephus, Philo, Clement, Origenes en
Chrysostomus is de tabernakel een afspiegeling van de kosmos. De
voorhof verwijst naar de aarde, het heilige naar de zee en het
Allerheiligste naar de hemel. De menora verwijst naar de zon en
planeten en de twaalf broden verwijzen naar de twaalf tekens van
de dierenriem of de twaalf maanden. Moeilijkheid bij deze uitleg
is dat Israël de hemellichamen niet mocht vereren.
(2) Philo denkt tevens nog dat de voorhof en het heilige verwijzen
naar de lichamelijke wereld van de menselijke ervaring en het
Allerheiligste verwijst naar het goddelijke en de waarheid.
(3) Coccejus ziet in de tabernakel een afspiegeling van de kerk. De
voorhof is de uiterlijke kerk, het heilige de strijdende kerk op
aarde en het Allerheiligste de triomferende kerk in de hemel.
(4) Maarten Luther dacht bij het voorhof aan het lichaam, bij het
heilige aan de ziel en bij het Allerheiligste aan de geest. Zijn
volgelingen werkten deze visie uit met behulp van handboeken
over anatomie en chirurgie. Hierdoor brachten ze de onderdelen
van de tabernakel in relatie met de verschillende delen van het
menselijke lichaam.
5
6
7
8
9
10
Paul, Van den Brink, and Bette 2004, 1018.
K.A. Kitchen, ‘The Desert Tabernacle: Pure Fiction or Plausible Account?’ Bible Review 16/6 (2000): 14-21; M.M.
Homan, ‘The Divine Warrior in His Tent: A Militairy model for Yahweh’s Tabernacle,’ Bible Review 16/6 (2000):
22-33,55; D.E. Flemming, ‘Mari’s large public tent and the Priestly tent sanctuary,’ Vetus Testamentum 50 (2000):
484-498.
Paul, Van den Brink, and Bette 2004, 1017.
Ibid.
Ibid., 1024.
Ibid., 1020–1022.
E X O D U S
25:1-30:10 – INSTRUCTIES VOOR DE TABERNAKEL
235
(5) Voor Swedenborg is de tabernakel een model van hoe God in de
mens werkt. Het begint in het Allerheiligst, wat symbool staat
voor de gevoelens, dan gaat het naar het heiligste, wat symbool
staat voor de rationele gedachten en ten slotte naar de voorhof die
verwijst naar de woorden en daden.
(6) Charles Mackintosh ziet in de tabernakel een weerspiegeling van
het werk van Christus. Hij verwijst hiervoor meerdere keren naar
de brief aan de Hebreeën. Nadeel hierbij is dat de Hebreeënbrief
stelt dat de tabernakeldienst het werk van Christus afbeeldt.
Christus is de ware hogepriester die dienst doet in het hemelse
tabernakel.
(7) Sommigen zien de tabernakel als een bekeringsweg. De gelovige
moet worden gedoopt in het wasvat en geloven in het offer
(voorhof). Daarna onderhoudt hij de relatie met andere christenen
door de tafel met toonbroden, vertoont hij zijn licht door de
menora en neemt hij deel aan het gebed door het reukofferaltaar.
(8) Anderen zoeken overeenkomsten tussen de tabernakel en de
nieuwe schepping waarover Op21-22 spreekt.11
Toch kunnen we enkele zaken constateren in de beschrijving van de
tabernakel. Zo valt de stijging op bij de gebruikte metalen. In de voorhof is
brons aanwezig, in het heilige en Allerheiligste goud. Ook geeft God
nauwkeurig aanwijzingen hoe Hij gediend wil worden. Hij gebruikt aardse
materialen en de gaven en vrijwillige inzet van mensen. Zij mogen het
meest kostbare en kunstrijke in dienst van Hem stellen. Toch kan de mens
niet zomaar tot God naderen. Er is een gradatie van toegang. Zo mag de
hogepriester meer dan anderen.
a
25:1-9 – Het hefoffer voor de tabernakel
(1) Toen sprak Jahweh tot Mozes: (2) Spreek tot de Israëlieten en zeg dat zij voor Mij een hefoffer nemen. U
moet van iedereen die daar van harte toe bereid is, een hefoffer voor Mij nemen. (3) Dit is het hefoffer dat u
van hen moet nemen: goud, zilver en brons, (4) blauwpurperen, roodpurperen en scharlakenrode wol, fijn
linnen en geitenhaar, (5) roodgeverfde ramshuiden, tachasj-vellen en acaciahout, (6) olie voor de lamp,
specerijen voor de zalfolie en specerijen voor het geurige reukwerk, (7) onyxstenen en andere edelstenen als
opvulling voor de efod en de borsttas. (8) En zij moeten voor Mij een heiligdom maken, zodat Ik te midden
van hen kan wonen. (9) Volgens alles wat Ik u zal tonen, een ontwerp van de tabernakel en een ontwerp van
al zijn voorwerpen, zó moet u het maken.
11
Longman III and Dillard 2006, 80.
236
|1|
Toen sprak Jahweh tot Mozes:
|2|
Spreek tot de Israëlieten en zeg dat zij voor Mij een hefoffer nemen. U
moet van iedereen die daar van harte toe bereid is, een hefoffer voor
Mij nemen.
Er klinkt een oproep in de wildernis om een Israëlitisch bouwfonds te
stichten. Het huis van God zou gebouwd worden met de vrijwillige
bijdragen van de verlosten. Veel van de onder genoemde grondstoffen had
het volk uit Egypte meegenomen (Ex12:35). Nu mochten ze het vrijwillig
aan Jahweh afstaan. Niemand kreeg een belasting opgelegd. Dit was
hetgeen dat ze mochten doen voor de Heer. Wat ze gaven moesten ze
blijmoedig geven en niet met tegenzin of morren, want God heeft een
blijmoediger gever lief (1Kr29:6-7; 2Ko9:7).
|3|
Dit is het hefoffer dat u van hen moet nemen: goud, zilver en brons,
Het tabernakel dat we in Ex beschreven vinden, is een schaduw van
Christus, maar alleen een schaduw, want Christus zelf is niet te
beschrijven in zijn grootheid (Hb9:23-24). Ook mogen we in het
tabernakel een beeld zien van de gemeente (Ef2:19-20) en de enkele
gelovigen (2Ko6:16).
De metalen goud, zilver en brons mochten gebracht worden. Andere
vertalen ‘brons’ met ‘koper’, wat eveneens in het Hebreeuws mogelijk is.
De Egyptenaren hadden meerdere kopermijnen in de nabijheid van de
Sinaï.
Sommige uitleggers vermelden bewust dat er geen ijzer genoemd
wordt omdat dit metaal gebruikt werd voor oorlogsmateriaal. Het ijzer zou
niet te verbinden zijn met het Godshuis van vrede (vgl. 1Kn6:7).
|4|
blauwpurperen, roodpurperen en scharlakenrode wol, fijn linnen en
geitenhaar,
Naast de metalen worden er ook doeken genoemd. Telkens is de
volgorde van de soorten doeken dezelfde in Ex. 12 Er dient gezorgd te
worden voor het donkere blauwpurper en roodpurper. Voor het aanmaken
12
K. Tavernier, Jezus vinden in de tabernakel (Vaassen:Medema, 2007), 84.
E X O D U S
25:1-30:10 – INSTRUCTIES VOOR DE TABERNAKEL
237
van deze twee kleuren werd er gebruik gemaakt van vier soorten
slakken:13 de murex brandaris, murex trunculus, helix ianthina en purpura
lapillus. De blauwe kleur ontstond door de afscheiding van de
purperklieren van de murex-slakken aan het zonlicht bloot te stellen. De
rode kleur ontstond door een grotere hoeveelheid hierbij te nemen. Bij de
blauwe kleur is er typologisch graag gedacht aan de hemel waaruit
Christus neerdaalde.14 Bij het roodpurper is er typologisch aan het
koningschap gedacht waaraan Christus zou deelhebben. 15 Kris Tavernier
merkt op:
‘Purper komt altijd voor in het midden van de opsomming,
tussen blauw[purper] en [scharlaken]rood in, en verbindt deze
kleuren zo met elkaar. Blauw en rood komen bovendien nooit
samen in een gordijn van de tabernakel voor (wel apart, zie
Nm4) zonder dat er purper bij is! Blauw en rood raken elkaar
niet, maar worden wel met elkaar verbonden door het purper.
Zo konden [typologisch] God en de mens eigenlijk ook nooit
samen zijn, maar ze worden samengebracht door de Heer Jezus
Christus.’
De scharlakenrode kleur in de stof of wol ontstond uit het gedroogde
lichaam van het vrouwtje van de schildluis ( coccus ilicis). Als ze gereed is
om jongen voort te brengen, hecht ze zich vast aan een boomstam. Haar
eitjes worden zo beschermd totdat de larven eruit komen. Als daarna de
moeder sterft krijgt haar lichaam de scharlakenkleur. Hiervan wordt de
scharlakenrode wol gemaakt. Veel uitleggers zien in de productie van het
scharlaken een voorafschaduwing van Christus’ dood aan het kruis om
‘vele kinderen tot de heerlijkheid te leiden’ (Hb2:10).
Fijn linnen was afkomstig uit Egypte – het land van het mooiste
linnen (Ez27:7). De stof werd gemaakt uit vlas (linum usitatissimum) en
voornamelijk door de priesters gedragen. Het geitenhaar werd gebruikt als
basis voor de vervaardiging van de gordijnen in de tabernakel.
Deze diverse tinten van de voorhangen van de tabernakel zouden de
keuze van de christelijke liturgie bepalen die door paus Innocentius III
(1216) werd vastgelegd.16
13
14
15
16
L.B. Jensen, ‘Royal Purple of Tyre,’ Journal of Near Eastern Studies 22 (1963): 104-118.
C.A. Coates, An Outline of the Book of Exodus (Londen:SHBD, 1921), 149.
C.A. Coates, An Outline of the Book of Exodus (Londen:SHBD, 1921), 149.
H. Pleij, Van karmijn, purper en blauw: over kleuren van de Middeleeuwen en daarna (Amsterdam:Prometheus,
2002), 32.
238
|5|
roodgeverfde ramshuiden, tachasj-vellen en acaciahout,
De ramshuiden werden rood gekleurd met de wortel van een plant
(rubia tinctorum).17 Typologisch denken uitleggers bij de ramshuiden aan
de Christus’ intense toewijding die tot de dood aan het kruis ging.
Tachasvellen
Het
is
onduidelijk
wat
vellen
van
‫תִי חִי ש‬/tachasj zijn. Nederlandse vertaling en
kiezen
voor ‘zeekoeienhuid’ (NBV, HSV), ‘fijn leer’
(WV,
GNB), ‘dassenvellen’ (NB, HB) of geven het
Hebreeuws
onvertaald
weer
als
‘tachasvellen’ (NBG). Aangezien Ez16:10 het
gebruikt
voor schoeisel lijkt het niet om ‘dassenvellen’
te gaan.
Vanuit het Arabisch is de gedachte aan
‘zeekoeienhuid’ het meest acceptabel.18 In de
Rode
Zee leefde de blauwgrijze zeekoe
(Trichechus Senegalensis),
levend
Senegalensis), een in het water
plantenetend zoogdier met donkere
vlekken.19 Het vel van deze zeekoe stoot TRICHECHUS SENEGALENSIS vocht af.
Typologisch denkt Charles Mackintosh bij de
vellen
aan de ‘heilige waakzaamheid, waarmee de Heer Jezus Zich gescheiden hield van
alles wat Hem zou hebben kunnen aftrekken van het doel, dat zijn gehele ziel
vervulde.’20
|6|
olie voor de lamp, specerijen voor de zalfolie en specerijen voor het
geurige reukwerk,
De lampolie werd gewonnen uit olijven (Ex27:20). Typologisch is er
bij de olie gedacht aan een beeld van de heilige Geest. 21 Als de gelovigen
de Geest geen ruimte geven zullen ze, net als een menora zonder olie, geen
licht uitstralen. De balsem hadden de Israëlieten meegebracht uit Egypte.
Ondanks dat NBG ‘specerijen’ vertaalt, kunnen we het beste denken aan
een product van de balsemstruik (balsamodendron opolbalsamum). Het
hars van deze struik werd gebruikt om aan de olie een bijzondere geur te
geven.
17
18
19
20
21
F.C. Fensham, Exodus (POT; Nijkerk:Callenbach, 1984), 187.
Vgl. Budd 1984, 48; Houtman 1986, 146–147; Paul, Van den Brink, and Bette 2004, 1019.
Walton, Matthews, and Chavalas 2000; Remmers 2001, 175.
Mackintosh n.d., 189.
C.A. Coates, An Outline of the Book of Exodus (Londen:SHBD, 1921), 151.
E X O D U S
25:1-30:10 – INSTRUCTIES VOOR DE TABERNAKEL
|7|
239
onyxstenen en andere edelstenen als opvulling voor de efod en de borsttas.
Onyxstenen en verschillende andere kostbare edelstenen werden door
de Israëlieten meegenomen uit Egypte. Bij opgravingen is gebleken dat
deze stenen vooral voorkwamen in het zuiden van Israël, wat wijst op
Egypte als de voornaamste plaats van herkomst.
|8|
En zij moeten voor Mij een heiligdom maken, zodat Ik te midden van hen
kan wonen.
Het volk diende voor Jahweh een heiligdom te maken. Vanuit het
Latijn heeft dit heiligdom de naam ‘tabernakel’ meegekregen. Het Latijnse
tabernaculum betekent eenvoudig ‘tent’. Het Hebreeuwse mishkán
kunnen we daarentegen beter in het Nederlands vertalen met ‘woning’.
Toch gebruikt de Bijbel voor de tabernakel de taal van de tent: (1) ‘tent
van de samenkomst’, waardoor de nadruk ligt op het samenkomen van
God met zijn volk (vgl. Ex25:22; 29:43; 30:36); en (2) ‘tabernakel van de
getuigenis’ (Nm1:50,53; 9:15; 2Kr24:6) waardoor de nadruk ligt op de
verbondstafelen.
God had eigenlijk al een woning maar toch wil Hij bij mensen wonen
(1Kn8:12; 1Tm6:16). Zodra Hij een volk had dat schuilde achter het bloed
(Ex12) en afgezonderd was van de wereld, maakte Hij zijn verlangen
bekend bij de mensen te wonen. Door de tabernakel wil God wonen bij
zijn volk Israël (Ex29:45). Dat verlangen vinden we als een rode lijn
doorheen de Bijbel. God wil wonen bij de mensen. Dat wilde hij bij Israël
(Ex29:45), dat wil Hij bij ons (Mt18:20) en dat wil Hij in de toekomst
(Op21:3). De woning is een goed beeld van God, net zoals jouw woning
een beeld is van jouw; ordelijk, veel of weinig kunst. Gods huis was een
beeld van de tempel van Christus (Jh2:21), maar ook iedere gelovige
individueel is een tempel van God (14:23).
|9|
Volgens alles wat Ik u zal tonen, een ontwerp van de tabernakel en een
ontwerp van al zijn voorwerpen, zó moet u het maken.
Mozes diende de tabernakel te maken zoals God het hem had
getoond. De woning die de Israëlieten bouwden was een maquette van
Gods hemelse woning (Hb9:11-12,24-25; Op11:19). Het was de schaduw
van God heilige hemelse woning (Hb8:5). Daarom kon God niet met heel
zijn wezen in deze aardse woning wonen. Hij woont er enkel met zijn
Naam (Dt12:5). Jahweh blijft in de hemel wonen (Dt26:15; 1Kn8:27-31).
Maar door de tabernakel van God op aarde, vormen hemel en aarde een
240
eenheid (1Kr28:2; Mt5:34-35). Eredienst is een combinatie van symboliek
en realiteit. Door deelname aan de symbolische handelingen heeft de
gelovige deel aan de goddelijke en hemelse realiteit die deze symboliek
uitbeeldt. Met goddelijk vuur wordt het eerste brandoffer verteerd
(Lv9:23-24). Bij de overtreding van de grenzen van deze symbolische
handelingen, komt de realiteit ook naar voren door de goddelijke
doodstraf (Lv10:1-3). In de eredienst zijn symboliek en realiteit niet te
scheiden. Een heilige huiver is de gepaste houding. God is aanwezig.
Mozes kreeg het hemelse heiligdom te zien. Daardoor had hij een idee
van de vorm, verbindingen en patronen in Gods woning. Alles wat in de
dienst van God gedaan wordt, moet naar Gods aanwijzing gedaan worden.
Dat dit van groot belang is, blijkt uit het feit dat niets in de Bijbel zo
gedetailleerd beschreven wordt als de tabernakel.
Toen Mozes aan het begin van Genesis de schepping beschreef,
gebruikte hij minder plaats dan bij de beschrijving van deze woning Gods.
Jahweh vind het onbelangrijk dat de gelovigen weten hoe de lijnen en
cirkels van de aardbol, de diameter van de aarde of de hoogte en grootte
van sterren is. Veel belangrijker is hoe de maat van iedere plank en elk
gordijn in het tabernakel is.
b
25:10-16 – De ark van het verbond
(10) Ook moeten zij een ark van acaciahout maken; zijn lengte moet twee-en-een-halve el zijn, zijn breedte
anderhalve el en zijn hoogte anderhalve el. (11) U moet hem met zuiver goud overtrekken; vanbinnen en
vanbuiten moet u hem overtrekken en er aan de bovenkant een gouden rand omheen maken. (12) Dan moet
u er vier gouden ringen voor gieten en die bevestigen aan zijn vier voetstukken, namelijk twee ringen aan
zijn ene kant en twee ringen aan zijn andere kant. (13) Vervolgens moet u draagbomen van acaciahout maken
en die overtrekken met goud. (14) Dan moet u de draagbomen door de ringen steken aan weerskanten van de
ark om daarmee de ark te kunnen dragen. (15) De draagbomen moeten in de ringen van de ark blijven, ze
mogen er niet uitgetrokken worden. (16) Vervolgens moet u in de ark de getuigenis leggen, die Ik u geven zal.
Bij de beschrijving van de voorwerpen die in de tabernakel staan,
begint God bij de ark van het verbond, die zijn voetbank is, en werkt hij
dan naar buiten toe, naar de poort.
|10|
Ook moeten zij een ark van acaciahout maken; zijn lengte moet twee-eneen-halve el zijn, zijn breedte anderhalve el en zijn hoogte anderhalve
el.
E X O D U S
25:1-30:10 – INSTRUCTIES VOOR DE TABERNAKEL
241
Er zijn zes voorwerpen verbonden met de tabernakel. Vier
voorwerpen zijn met goud bedekt en staan in de tent, de twee anderen zijn
met koper bedekt en staan buiten de tent in de voorhof. De schrijver van
Ex beschrijft als eerste de ark. In Ex25:10-22 horen we de opdracht tot het
maken van de ark en het verzoendeksel. In Ex37:1-9 lezen we hoe Besaleël
hieraan uitvoering geeft. Ex26:33-34 vermeldt de opdracht tot inrichting
en plaatsing van de ark en Ex40:20-21 verhaalt ons de uiteindelijke en
daadwerkelijke inrichting en plaatsing ‘zoals Jahweh aan Mozes had
geboden.’
De ark diende een afmeting te hebben van 2,5 x 1,5 x 0,5 el. Dat komt
tegenwoordig overeen met 121 x 73 x 24cm (1 el = 48,4cm).
De ark bevond zich als enige object in het allerheiligste en draagt in
het Oude Testament meerdere namen: (1) ‘ark’ (Ex25:10); (2) ‘ark van de
getuigenis’ (Ex25:22); (3) ‘ark van het verbond’ (Jz3:6); (4) ‘ark van Gods
verbond’ (1Sm4:4); (5) ‘ark van Jahwehs verbond’ (Nm10:33; Jz3:3,11,13;
1Sm4:4); (6) ‘ark Gods’ (1Sm3:3; 5:7); (7) ‘ark van Jahweh’ (1Sm5:3). De
etymologie van het woord ‘ark’ (Hebr. a’ron) is onbekend.22 Marcus wijst
op een interessante tekst in het Ugaritisch waar arn wordt gebruikt voor
een geldkist in de tempel, waarin mensen voorwerpen van edelmetaal
konden leggen (vgl. 2Kn12:10; 2Kr24:8,10,11[2x]).23
Geschiedenis van de verbondsark
De geschiedenis van de verbondsark begint in Ex25:10. In de Bijbel zullen we de ark
nog vele keren tegenkomen. Tijdens haar geschiedenis bevatte ze de wet van Mozes,
de staf van Aäron en de kruik met Manna (1Kn8:9; Hb9:4). Ze stond in het Allerheilige
en werd tijdens reizen gedragen door priesters of Kohatieten uit de stam Levi
(Nm3:30-31). Als de Israëlieten de Jordaan oversteken en Jericho naderen gaat de
ark hun vooruit (Js3:6; 6:4). Na de eerste overwinningen in het beloofde land komt de
ark in Silo te staan (Re20:27; 1Sm3:3). Daar wordt ze veroverd en weer
teruggebracht door de Filistijnen (1Sm5-7). David haalde haar naderhand naar
Jeruzalem (2Sm6) waarna ze een plaats kreeg in de tempel van Salomo (1Kn8:9).
22 J. Zobel, ‘‫אָרון‬,’ Theologisches Handwörterbuch zum Alten Testament, red. E. Jenni en
C. Westermann, Vol.I (München:Kaiser, 1971-1976), col.393; W. Baumgartner (e.a.),
Hebräisches und Aramäisches Lexicon zum Alten Testament (Leiden:Brill, 1967-1996),
83.
23
D. Marcus, ‘The term “Coffin” in the Semitic Languages,’ Journal of the Ancient Near East Society of Columbia
University 7 (1975): 85-92.
242
Naderhand vernemen we niets meer over de verbondsark. Volgens de Talmoed heeft
Salomo een geheime kamer in de tempelberg voor de ark gemaakt, zodat deze bij
oorlog niet veroverd kon worden.24 Koning Josia bracht de ark hierin om ze te
beschermen voor de vijand. Maar in de Bijbel vinden we geen enkele vermelding dat
dit gebeurde. Ook een vermelding dat Nebukadnezar de ark meenam of verwoestte
ontbreekt. Jr vermeldt later diverse tempelschatten (52:17-23), maar zwijgt over de
ark. Wel spreekt Jr3:16-17 over een toekomstige gebeurtenis met de ark in het
vrederijk.
|11|
U moet hem met zuiver goud overtrekken; vanbinnen en vanbuiten moet
u hem overtrekken en er aan de bovenkant een gouden rand omheen
maken.
De ark diende met goud te worden overtrokken. In het verleden is er
gedacht dat door middel van vergulden gebeurde. Het vergulden was ruim
bekend in het oude Egypte en kan vandaar ook bij de Israëlieten bekend
zijn geweest. Maar doordat het vergulden moeilijk te realiseren is in de
wildernis kunnen we beter denken dat de ark eenvoudig met gouden
platen werd overtrokken.
Doordat de ark van hout wordt gemaakt en met goud wordt
overtrokken, kan er typologisch gedacht worden aan de Persoon van Jezus
Christus. Het hout dat uit de aarde opschiet verwijst dan naar zijn
mensheid en het goud naar zijn goddelijkheid.25 Ook de inhoud die later in
de ark komt (de wet (Ex25:16), de staf van Aäron (Nm17:10) en de kruik
met Manna (Ex16:33)) onderstreept de gedachte dat de ark een beeld van
Christus is (Hb9:4).26
|12|
Dan moet u er vier gouden ringen voor gieten en die bevestigen aan zijn
vier voetstukken, namelijk twee ringen aan zijn ene kant en twee
ringen aan zijn andere kant.
Aan de zijkanten van de ark dienen er gouden ringen te worden
aangebracht. Doordat de ark een rechthoek is, weten we niet precies of
deze ringen aan de korte of lange kant werden aangebracht. Van beide
mogelijkheden bestaan er tekeningen. Doordat er twee ringen aan elke
kant worden aangebracht lijkt het ‘t meest voor de hand liggend om deze
ringen, waardoor de draagbomen komen (vs13), te bevestigen aan de lange
kant.
24
25
26
Babylonische Talmoed, traktaat Shekalim 6.1-2 en Joma 52b.
E. Dennett, De Verlosten des Heren (Den Haag:Voorhoeve, z.j.), 141.
C.A. Coates, An Outline of the Book of Exodus (Londen:SHBD, 1921), 154.
E X O D U S
25:1-30:10 – INSTRUCTIES VOOR DE TABERNAKEL
243
Een ander vraagstuk is het op welke hoogte de ringen bevestigd
dienen te worden. Worden ze bevestigd aan de onderkant, bovenkant of in
het midden van de hoogte. Als de ringen aan de onderkant werden
vastgemaakt zou de ark uitreizen boven de Levieten die de ark droegen.
Daardoor zou er geen gevaar bestaan dat iemand ‘per ongeluk’ in contact
zou komen met de ark.27
|13|
Vervolgens moet u draagbomen van acaciahout maken en die overtrekken
met goud.
De draagbomen dienden ervoor om de ark te kunnen verplaatsen.
Over de lengte van de draagbomen lezen we in 1Kn: ‘De draagbomen
waren zo lang, dat hun uiteinden van het heilige uit voor de achterzaal
zichtbaar waren, maar buiten kon men ze niet zien; zij zijn daar gebleven
tot op de huidige dag’ (8:8).
|14|
Dan moet u de draagbomen door de ringen steken aan weerskanten van de
ark om daarmee de ark te kunnen dragen.
Tijdens de wildernisreis werd de ark gedragen door de Levieten
(Nm7:9; 1Kr13:7,10-11; 15:12,15; 2Kr35:3).
|15|
De draagbomen moeten in de ringen van de ark blijven, ze mogen er niet
uitgetrokken worden.
Door de aanwezigheid van de draagbomen is meteen voor iedereen
duidelijk dat de ark een tijdelijk verblijf op aarde heeft. De ark is als het
ware ontworpen voor een pelgrimstocht. Dit zou veranderen als de ark in
de tempel van Salomo zou worden gebracht (2Kr5:9). De pelgrimstocht
van de ark was toen ten einde en het volk was in rust in het land gekomen
(Ps13:8).
|16|
Vervolgens moet u in de ark de getuigenis leggen, die Ik u geven zal.
In de ark diende de wet van Mozes gelegd te worden. Hiermee
worden de twee stenen tafelen als getuigenis van het verbond (1Kn8:9). 28
Mede hierdoor wordt de ark de ‘ark van het getuigenis’ of de ‘ark van het
verbond’ genoemd (Ex30:6). Doordat de ark in het allerheiligste stond, lag
ook dit getuigenis voor het aangezicht van Jahweh in het allerheiligste.
Later zouden hier nog de kruik met manna (Ex16:33) en de bloeiende staf
27
28
Flavius Josephus, Joodse Oudheden I.3.6.
F.C. Fensham, Exodus (POT; Nijkerk:Callenbach, 1984), 188.
244
van Aäron (Nm17:10) aan worden toegevoegd. De voorwerpen in de ark
openbaren ons vandaar wat er in Gods hart leeft voor deze schepping (de
wet), hoe God voor zijn volk zorgde en zorgt (het manna) en hoe God
leven uit het onleefbare kan geven (de bloeiende staf).
c
25:17-22 – Het verzoendeksel
(17) Dan moet u een verzoendeksel van zuiver goud maken, zijn lengte twee-en-een-halve el en zijn breedte
anderhalve el. (18) Vervolgens moet u twee cherubs van goud maken, als gedreven werk moet u ze maken
aan de beide uiteinden van het verzoendeksel. (19) Maak één cherub aan het uiteinde aan de ene kant, en één
cherub aan het uiteinde aan de andere kant; als één geheel met het verzoendeksel moet u de cherubs maken,
aan de beide uiteinden ervan. (20) De cherubs moeten hun beide vleugels naar boven uitgespreid houden,
terwijl ze met hun vleugels het verzoendeksel bedekken en hun gezichten naar elkaar gericht zijn; de
gezichten van de cherubs moeten op het verzoendeksel gericht zijn. (21) U moet dan het verzoendeksel
boven op de ark leggen, en de getuigenis, die Ik u geven zal, in de ark leggen. (22) Dan zal Ik u daar
ontmoeten en van boven het verzoendeksel, van tussen de twee cherubs op de ark van de getuigenis, zal Ik
met u spreken over alles wat Ik u voor de Israëlieten bevelen zal.
|17|
Dan moet u een verzoendeksel van zuiver goud maken, zijn lengte tweeen-een-halve el en zijn breedte anderhalve el.
Het verzoendeksel wordt vervaardigd uit zuiver goud. Het grondvlak
van het deksel is even groot als het grondvlak van de ark: 2,5 x 1,5 el.
Tijdens de verzoendag werd het deksel met bloed besprenkelt om
verzoening over het volk te brengen. Doordat het van puur goud is,
hebben uitleggers bij het verzoendeksel aan de heerlijkheid van het offer
van Christus gedacht dat de verzoening draagt voor het volk. Paulus
gebruikt vandaar voor de verzoening van Christus het Grieks hilasérion
dat de LXX voor het verzoendeksel in dit vers gebruikt (Rm3:25).
|18|
Vervolgens moet u twee cherubs van goud maken, als gedreven werk moet
u ze maken aan de beide uiteinden van het verzoendeksel.
Boven op het verzoendeksel dienden aan beide zijden cherubs
gemaakt te worden. Voor de tweede keer lezen we over cherubs in de
Thora. De eerste keer vernamen we van de cherubs die de hof dienden te
bewaken. Nu vernemen we van de cherubs die het verzoendeksel
aanschouwen. Het blijft onduidelijk of deze cherubs van louter goud
gemaakt werden. De cherubs werden ook bij andere volken afgebeeld. 29 Zo
ondersteunen twee cherubs de troon van de Fenicische koning Hiram en
29
F.C. Fensham, Exodus (POT; Nijkerk:Callenbach, 1984), 189.
E X O D U S
25:1-30:10 – INSTRUCTIES VOOR DE TABERNAKEL
245
bewijzen plaquettes uit Samaria dat de cherubs een geliefd thema voor de
beeldsnijkunst waren. Later zouden deze cherubs ook bij de Assyriërs en
Babyloniërs een grote rol blijven spelen.
|19|
Maak één cherub aan het uiteinde aan de ene kant, en één cherub aan het
uiteinde aan de andere kant; als één geheel met het verzoendeksel moet
u de cherubs maken, aan de beide uiteinden ervan.
De cherubs dienden gemaakt te worden ‘van de beide uiteinden van
het verzoendeksel uit’ (vgl. Ex37:8). Dat hoeft niet te impliceren dat beide
cherubs uit één geheel werden gemaakt. Enkel bij de gouden menora
wordt dit duidelijk vermeld.
|20|
De cherubs moeten hun beide vleugels naar boven uitgespreid houden,
terwijl ze met hun vleugels het verzoendeksel bedekken en hun
gezichten naar elkaar gericht zijn; de gezichten van de cherubs moeten
op het verzoendeksel gericht zijn.
De gezichten van de cherubs zagen het bloed op het verzoendeksel
dat er tijdens de verzoendag op werd gesprenkeld (Lv16).
|21|
U moet dan het verzoendeksel boven op de ark leggen, en de getuigenis,
die Ik u geven zal, in de ark leggen.
De getuigenis, waarvan al sprake was in vs16 diende haar plaats te
ontvangen in de ark. Boven op de ark zou het verzoendeksel komen. Op
de ark lag hierdoor het verzoendeksel waarop de hogepriester één keer per
jaar, tijdens de Verzoendag, bloed sprenkelde om de mens met God te
verzoenen, terwijl in de ark het getuigenis lag dat de verordeningen van
God aan de mens representeerde. Door deze combinatie krijgt de ark een
dubbele betekenis. Enerzijds verwijst het naar de onvolmaaktheid van de
mens tegenover Gods inzettingen, anderzijds wijst het op de volmaakte
inzettingen waaraan de mens tegenover God dient te voldoen.30
|22|
Dan zal Ik u daar ontmoeten en van boven het verzoendeksel, van tussen
de twee cherubs op de ark van de getuigenis, zal Ik met u spreken over
alles wat Ik u voor de Israëlieten bevelen zal.
Vanaf het verzoendeksel sprak Jahweh akoestisch hoorbaar met zijn
volk (Nm8:89). De nadruk ligt vandaar in Ex25:17-22 niet op de
verzoening, maar op de goddelijke tegenwoordigheid.
30
Sauer 1979, 33.
246
d
25:23-30 – De tafel van acaciahout
(23) U moet ook een tafel van acaciahout maken. Haar lengte moet twee el zijn, haar breedte één el en haar
hoogte anderhalve el. (24) Dan moet u die met zuiver goud overtrekken en er een gouden rand omheen
maken. (25) Vervolgens moet u er een sierlijst van een hand breed omheen maken en een gouden rand
rondom die sierlijst. (26) Dan moet u er vier gouden ringen voor maken en de ringen bevestigen aan de vier
hoeken van zijn vier poten. (27) De ringen moeten dicht onder de sierlijst zitten, als houders voor de
draagbomen, om de tafel te dragen. (28) En u moet de draagbomen van acaciahout maken en ze met goud
overtrekken; de tafel moet daarmee gedragen worden. (29) Vervolgens moet u de bijbehorende schotels,
schalen, kannen en kommen maken, waarmee plengoffers gebracht worden; van zuiver goud moet u ze
maken. (30) Dan moet u het toonbrood op de tafel leggen; het moet er voortdurend voor Mijn aangezicht zijn.
|23|
U moet ook een tafel van acaciahout maken. Haar lengte moet twee el zijn,
haar breedte één el en haar hoogte anderhalve el.
De tafel van acaciahout wordt later afgebeeld op de triomfboog van
keizer Titus. Het gaat daarbij om de tafel uit de tempel van Herodus. De
tafel die voor de tabernakel werd gemaakt was 2 x 1 x 0,5 el, oftewel 97 x
48 x 24cm. Typologisch is er bij de tafel eveneens aan Christus gedacht.31
|24|
Dan moet u die met zuiver goud overtrekken en er een gouden rand
omheen maken.
Typologische zien uitleggers, evenals bij de ark, in het hout een
verwijzing naar Christus’ mensheid en in het goud een verwijzing naar
Christus’ goddelijkheid.32
|25|
Vervolgens moet u er een sierlijst van een hand breed omheen maken en
een gouden rand rondom die sierlijst.
|26|
Dan moet u er vier gouden ringen voor maken en de ringen bevestigen aan
de vier hoeken van zijn vier poten.
|27|
De ringen moeten dicht onder de sierlijst zitten, als houders voor de
draagbomen, om de tafel te dragen.
|28|
En u moet de draagbomen van acaciahout maken en ze met goud
overtrekken; de tafel moet daarmee gedragen worden.
31
32
C.A. Coates, An Outline of the Book of Exodus (Londen:SHBD, 1921), 166.
E. Dennett, De Verlosten des Heren (Den Haag:Voorhoeve, z.j.), 147.
E X O D U S
25:1-30:10 – INSTRUCTIES VOOR DE TABERNAKEL
|29|
247
Vervolgens moet u de bijbehorende schotels, schalen, kannen en kommen
maken, waarmee plengoffers gebracht worden; van zuiver goud moet u
ze maken.
Het Hebreeuwse qə‘árótáû dat vertaald wordt met ‘schotels’ wijs op een
hol voorwerp met een horizontaal oor. Het werd gebruikt om er melk of olie
in te doen. De kappotáû wijzen daarentegen eerder op groter ‘schalen’ die de
grote van een hand hebben.
|30|
Dan moet u het toonbrood op de tafel leggen; het moet er voortdurend
voor Mijn aangezicht zijn.
Vanuit andere Bijbelplaatsen vernemen we er twaalf toonbroden op
de tafel lagen. De twaalf toonbroden herinneren ons aan de twaalf
stammen van Israël.33 God heeft Israël voor zijn aangezicht.
Over de rangschikking van deze broden worden er geen aanwijzingen
gegeven. Meestal tonen afbeeldingen twee stapels van zes broden op elkaar
gestapeld. Ook over de vraag of het ongezuurde of gezuurde broden gaat,
zwijgt het Oude en Nieuwe Testament. Traditioneel is er wel sprake van
ongezuurde broden.34
e
25:31-40 – De menora
(31) U moet ook een menora van zuiver goud maken. Als gedreven werk moet de menora gemaakt worden,
zijn basis met zijn armen; zijn bloemkelken, zijn knoppen en zijn bloesems moeten er één geheel mee
vormen. (32) En zes armen moeten uit de zijkanten ervan uitsteken: drie armen van de menora uit zijn ene
kant, en drie armen van de menora uit zijn andere kant. (33) Drie bloemkelken in de vorm van
amandelbloesem aan de ene arm, met knop en bloesem, en drie bloemkelken in de vorm van amandelbloesem
aan de andere arm, met knop en bloesem. Zo moeten de zes armen worden die uit de menora steken. (34) En
op de menora zelf moeten vier bloemkelken komen in de vorm van amandelbloesem, met zijn knoppen en
zijn bloesems. (35) Er moet een knop komen onder het eerste paar armen dat eruit steekt, een knop onder het
tweede paar armen dat eruit steekt, en een knop onder het derde paar armen dat eruit steekt. Zo moet het
worden bij de zes armen die uit de menora steken. (36) Zijn knoppen en zijn armen moeten met de menora
één geheel vormen; het geheel moet één stuk gedreven werk van zuiver goud zijn. (37) Vervolgens moet u de
bijbehorende zeven lampen maken. Men moet die lampen aansteken en licht doen verspreiden in de richting
van de voorzijde ervan. (38) Zowel de bijbehorende snuiters als de bijbehorende vuurschalen moeten van
zuiver goud zijn. (39) Van één talent zuiver goud moet men hem maken, met al die genoemde voorwerpen.
(40) Zie dan erop toe dat u het maakt naar zijn ontwerp, dat u op de berg getoond is.
33
34
Dennett 1953, 148.
Babylonische Talmoed, traktaat Menahoth 77b; Misjna, Menahoth 5:1; Philo, De Specialibus Legibus II.161; De
Congressu Eruditionis Gratia 168; De Vita Mosis 81; Flavius Josephus, Joodse Oudheden III.142,255.
248
Na de tafel met toonbroden vinden we een beschrijving van de
menora. Het gouden reukofferaltaar wordt in deze beschrijving niet
genoemd, omdat het een voorwerp was dat gebruikt werd om tot God te
naderen. Als eerste noemt de schrijver de voorwerpen die ons iets van God
openbaren.35
Hoewel velen ‫מרנֹוָר(הה‬/mǝnōrāh vertalen met kandelaar (SV, HSV, NBG,
GNB), betekent het begrip normaal kaarsdrager, terwijl er zich geen
kaarsen maar lampen op bevinden. Het gaat zodoende om een
lampenstandaard, zoals NBV terecht vertaalt.36 Voor de Romeinse tijd
bestonden er zelfs nog geen kaarsen en dus ook nog geen kaarsdrager. 37
‫ מרנֹוָר(הה‬komt oorspronkelijk van ‫ נוָר‬dat zoveel als ‘vlammen’ betekent.38
Omdat het om een uniek begrip gaat, kiezen de meeste uitleggers ervoor
om het Hebreeuws onvertaald te laten en weer te geven met ‘menora’.39
|31|
U moet ook een menora van zuiver goud maken. Als gedreven werk moet
de menora gemaakt worden, zijn basis met zijn armen; zijn
bloemkelken, zijn knoppen en zijn bloesems moeten er één geheel mee
vormen.
Vanaf de oudheid stond de menora symbool voor het joodse volk. De
menora bestond uit een voetstuk met een hoofdschacht van waaruit drie
armen ontsprongen (vs32). In tegenstelling tot de meeste andere
voorwerpen in de tabernakel bestond het evenals het verzoendeksel niet
uit met goud bekleed acaciahout (vs18). Jahweh verordende dat het volk
de menora als gedreven werk moest vervaardigen. Flavius Josephus denkt
hierbij dat de menora van gegoten goud was. 40 Verdere afmetingen van de
menora ontbreken.
Beknopt noemt de schrijver in dit vers verschillende gedeeltes van de
menora. De basis (‫ סך‬i‫י(הָר‬/yārēk) wordt hierbij niet verder uitgewerkt.
Sommige denken hierbij aan een ‘schacht’ (SV, HSV, NBV) en anderen aan
het voetstuk (WV, GNB), maar het gaat om de hoofdbasis van de menora. 41
NBG vertaalt zodoende: ‘het voetstuk zowel als de schacht’. Alle andere
elementen die de schrijver noemt, werkt hij in de volgende verzen uit.
35
36
37
38
39
40
41
Dennett 1953, 152.
Labuschagne 1993, 1.
Hyatt 1980, 270; Avi-Yonah, Katzenstein, and Tsafrir 1981.
Meyers 1976, 18.
Goodenough 1950; Labuschagne 1993; Meyers 1976; Kon 1950; North 1970; Yarden 1971.
Josephus 1996, III.6.7; Ben Uri 1973, 485.
Labuschagne 1993, 10.
E X O D U S
25:1-30:10 – INSTRUCTIES VOOR DE TABERNAKEL
|32|
249
En zes armen moeten uit de zijkanten ervan uitsteken: drie armen van de
menora uit zijn ene kant, en drie armen van de menora uit zijn andere
kant.
Uit de hoofdbasis van de menora komen de zes zij-armen. Drie aan de
ene kant en drie aan de andere kant ervan. Dit verduidelijkt dat de menora
niet zeven maar zes armen heeft.42
|33|
Drie bloemkelken in de vorm van amandelbloesem aan de ene arm, met
knop en bloesem, en drie bloemkelken in de vorm van amandelbloesem
aan de andere arm, met knop en bloesem. Zo moeten de zes armen
worden die uit de menora steken.
Op de zij-armen zijn er bloemkelken bevestigd. Deze kelken moet het
volk maken in de decoratieve vorm van knoppen en amandelbloesems.
Door deze plantaardige decoratie ziet de menora uit als een gestileerde
boom.43 Concreet denken uitleggers hierbij dan terug aan de levensboom
uit de hof van Eden.44 Ook bracht Nick Wyatt de menora in relatie met de
brandende braamstruik, doordat beiden in relatie staan met het licht en
het vuur voor Gods aangezicht.45
Normaal zouden we verwachten dat de menora versierd is, met een
plantmotief dat verband houdt met de functie van de menora. Zo zou het
beeld van de olijfboom eerder voor de hand liggen, omdat de olijven
dienden voor de lampen die het licht verspreiden (vgl. Zc4). Doordat
Jahweh echter kiest voor het versiermotief van de amandelboom, lijkt het
erop dat deze boom van speciale betekenis is voor de menora.
Amandelboom
De amandelboom is een van de eerst bomen die na de winter uitbot. 46 Hij bloeit
meestal in januari en heeft in maart al rijpe vruchten. 47 Het lijkt erop dat hij erover
waakt om als eerste uit te botten, vandaar wordt hij in het
het Hebreeuws ‫ סד‬i‫ש(הק‬/sjāqēd
genoemd, wat zoveel betekent als ‘wakende boom’. Leon Yarden denkt bij de boom
zodoende aan het ideaalbeeld van vruchtbaarheid, leven en opstanding. 48 Ook
42
43
44
45
46
47
48
Meyers 1976, 20.
Ibid., 95–122; Yarden 1971, 40–45.
Goodenough 1950, 452; Smith 1957, 505–512; Yarden 1971, 40.
Wyatt 1986, 363–364; Vgl. Haase 1922, 26; Goodenough 1950, 452; Yarden 1971, 45–46; Meyers 1976, 144–146,
152, 177; Labuschagne 1993, 106.
Haase 1922, 28; Coates 1921, 181.
Zohary and Hopf 1994, 66–67.
Yarden 1971, 46.
250
‫לוז‬/
‫לוז‬/lûz,
lûz, het Hebreeuwse alternatief voor amandelboom, staat in Gn30 in relatie met
vruchtbaarheid.49 In dat geval gaat het om de vruchtbaarheid van Jakobs kudde:
‘Jakob brak jonge takken van populieren, amandelbomen en platanen en schilde ze
zo dat het wit van de takken in strepen bloot kwam. Die afgeschilde takken legde hij
in de drinkbakken. Wanneer de geiten kwamen drinken, werden de wijfjes, die
tegenover de bokken stonden, namelijk bronstig’ (vs37-38). De botanische naam
Amygdalus communis zou verder afgeleid zijn van de Mesopotamische
vruchtbaarheidsgodin Amagullu.50 Bij de witte bloemen van de amandelboom denken
uitleggers verder nog typologisch aan de reinheid en heiligheid van God. 51
Op enkele plaatsen in het Oude Testament vinden we de amendelboom terug. In
Gn43:11 is er sprake van de amdelen die horen bij de beste producten van het land
en die de zonen van Jakob meenemen naar Egypte. In Jr1:11 ziet de profeet Jeremia
een ‘amandeltwijg’ of ‘amandelroede’ in een visioen, waarna Jahweh verklaart dat Hij
waakt (‫ד‬
(‫ש(ה קִי ד‬/
‫ש(ה‬/sjāqad)
sjāqad) over zijn Woord. Verder noemt Pr12:5 nog de bloeiende
amandelboom en komt het amandelmotief ook naar voren bij de bloeiende staf van
Aäron (Nm17:8).
|34|
En op de menora zelf moeten vier bloemkelken komen in de vorm van
amandelbloesem, met zijn knoppen en zijn bloesems.
Vervolgens is er sprake van de versiering op de hoofdbasis van de
menora. Op het centrale gedeelte ervan bevinden zich vier bloemkelken.
Deze zijn onderscheiden van de versieringen op de zes zij-armen die de
menora kent. Waar de vier bloemkelken op het centrale gedeelte zijn
aangebracht wordt niet vermeld.
Doordat ook deze bloemkelken knoppen en bloesems kennen, is het
zelfs mogelijk te denken aan meer dan vier bloemmotieven. Algemeen
denken de uitleggers aan tweeëntwintig versieringen: 52 drie aan iedere zijarm (6x3=18) en vier aan de hoofdbasis. De rabbijnse traditie brengt het
totale aantal versieringen echter op vierentwintig. 53 Flavius Josephus komt
daarentegen tot een totale aantal van zeventig versieringen die hij in
relatie brengt met de tien decani van de zeven planeten die toen bekend
waren.54 Hij telde drie setjes van drie versieringen op elke zij-arm
(3x3x6=54), vier setjes van drie op de hoofdbasis (4x3=12), een versiering
per twee zij-armen (3x1=3) en één versiering op de centrale basis.55
49
50
51
52
53
54
55
Labuschagne 1993, 75.
Yarden 1971, 46–47.
Wenham 2008, 140.
Labuschagne 1993, 15; Haase 1922, 12, 20.
Babylonische Talmoed, traktaat Menachot 28b.
Josephus 1996, III.6.7.
Yarden 1971, 14.
E X O D U S
25:1-30:10 – INSTRUCTIES VOOR DE TABERNAKEL
|35|
251
Er moet een knop komen onder het eerste paar armen dat eruit steekt, een
knop onder het tweede paar armen dat eruit steekt, en een knop onder
het derde paar armen dat eruit steekt. Zo moet het worden bij de zes
armen die uit de menora steken.
Ook onder de zes zij-armen die uit de hoofdbasis van de menora
komen, dient het volk knoppen te maken. Doordat er sprake is van
minstens zes knoppen, lijkt het niet te gaan om de knoppen die vs34
verbond met de vier bloemkelken op het centrale gedeelte.56
|36|
Zijn knoppen en zijn armen moeten met de menora één geheel vormen;
het geheel moet één stuk gedreven werk van zuiver goud zijn.
Nogmaals benadrukt de auteur dat het geheel uit één stuk moet
worden gemaakt. De nadruk erop dat het om gedreven werk gaat wordt
hierbij eveneens herhaalt.
|37|
Vervolgens moet u de bijbehorende zeven lampen maken. Men moet die
lampen aansteken en licht doen verspreiden in de richting van de
voorzijde ervan.
De lampen voor de menora maakte het volk apart. De priesters
droegen de verantwoordelijkheid ervoor om ze later aan te steken (30:8)
en te onderhouden. In het algemeen denken de uitleggers dat de zeven
lampen werden verdeeld over de zes zij-armen en de hoofdbasis. De
lampen staan dan op de bloemen die zich aan de top van de armen
bevinden.57 Een andere mogelijkheid is dat alle zeven de lampen zich
bevinden op de top van de centrale basis en dat de zes zij-armen leeg
blijven.58
De lampen dienden verder in de richting van de voorzijde te schijnen.
Zij waren daardoor allemaal naar voren gericht: ‘Jahweh zei tegen Mozes:
“Zeg tegen Aäron dat hij de lampen zo op de standaard zet dat het licht
van alle zeven lampen naar voren valt.” Aäron deed dit; hij zette de
lampen zo op de standaard dat het licht naar voren viel, zoals Jahweh
Mozes had opgedragen’ (Nm8:1-3).59 Anderen dachten in navolging van de
Talmoed eerder eraan dat de lampen van de zes zij-armen allemaal
schenen op de lamp die zich op de centrale basis van de menora bevond.60
56
57
58
59
60
Kennedy 1902, 664.
te Stroete 1966, vol. 2, 197; Fritz 1977, 160.
Meyers 1976, 82; Labuschagne 1993, 16.
Noth 1958, 170; te Stroete 1966, vol. 2, 197; Cassuto 1967, 344.
Babylonische Talmoed, traktaat Menachot 98b; Haase 1922, 12; Yarden 1971, 19.
252
De menora was de enige lichtbron in de tabernakel. Ramen of andere
openingen waren er in principe niet. Doordat de menora aan de zuidkant
van het heilige stond, scheen het licht eerst op het centraal geplaatste
reukofferaltaar en vervolgens op de tafel met broden aan de noordkant. Zo
verzorgde de menora het heilige van voldoende licht (vgl. Ex26:35; 40:24).
Typologisch dachten gelovigen bij dit licht van de zeven lampen van de
menora aan de schepping in zeven dagen.61 Deze zeven dagen begonnen
met het licht en eindigden met het hoogtepunt van het licht: de
sabbatsrust waartoe God de mens uitnodigt. Deze rust zou uiteindelijk tot
stand komen door het werk van Messias. Hij was Gods licht die de
schepping opnieuw verlichtte: ‘En de stad heeft de zon en de maan niet
van node, dat die haar beschijnen, want de heerlijkheid Gods verlicht haar
en haar lamp is het Lam’ (Op21:23; vgl. Jh1:4,9; 8:12; 12:46). Op1:20
verbindt ook de gelovigen met de menora, net als de Messias stralen zij
Gods licht op aarde uit (Fp2:15).
|38|
Zowel de bijbehorende snuiters als de bijbehorende vuurschalen moeten
van zuiver goud zijn.
De snuiters waren een soort tangetjes die dienden om de pit af te
knippen of uit de lamp te halen.62 De vuurschalen waren smalle kopjes
waarin de priester de pit legde om deze naar buiten te brengen.63
|39|
Van één talent zuiver goud moet men hem maken, met al die genoemde
voorwerpen.
Dit ene talent goud, waarvan de menora werd vervaardigd, woog
ongeveer vierendertig kilogram.64
|40|
Zie dan erop toe dat u het maakt naar zijn ontwerp, dat u op de berg
getoond is.
Mozes bouwde de tabernakel als model van hetgeen God hem in de
hemel toonde. Ook de menora werd zo gemaakt als Jahweh het wilde
(Nm8:4). Het is mogelijk dat God de tabernakel Mozes in een visioen
openbaarde of een model gebruikte. In elk geval is de tabernakel een
afbeelding van de hemelse realiteit en dient ze nauwkeurig te worden
gebouwd.
61
62
63
64
Eisenstein 1964, 494.
ben Jitschaki (Rasji) 2005.
Cassuto 1967, 345.
F.C. Fensham, Exodus (POT; Nijkerk:Callenbach, 1984), 191.
E X O D U S
25:1-30:10 – INSTRUCTIES VOOR DE TABERNAKEL
f
253
26:1-6 – De kleden van de tabernakel
(1) De tabernakel zult gij maken van tien tentkleden; van getweernd fijn linnen blauwpurper, roodpurper en
scharlaken, met kunstig geweven cherubs zult gij ze maken. (2) De lengte van elk tentkleed zal achtentwintig
el zijn en de breedte van elk tentkleed vier el: eenzelfde maat voor al de tentkleden. (3) Vijf van de
tentkleden zullen verbonden zijn aan elkander, en nog eens vijf tentkleden zullen verbonden zijn aan
elkander. (4) Ook zult gij blauwpurperen lussen maken op de rand van het ene tentkleed aan het einde, aan
het ene stel, en evenzo zult gij doen op de rand van het laatste tentkleed aan het andere stel. (5) Vijftig lussen
zult gij maken op het ene tentkleed en vijftig lussen zult gij maken aan het einde van het tentkleed, dat tot
het andere stel behoort, zodat de lussen tegenover elkaar staan, de ene tegenover de andere. (6) En gij zult
vijftig gouden haken maken en de tentkleden aan elkander door de haken verbinden, zodat de tabernakel een
geheel is.
Ex26:1-6 vormt een eenheid door het gebruik van het woord
hammishkán in vs1 en 6.65
|1|
De tabernakel zult gij maken van tien tentkleden; van getweernd fijn
linnen blauwpurper, roodpurper en scharlaken, met kunstig geweven
cherubs zult gij ze maken.
In dit vers duidt ‘tabernakel’ specifiek op de tien tentkleden met
getweernd fijn linnen, terwijl het in Ex27:9 op het hele bouwwerk van
toepassing is. Op de tentkleden die zichtbaar waren in de tabernakel
dienden cherubs te worden geweven. Coates gaat er typologisch vanuit dat
we bij deze tien tentkleden aan de gelovigen moeten denken.66
|2|
De lengte van elk tentkleed zal achtentwintig el zijn en de breedte van elk
tentkleed vier el: eenzelfde maat voor al de tentkleden.
|3|
Vijf van de tentkleden zullen verbonden zijn aan elkander, en nog eens vijf
tentkleden zullen verbonden zijn aan elkander.
Het eerste kleed bestaat uit vijf met elkaar verbonden tentkleden en is
dus twintig el breed, evenals de tabernakel zelf (vs22).
|4|
65
66
Ook zult gij blauwpurperen lussen maken op de rand van het ene
tentkleed aan het einde, aan het ene stel, en evenzo zult gij doen op de
rand van het laatste tentkleed aan het andere stel.
M. Görg, Das Zelt der Begegnung (Bonn, 1967), 10.
C.A. Coates, An Outline of the Book of Exodus (Londen:SHBD, 1921), 185.
254
|5|
Vijftig lussen zult gij maken op het ene tentkleed en vijftig lussen zult gij
maken aan het einde van het tentkleed, dat tot het andere stel behoort,
zodat de lussen tegenover elkaar staan, de ene tegenover de andere.
De gouden haken die deze lussen met elkaar verbonden zouden in het
midden van de tabernakel uitkomen. Dit zou de grenslijn zijn tussen het
heilige en het Allerheiligste. 67 In vs33 wordt vandaar gezegd dat het
voorhangsel dat tussen het heilige en het Allerheiligste hangt, onder deze
haken moet worden opgehangen.
|6|
En gij zult vijftig gouden haken maken en de tentkleden aan elkander door
de haken verbinden, zodat de tabernakel een geheel is.
Het totale oppervlak van deze twee kleden was veertig bij
achtentwintig el. Als we uitgaan van een lengte van dertig el en een
hoogte van tien el bij het houten bouwwerk, kon het tentkleed het houten
bouwwerk aan de boven en achterzijde bedekken. Er zou dan aan beide
kanten één el een opening zijn vanaf de bodem.
Vanuit de beschrijving van de opbouw van de tabernakel, kunnen we
gemakkelijk concluderen dat het heiligdom beweegbaar was. Ook in
Egypte en Arabië waren zulke beweegbare heiligdommen in de oudheid
bekend.68
g
26:7-14 – De tent over de tabernakel
(7) Ook zult gij tentkleden van geitehaar maken tot een tent over de tabernakel, elf tentkleden zult gij maken.
(8) De lengte van elk tentkleed zal dertig el zijn en de breedte van elk tentkleed vier el: eenzelfde maat voor
de elf tentkleden. (9) Gij zult vijf van de tentkleden afzonderlijk verbinden en zes van de tentkleden
afzonderlijk, en gij zult het zesde tentkleed dubbel leggen, aan de voorkant van de tent. (10) Gij zult vijftig
lussen maken op de rand van het ene tentkleed, het laatste aan het ene stel, en vijftig lussen op de rand van
het tentkleed, aan het andere stel. (11) Gij zult vijftig koperen haken maken en de haken in de lussen steken
en de tent samenvoegen, zodat zij een geheel is. (12) Wat het overhangende betreft, dat overhangt aan de
tentkleden der tent, de helft van het overhangende tentkleed zal overhangen aan de achterkant van de
tabernakel. (13) Een el aan deze zijde en een el aan gene zijde van wat overhangt in de lengte van de
tentkleden der tent zal overhangen aan de zijde van de tabernakel, aan deze en aan gene zijde, om haar te
bedekken. (14) Ook zult gij een dekkleed voor de tent maken van roodgeverfde ramsvellen, en een dekkleed
van tachasjvellen daaroverheen.
67
68
Contra: R.E. Friedman, ‘The Tabernacle in the Temple,’ The Biblical Archeologist 43.4 (1980): 241-242.
K.A. Kitchen, ‘Some Egyptian Background of the Old Testament,’ Tyndale House Bulletin 5-6 (1960); J.
Morgenstern, The ark, the ephod and the tent of meeting (Cincinnati, 1945), 131-132.
E X O D U S
25:1-30:10 – INSTRUCTIES VOOR DE TABERNAKEL
|7|
255
Ook zult gij tentkleden van geitehaar maken tot een tent over de
tabernakel, elf tentkleden zult gij maken.
Uitleggers hebben geprobeerd om te verklaren waarom de buitenste
kleden van de tent uit geitenhaar moesten worden gemaakt. Een
mogelijkheid is het dat de geit het specifieke dier van het zondoffer is en
naar Christus als zondoffer verwijst.
|8|
De lengte van elk tentkleed zal dertig el zijn en de breedte van elk
tentkleed vier el: eenzelfde maat voor de elf tentkleden.
Doordat deze tentkleden afmetingen hebben van 30 x 4 el, zijn ze
groter dan de tentkleden van de tabernakel die een afmeting hadden van
28 x 4 el (vs2). De tentkleden van de tabernakel worden op die wijze
beschermd door deze tentkleden van geitehaar.
|9|
Gij zult vijf van de tentkleden afzonderlijk verbinden en zes van de
tentkleden afzonderlijk, en gij zult het zesde tentkleed dubbel leggen,
aan de voorkant van de tent.
De eerste vijf tentkleden bedekken het heilige en het zesde tentkleed
zal bij de ingang teruggeslagen zijn over het vijfde tentkleed.69
|10|
Gij zult vijftig lussen maken op de rand van het ene tentkleed, het laatste
aan het ene stel, en vijftig lussen op de rand van het tentkleed, aan het
andere stel.
|11|
Gij zult vijftig koperen haken maken en de haken in de lussen steken en de
tent samenvoegen, zodat zij een geheel is.
|12|
Wat het overhangende betreft, dat overhangt aan de tentkleden der tent,
de helft van het overhangende tentkleed zal overhangen aan de
achterkant van de tabernakel.
|13|
Een el aan deze zijde en een el aan gene zijde van wat overhangt in de
lengte van de tentkleden der tent zal overhangen aan de zijde van de
tabernakel, aan deze en aan gene zijde, om haar te bedekken.
Pelzl ging er vanuit dat het tentkleed aan de binnenzijde van de
houten omwalling hing en dus van binnen de goeden planken bedekte.
69
B. Pelzl, ‘Das Zeltheiligtum von Ex. 25ff. Die Frage nach der Möglichkeit seiner Errichtung,’ Ugarit-Forschungen 7
(1975): 380.
256
Het geitenharen kleed hing dan over de houten omwalling. Uitgaande van
een breedte van de planken van 1 el, moest dit kleed dus aan de bovenzijde
10+1+1 = 12 el bedekken en bleef er voor de beiden zijkanten nog 9 el
over. Dit geitenharen kleed zou dan door zijn lengte van 30 el (vgl. vs8) op
gelijke hoogte uitkomen als het kostbare kleed aan de binnenzijde, dat 28
el lang was.70 De theorie van Pelzl is echter in tegenspraak met dit vers
waar we lezen dat het geitenharenkleed het kleed van getweernd fijn
linnen aan beiden zijden zal overhangen met 1 el.
|14|
Ook zult gij een dekkleed voor de tent maken van roodgeverfde
ramsvellen, en een dekkleed van tachasjvellen daaroverheen.
Op de tweede laag dekkleden komt een derde laag te liggen. Over de
grote van dit dekkleed wordt ons niet verteld. We veronderstellen dat het
groter was dan de onderliggende kleden van geitenhaar. Doordat er vier
lagen kleden op de tabernakel lagen, moet het gewicht daarvan aanzienlijk
groot zijn geweest. We zullen dan ook zien dat de draagconstructie
bijzonder sterk was.
De derde laag dekkleden bestond uit roodgeverfde ramsvellen. Het
ram werd geofferd tijdens de priesterwijding. We krijgen daardoor een
derde functie van Christus te zien, namelijk zijn priesterlijke functie. De
rode kleur herinnert ons duidelijk aan zijn overgave aan God en offer.71
Over de derde laag lag er nog een vierde laag. Deze was gemaakt van
tachasvellen (zie comm. Ex25:5).
h
26:15-30 – De houten constructie
(15) Gij zult de balken voor de tabernakel maken van acaciahout, rechtopstaande; (16) tien el zal een balk
lang zijn en anderhalve el breed. (17) Elke balk zal twee tappen hebben, zodat zij aan elkaar kunnen worden
verbonden; zo zult gij met al de balken van de tabernakel doen. (18) Gij zult de balken voor de tabernakel
maken, twintig balken aan de zuidkant. (19) En veertig zilveren voetstukken zult gij maken onder de twintig
balken, twee voetstukken onder de ene balk voor haar beide tappen, en twee voetstukken onder de andere
balk voor haar beide tappen. (20) Evenzo voor de andere zijde van de tabernakel aan de noordkant twintig
balken (21) met veertig zilveren voetstukken: twee voetstukken onder de ene balk en twee voetstukken onder
de andere balk. (22) Voor de achterzijde van de tabernakel aan de westkant zult gij zes balken maken. (23)
Twee balken zult gij maken voor de hoeken van de tabernakel aan de achterkant. (24) Volkomen gelijk nu
zullen zij zijn aan de onderkant en aan de bovenkant, tot de ene ring; zo zal het voor die beide zijn: zij zullen
de beide hoeken vormen. (25) Er zullen dus acht balken zijn met haar zilveren voetstukken: zestien
70
71
B. Pelzl, ‘Das Zeltheiligtum von Ex. 25ff. Die Frage nach der Möglichkeit seiner Errichtung,’ Ugarit-Forschungen 7
(1975): 382.
C.H. Mackintosh, Aantekeningen op Exodus (Winschoten:UhWdW, z.j.), 189.
E X O D U S
25:1-30:10 – INSTRUCTIES VOOR DE TABERNAKEL
257
voetstukken; twee voetstukken onder de ene balk en twee voetstukken onder de andere balk. (26) Ook zult
gij dwarsbalken maken van acaciahout: vijf voor de balken van de ene zijde van de tabernakel, (27) vijf
dwarsbalken voor de balken van de andere zijde van de tabernakel, en vijf dwarsbalken voor de balken van de
zijde van de tabernakel aan de achterkant naar het westen, (28) met de middelste dwarsbalk, in het midden
van de balken, dwars doorlopende van het ene einde naar het andere. (29) De balken nu zult gij met goud
overtrekken, de ringen zult gij van goud maken als houders voor de dwarsbalken, en de dwarsbalken zult gij
met goud overtrekken. (30) Dan zult gij de tabernakel oprichten overeenkomstig het plan dat u daarvan op de
berg getoond werd.
|15|
Gij zult de balken voor de tabernakel maken van acaciahout,
rechtopstaande;
Mozes krijgt te horen hoe de draagconstructie van de tabernakel
gevormd dient te worden. Deze opbouw van de tabernakel herinnert aan
het paviljoen dat koningin Hetepheres I, de moeder van Cheops liet
maken. Ook zij gebruikte horizontale lange balken aan de boven- en
onderkant die verbonden werden met verticale staven. Op de hoeken van
het paviljoen bevonden zich hoekbalken.72 De balken waren van hout en
overdekt met goud. Bovenaan bevonden zich haken waaraan de gordijnen
konden worden vastgemaakt. Het paviljoen kon snel worden afgebroken
en opgebouwd. Daardoor was het gemakkelijk verplaatsbaar. Ook elders
werden soortgelijke constructies toegepast bij de Egyptenaren.
|16|
tien el zal een balk lang zijn en anderhalve el breed.
De balken hadden een aanzienlijke grote. Het waren balken van 10 x
0,5 el = 4,84 x 0,73m. Zulke afmetingen lijken moeilijk te verkrijgen in de
wildernis. Er zijn eenvoudig niet genoeg bomen met een dikte van iets
meer dan 0,75m. Ook zou het gewicht van de balken zeer zwaar worden.
Als de plank al 10cm dik zou zijn – wat onmogelijk lijkt – zouden we te
maken hebben met een gewicht van 240kg! De meeste uitleggers stellen
vandaar voor om te denken aan een open framewerk, zoals deze ook
werden gebruikt in Egypte.73 Daardoor zou het gewicht aanzienlijk dalen.
|17|
72
73
Elke balk zal twee tappen hebben, zodat zij aan elkaar kunnen worden
verbonden; zo zult gij met al de balken van de tabernakel doen.
R.K. Harrison, Introduction to the Old Testament (Grand Rapids, 1969), 404-405; J.D. Douglas e.a., The Illustrated
Bible Dictionary, Vol.3 (Leicester, 1980), 1508-1509.
M.J. Paul, ‘De historiciteit van de tabernakel,’ Verkenningen in Exodus, serie Bijbel en Exegese , red. A.G. Knevel,
M.J. Paul en J. Broekhuis (Kampen:Kok, 1986), 100; K.A. Kitchen, ‘Some Egytpian Background to the Old
Testament,’ The Tyndale House Bulletin 5-6 (1960): 7-11; R.K. Harrison, Introduction to the Old Testament (Grand
Rapids, 1969), 404-405; C.L. Seow, Myth, drama, and the politics of David’s dance (Georgia, 1989), 34 nt.88.
258
De balken worden al vrij duidelijk voorbereid op de op- en afbouw
van de tabernakel. Elke balk kreeg twee tappen om verbonden te kunnen
worden aan de andere balken. Dit soort pen- en gaatverbindingen vinden
we terug in het vakwerk van de Egyptische meubelmakers en
schrijnwerkers. In Toetanchamons grafkamer bedekten drie houten
schrijnen zijn kist. De grootste ervan was 5 x 3,5 x 3m en bedekt met een
laagje goud (vgl. Ex25:11). Ook was elk onderdeel voorzien van een
merkteken waardoor de kist snel gemonteerd kon worden.
|18|
Gij zult de balken voor de tabernakel maken, twintig balken aan de
zuidkant.
|19|
En veertig zilveren voetstukken zult gij maken onder de twintig balken,
twee voetstukken onder de ene balk voor haar beide tappen, en twee
voetstukken onder de andere balk voor haar beide tappen.
De balken rustten elk op twee zilveren voetstukken. Zodoende
hebben we in totaal 40+40+16= 96 voetstukken nodig (vs19,21,25). Als we
daarbij nog de vier zilveren voetstukken optellen, waarop de pilaren van
het voorhangsel rustten (vs32) komen we op een totaal van honderd
voetstukken (vgl. Ex38:25-27).
|20|
Evenzo voor de andere zijde van de tabernakel aan de noordkant twintig
balken
|21|
met veertig zilveren voetstukken: twee voetstukken onder de ene balk en
twee voetstukken onder de andere balk.
|22|
Voor de achterzijde van de tabernakel aan de westkant zult gij zes balken
maken.
Over de breedte van de tabernakel wordt niet gesproken. Wel wordt
er gezegd dat aan de achterkant zes balken zullen zijn. In v23 worden de
twee balken voor de hoeken genoemd. Als deze evenals de andere balken
1,5 el breed waren, was de totale achterzijde dus 8 x 1,5 = 12 el breed.
|23|
Twee balken zult gij maken voor de hoeken van de tabernakel aan de
achterkant.
E X O D U S
25:1-30:10 – INSTRUCTIES VOOR DE TABERNAKEL
259
|24|
Volkomen gelijk nu zullen zij zijn aan de onderkant en aan de bovenkant,
tot de ene ring; zo zal het voor die beide zijn: zij zullen de beide
hoeken vormen.
|25|
Er zullen dus acht balken zijn met haar zilveren voetstukken: zestien
voetstukken; twee voetstukken onder de ene balk en twee voetstukken
onder de andere balk.
|26|
Ook zult gij dwarsbalken maken van acaciahout: vijf voor de balken van de
ene zijde van de tabernakel,
|27|
vijf dwarsbalken voor de balken van de andere zijde van de tabernakel, en
vijf dwarsbalken voor de balken van de zijde van de tabernakel aan de
achterkant naar het westen,
|28|
met de middelste dwarsbalk, in het midden van de balken, dwars
doorlopende van het ene einde naar het andere.
Het is onduidelijk wat er precies wordt bedoeld met ‘de middelste
dwarsbalk’. Het kan gaan om de dwarsbalk die in de dakconstructie de
buitenste wanden met elkaar verbonden. Het doek op het dak zou dan niet
gaan doorbuigen bij hevige regenval. We zouden dan echter een
ondersteuning onder deze balk verwachten in het midden van de
tabernakel. Die is echter niet aanwezig.
|29|
De balken nu zult gij met goud overtrekken, de ringen zult gij van goud
maken als houders voor de dwarsbalken, en de dwarsbalken zult gij met
goud overtrekken.
|30|
Dan zult gij de tabernakel oprichten overeenkomstig het plan dat u
daarvan op de berg getoond werd.
De waarde van de gebruikte materialen lijkt van binnen naar buiten
toe minder te worden: met goud overtrokken planken, getweernd fijn
linnen, geitehaar, ramsvellen en tachasvellen.74 Wie indertijd de
tabernakel naderde, kwam onder de indruk van de eenvoud. Maar wie er
binnenging, kwam onder de indruk van de grootheid en schoonheid.
74
C. Vonk, Genesis, Exodus, De voorzeide leer, Dl.1a (Barendrecht, 1980), 406, 409-412.
260
i
26:31-37 – Het voorhangsel en ingangsgordijn
(31) Gij zult een voorhangsel maken van blauwpurper, roodpurper, scharlaken en getweernd fijn linnen; met
kunstig geweven cherubs zult gij het maken. (32) Gij zult het hangen aan vier pilaren van acaciahout, met
goud overtrokken, van gouden haken voorzien, op vier zilveren voetstukken. (33) Gij zult het voorhangsel
onder de haken hangen en daarheen, binnen het voorhangsel, de ark der getuigenis brengen, zodat het
voorhangsel voor u scheiding maakt tussen het heilige en het heilige der heiligen. (34) Gij zult het
verzoendeksel op de ark der getuigenis leggen in het heilige der heiligen. (35) Gij zult de tafel buiten het
voorhangsel zetten, en de menora tegenover de tafel aan de zuidzijde van de tabernakel, en de tafel zult gij
plaatsen aan de noordzijde. (36) Ook zult gij een gordijn voor de ingang der tent maken van blauwpurper,
roodpurper, scharlaken en getweernd fijn linnen: veelkleurig weefwerk. (37) Gij zult voor het gordijn vijf
pilaren van acaciahout maken en ze met goud overtrekken, van gouden haken voorzien, en gij zult daarvoor
vijf koperen voetstukken gieten.
|31|
Gij zult een voorhangsel maken van blauwpurper, roodpurper, scharlaken
en getweernd fijn linnen; met kunstig geweven cherubs zult gij het
maken.
Dennett ziet in de volgorde waarin de kleden van het voorhangsel
worden genoemd een diepere typologische betekenis:75
‘In de gordijnen van de Tabernakel komt het fijn getweernde
linnen het eerst; hier heeft het blauwpurper de voorrang en het
fijn getweenrnde linnen komt het laatst. De reden is, dat de
gordijnen van de Tabernakel ons Christus voorstellen in
verbinding met de aarde en dan is de absolute reinheid van Zijn
natuur het eerste dat geopenbaard wordt. Het voorhangsel laat
Christus meer zien in verbinding met de hemel en daarom treedt
het blauwpurper, Zijn hemelse karakter, op de voorgrond.’
|32|
Gij zult het hangen aan vier pilaren van acaciahout, met goud overtrokken,
van gouden haken voorzien, op vier zilveren voetstukken.
|33|
Gij zult het voorhangsel onder de haken hangen en daarheen, binnen het
voorhangsel, de ark der getuigenis brengen, zodat het voorhangsel voor
u scheiding maakt tussen het heilige en het heilige der heiligen.
Tussen het heilige en het heilige der heiligen wordt er een
voorhangsel gehangen. Er komt daardoor geen licht in het Allerheiligste
naar binnen.
75
Dennett 1953, 163.
E X O D U S
25:1-30:10 – INSTRUCTIES VOOR DE TABERNAKEL
261
|34|
Gij zult het verzoendeksel op de ark der getuigenis leggen in het heilige
der heiligen.
|35|
Gij zult de tafel buiten het voorhangsel zetten, en de menora tegenover de
tafel aan de zuidzijde van de tabernakel, en de tafel zult gij plaatsen aan
de noordzijde.
Waarom de menora precies in het zuiden dient te staan blijft
onduidelijk. Leon Yarden denkt dat dit gebeurt vanuit de gedachte dat de
troon van God zich in het noorden bevond en het licht van de menora
zodoende volledig in die richting kon schijnen (vgl. Op4:5). 76 Doordat het
licht van de menora naar voren valt, is zijn licht inderdaad op het noorden
gericht waar zich het reukofferaltaar bevindt en daarachter de tafel met
toonbroden bevindt.
|36|
Ook zult gij een gordijn voor de ingang der tent maken van blauwpurper,
roodpurper, scharlaken en getweernd fijn linnen: veelkleurig
weefwerk.
De brede ingang van de tent lag in het oosten en was gericht naar het
westen.
|37|
j
Gij zult voor het gordijn vijf pilaren van acaciahout maken en ze met goud
overtrekken, van gouden haken voorzien, en gij zult daarvoor vijf
koperen voetstukken gieten.
27:1-8 – Het brandofferaltaar
(1) Verder moet u het altaar van acaciahout maken; de lengte moet vijf el zijn, de breedte vijf el – het altaar
moet vierkant worden – en de hoogte ervan drie el. (2) U moet dan zijn horens op de vier hoeken ervan
maken; zijn horens moeten er één geheel mee vormen en u moet het met koper overtrekken. (3) Verder moet
u de bijbehorende potten maken om de as te verwijderen, en de bijbehorende scheppen, sprengbekkens,
vorken en vuurschalen; alle bijbehorende voorwerpen moet u van koper maken. (4) U moet er vervolgens een
rooster voor maken, een koperen rasterwerk en op het raster moet u vier koperen ringen maken, op de vier
uiteinden ervan. (5) U moet het raster dan onder de rand van het altaar plaatsen, van onderen af, zodat het
raster tot halverwege het altaar komt. (6) Verder moet u draagbomen voor het altaar maken, draagbomen van
acaciahout, en ze met koper overtrekken. (7) De draagbomen ervan moeten zo in de ringen gestoken worden,
dat de draagbomen aan beide zijkanten van het altaar zijn als men het draagt. (8) U moet het altaar van
planken maken, vanbinnen hol; zoals Hij het u op de berg getoond heeft, zo moeten zij het maken.
76
Yarden 1971, 17, 51.
262
|1|
Verder moet u het altaar van acaciahout maken; de lengte moet vijf el zijn,
de breedte vijf el – het altaar moet vierkant worden – en de hoogte
ervan drie el.
Een nieuwe instructie volgt voor het maken van het brandofferaltaar.
Dit altaar dankt zijn naam aan het offer dat er frequent op komt (Ex29:3843; Nm28-29). Het brandofferaltaar stond in het voorhof en had een
afmeting van 5 x 5 x 3 el = 2,42 x 2,42 x 1,45m. Daardoor had het de
grootste afmeting van de voorwerpen in de tabernakel. 77 Maar in
tegenstelling tot andere altaren uit de tijd van Mozes was dit altaar
bijzonder klein (vgl. 2Kr4:1; Ez43:13-14). Het leek op een draagbaar altaar
dat eveneens in gebruik was bij de Assyrische koningen. Dit altaar was het
eerste voorwerp, waarop het oog viel, wanneer men vanuit de legerplaats
naar de ingang van de voorhof kwam.
Nu is er in het verleden op gewezen dat Lv9:22 spreekt over het
afdalen van Aäron vanaf het brandofferaltaar. Koekoek lijkt het gebruikt
van ‘afdalen’ vanaf een hoogte van 1,45m. te overdreven. Hij oppert
vandaar de mogelijkheid dat het altaar op een platform lag en een totale
hoogte had van tien el (=4,84m. vgl. 2Kr4:1).78 Het altaar zou dan van verre
zichtbaar zijn geweest als een lamp in de donkere nacht (vgl. Hb12:2).
|2|
U moet dan zijn horens op de vier hoeken ervan maken; zijn horens
moeten er één geheel mee vormen en u moet het met koper
overtrekken.
Op de altaarhoeken moesten horens worden aangebracht. Het nut
ervan wordt niet uitgelegd.
Het hout lijkt een vrij ongeschikt materiaal voor een altaar. Maar door
het met koper te overtrekken werd het hout hermetisch afgesloten van het
vuur en was het altaar vuurbestendig. Ook leidde het koper de warmte
goed en kon het hout niet verschroeien. Later zou er een tweede laag
koper overheen komen die gemaakt was uit de vuurpannen van de 250
opstandige volgelingen van Korach (Nm16:36-40).
|3|
77
78
Verder moet u de bijbehorende potten maken om de as te verwijderen, en
de bijbehorende scheppen, sprengbekkens, vorken en vuurschalen; alle
bijbehorende voorwerpen moet u van koper maken.
K. Tavernier, Jezus vinden in de tabernakel (Vaassen:Medema, 2007), 91.
H.G. Koekkoek, De geheimen van de offers (Alphen aan den Rijn:Stichting Het Licht des Levens, 1986), 101.
E X O D U S
25:1-30:10 – INSTRUCTIES VOOR DE TABERNAKEL
263
De ‘potten’ werden doorgaans gebruikt voor het koken van vlees en
het zuiveren van de offerplaats van vet. De ‘scheppen’ konden gebruikt
worden voor het verwijderen van afvalstoffen. ‘Sprengbekkens’ dienden
ervoor om de afvalstoffen in te werpen (Nm4:14; 7:13-85). Door gebruikt
te maken van de ‘vorken’ kon het offervlees bewogen worden, terwijl in
de ‘vuurschalen’ het smeulende vuur werd vastgehouden waarmee de
priester het offer aanstak (Ex38:3; Lv10:1; Nm4:14).
|4|
U moet er vervolgens een rooster voor maken, een koperen rasterwerk en
op het raster moet u vier koperen ringen maken, op de vier uiteinden
ervan.
Dit gedeelte kun je op verschillende manieren uit het Hebreeuws in
het Nederlands vertalen. Het gevolg is, dat je dan ook iedere keer een
ander resultaat krijgt. Ten onrechte nemen velen aan, dat het traliewerk
als een rooster in het altaar geplaatst was. En ten onrechte nemen velen
aan, dat het traliewerk van de halve hoogte van het altaar naar beneden
liep. Voor het altaar komt het traliewerk, niet in het altaar, waar velen het
tekenen, omdat ze het als een ‘rooster’ voor het hout en het vlees
beschouwen! Waar moest dit netwerk bevestigd worden? Mozes moest het
koperen netwerk aan de onderkant van het altaar bevestigen. Dus niet
halverwege het altaar, zoals velen menen, maar aan de onderkant. Er staat
niet, dat het traliewerk in het altaar gemaakt moest worden (dus aan de
binnenkant van het altaar), maar ervoor (dat is aan de buitenkant)! Een
betere vertaling van dit vers is: ‘Maak een netwerk van koper om er
omheen te gaan.’ Van dit netwerk zegt vs5 (vgl. Ex38:4) duidelijk, dat het
onder de rand van het altaar bevestigd moest worden. Het kon dus niet
aan de bovenkant van het altaar, als een opstaande rand die omhoog stak,
gemaakt zijn. Dan zouden de horens van het altaar verdwenen zijn achter
deze rand.79
|5|
U moet het raster dan onder de rand van het altaar plaatsen, van onderen
af, zodat het raster tot halverwege het altaar komt.
|6|
Verder moet u draagbomen voor het altaar maken, draagbomen van
acaciahout, en ze met koper overtrekken.
79
H.G. Koekkoek, De geheimen van de offers (Alphen aan den Rijn:Stichting Het Licht des Levens, 1986), 101.
264
|7|
De draagbomen ervan moeten zo in de ringen gestoken worden, dat de
draagbomen aan beide zijkanten van het altaar zijn als men het draagt.
|8|
U moet het altaar van planken maken, vanbinnen hol; zoals Hij het u op de
berg getoond heeft, zo moeten zij het maken.
Hoewel de tekst er geen verdere aanwijzing over geeft, denken
uitleggers dat het altaar werd gevuld met aarde en stenen.80
k
27:9-19 – De voorhof
(9) Vervolgens moet u de voorhof van de tabernakel maken: Aan de kant naar het zuiden toe moeten kleden
voor de voorhof van dubbeldraads fijn linnen komen; de lengte van die ene kant is honderd el. (10) En de
bijbehorende twintig pilaren en de bijbehorende twintig voetstukken moeten van koper zijn, en de haken van
de pilaren en de bijbehorende verbindingsstukken van zilver. (11) Zo moeten ook aan de noordkant de kleden
in de lengte honderd el lang zijn; de bijbehorende twintig pilaren en de bijbehorende twintig voetstukken
moeten van koper zijn; de haken van de pilaren en de bijbehorende verbindingsstukken van zilver. (12) In de
breedte van de voorhof, aan de westkant, moeten kleden komen van vijftig el, met de tien bijbehorende
pilaren en de tien bijbehorende voetstukken. (13) Eveneens moet de breedte van de voorhof aan de kant naar
het oosten toe vijftig el zijn, (14) zo dat er vijftien el kleden aan de ene kant zijn, met de drie bijbehorende
pilaren en de drie bijbehorende voetstukken, (15) en vijftien el kleden aan de andere kant, met de drie
bijbehorende pilaren en de drie bijbehorende voetstukken. (16) Verder moet er voor de poort van de voorhof
een gordijn van twintig el komen, van blauwpurperen, roodpurperen en karmozijnrode wol en meerdradig
fijn linnen, werk van een wever met verschillende kleuren, vier bijbehorende pilaren en vier bijbehorende
voetstukken. (17) Alle pilaren rond de voorhof moeten verbindingen van zilver krijgen; de haken ervan
moeten van zilver zijn en de bijbehorende voetstukken van koper. (18) De lengte van de voorhof moet
honderd el zijn, de breedte vijftig en nog eens vijftig en de hoogte vijf el, van dubbeldraads fijn linnen; de
bijbehorende voetstukken moeten van koper zijn. (19) Wat betreft alle voorwerpen van de tabernakel die
nodig zijn in heel de dienst ervan, met alle bijbehorende pinnen en alle pinnen van de voorhof, ze moeten
van koper zijn.
|9|
Vervolgens moet u de voorhof van de tabernakel maken: Aan de kant naar
het zuiden toe moeten kleden voor de voorhof van dubbeldraads fijn
linnen komen; de lengte van die ene kant is honderd el.
Rondom de tabernakel kwam er een voorhof te liggen, zodat er een
duidelijke afscheiding was van de tenten van de Israëlieten en de tent van
God. Ook bij andere godsdiensten was zulk een voorhof dikwijls aanwezig
bij de woning van de godheid. De Heer mocht niet worden gezien als
eenvoudige buurman bij wie de Israëliet even gezellig naar binnen kon
wandelen
80
F.C. Fensham, Exodus (POT; Nijkerk:Callenbach, 1984), 195.
E X O D U S
25:1-30:10 – INSTRUCTIES VOOR DE TABERNAKEL
265
De voorhof diende in het zuiden en noorden een afmeting te hebben
van 100 el = 48,4m. en bekleed te worden met een dubbeldraads fijn
linnen (vs11). Aan de westkant diende de voorhof 50 el = 24,4m. breed te
zijn.
|10|
En de bijbehorende twintig pilaren en de bijbehorende twintig
voetstukken moeten van koper zijn, en de haken van de pilaren en de
bijbehorende verbindingsstukken van zilver.
De fundamenten waarop de pilaren van de buitenste omheining
rustten, waren gemaakt van koper. Dit staat in tegenstelling met de pilaren
van de tabernakel die op zilveren fundamenten rustte. De pilaren waren
nodig om het fijne linnen van de buitenste omheining aan vast te maken.
Wellicht waren ze gemaakt van acaciahout, hoewel de tekst zich daar zelf
niet over uitspreekt.
|11|
Zo moeten ook aan de noordkant de kleden in de lengte honderd el lang
zijn; de bijbehorende twintig pilaren en de bijbehorende twintig
voetstukken moeten van koper zijn; de haken van de pilaren en de
bijbehorende verbindingsstukken van zilver.
|12|
In de breedte van de voorhof, aan de westkant, moeten kleden komen van
vijftig el, met de tien bijbehorende pilaren en de tien bijbehorende
voetstukken.
|13|
Eveneens moet de breedte van de voorhof aan de kant naar het oosten toe
vijftig el zijn,
|14|
zo dat er vijftien el kleden aan de ene kant zijn, met de drie bijbehorende
pilaren en de drie bijbehorende voetstukken,
|15|
en vijftien el kleden aan de andere kant, met de drie bijbehorende pilaren
en de drie bijbehorende voetstukken.
|16|
Verder moet er voor de poort van de voorhof een gordijn van twintig el
komen, van blauwpurperen, roodpurperen en karmozijnrode wol en
meerdradig fijn linnen, werk van een wever met verschillende kleuren,
vier bijbehorende pilaren en vier bijbehorende voetstukken.
266
Er was slechts één poort voor de hele voorhof waardoor iedereen naar
binnen moest gaan. Op deze poort werden geen kunstige cherubs
afgebeeld. Dat was enkel het geval met de doeken die aanwezig waren in
de tabernakel zelf. Uiteindelijk konden vandaar enkel de priesters de
cherubs zien die Gods heiligheid benadrukten.
|17|
Alle pilaren rond de voorhof moeten verbindingen van zilver krijgen; de
haken ervan moeten van zilver zijn en de bijbehorende voetstukken
van koper.
|18|
De lengte van de voorhof moet honderd el zijn, de breedte vijftig en nog
eens vijftig en de hoogte vijf el, van dubbeldraads fijn linnen; de
bijbehorende voetstukken moeten van koper zijn.
Samenvattend geeft de schrijver te kennen dat de voorhof een
afmeting had van 48,4 x 24,2m. De hoogte van het geheel was 5 el =
2,42m. Iemand die direct buiten de voorhof stond kon vandaar niets zien
van wat zich binnen in de voorhof afspeelde. Van buiten kon er niet naar
binnen worden gekeken en van binnen niet naar buiten. Het enige dat
gezien kon worden waren de doeken van de tabernakel en de rook van het
altaar.
|19|
Wat betreft alle voorwerpen van de tabernakel die nodig zijn in heel de
dienst ervan, met alle bijbehorende pinnen en alle pinnen van de
voorhof, ze moeten van koper zijn.
Alles wat voor de dienst gebruikt diende te worden en alle pinnen van
de voorhof moesten van koper worden gemaakt. Ze dienden om de
tabernakel haar vastheid te geven.
l
27:20-21 – De olie voor de menora
(20) En u, u moet de Israëlieten gebieden, dat zij naar u toe voor het licht zuivere olie, uit gestoten olijven,
meenemen om voortdurend een lamp te laten branden. (21) In de ontmoetingstent, aan de buitenkant van het
voorhangsel dat tegenover de getuigenis is, moeten Aäron en zijn zonen die verzorgen, van de avond tot de
ochtend, voor het aangezicht van Jahweh. Dit is voor de Israëlieten een altijddurende verordening, van
geslacht op geslacht.
E X O D U S
25:1-30:10 – INSTRUCTIES VOOR DE TABERNAKEL
267
|20|
En u, u moet de Israëlieten gebieden, dat zij naar u toe voor het licht
zuivere olie, uit gestoten olijven, meenemen om voortdurend een lamp
te laten branden.
|21|
In de ontmoetingstent, aan de buitenkant van het voorhangsel dat
tegenover de getuigenis is, moeten Aäron en zijn zonen die verzorgen,
van de avond tot de ochtend, voor het aangezicht van Jahweh. Dit is
voor de Israëlieten een altijddurende verordening, van geslacht op
geslacht.
m
28:1-43 – Kledij van de hogepriester
(1) Wat u betreft, laat uw broer Aäron en zijn zonen die bij hem zijn, bij u komen uit het midden van de
Israëlieten om Mij als priester te dienen: Aäron, Nadab en Abihu, Eleazar en Ithamar, de zonen van Aäron.
(2) Vervolgens moet u voor uw broer Aäron geheiligde kleding maken om hem waardigheid en aanzien te
geven. (3) En u moet zelf spreken tot allen die kunstvaardig zijn, namelijk die Ik met een geest van wijsheid
vervuld heb, dat zij de kleding van Aäron moeten maken om hem te heiligen, zodat hij Mij als priester kan
dienen. (4) Dit zijn dan de kledingstukken die zij moeten maken: een borsttas, een efod, een bovenkleed, een
onderkleed van bewerkte stof, een tulband en een gordel. Zij moeten namelijk voor uw broer Aäron en voor
zijn zonen geheiligde kleding maken om Mij als priester te dienen. (5) En zij moeten zelf daarvoor het goud
en de blauwpurperen, de roodpurperen, en de scharlakenrode wol en het fijn linnen nemen. (6) Vervolgens
moeten zij de efod maken van goud, van blauwpurperen, roodpurperen en scharlakenrode wol en van
dubbeldraads fijn linnen, werk van een kunstenaar. (7) Hij moet twee schouderstukken hebben, die hem
bijeenhouden, aan zijn beide uiteinden, zodat het geheel bijeengehouden wordt. (8) En de kunstige band van
zijn efod die eraan vastzit, moet op dezelfde manier gemaakt zijn en er één geheel mee vormen: van goud,
blauwpurperen, roodpurperen en scharlakenrode wol en dubbeldraads fijn linnen. (9) Vervolgens moet u
twee onyxstenen nemen en daarin de namen van de zonen van Israël graveren: (10) zes van hun namen op de
ene steen, en de namen van de zes overige op de andere steen, in de volgorde van hun geboorte. (11) Als werk
van een graveerder van edelstenen, zoals men zegels graveert, moet u de twee stenen graveren, met de namen
van de zonen van Israël. U moet ze zó maken dat ze gevat zijn in gouden kassen. (12) Dan moet u de twee
stenen op de schouderstukken van de efod bevestigen, als gedenkstenen voor de Israëlieten. Aäron moet
namelijk hun namen ter gedachtenis voor het aangezicht van Jahweh op zijn beide schouders dragen. (13) U
moet ook gouden kassen maken (14) en twee kettinkjes van zuiver goud. U moet ze ineengedraaid maken, als
vlechtwerk, en de gevlochten kettinkjes vastmaken aan de kassen. (15) Vervolgens moet u een borsttas van de
beslissing maken, werk van een kunstenaar. U moet hem maken op dezelfde manier als de efod: van goud,
van blauwpurperen, roodpurperen, en scharlakenrode wol, en van dubbeldraads fijn linnen moet u hem
maken. (16) Vierkant moet hij zijn en dubbelgevouwen, zijn lengte moet een span zijn en zijn breedte een
span. (17) Dan moet u hem opvullen met een edelsteenvulling, vier rijen edelstenen: een rij van een robijn,
een topaas en een karbonkel; dit is de eerste rij. (18) De tweede rij: een smaragd, een saffier en een diamant.
(19) De derde rij: een hyacint, een agaat en een amethist. (20) Ten slotte de vierde rij: een turkoois, een onyx
en een jaspis; ze moeten in hun zettingen in goud gevat zijn. (21) En de stenen moeten overeenkomstig de
namen van de zonen van Israël twaalf in getal zijn, overeenkomend met hun namen. De stenen moeten
268
zegelgraveringen krijgen, ieder met zijn naam, in overeenstemming met de twaalf stammen. (22) Verder moet
u op de borsttas ineengedraaide kettinkjes maken, vlechtwerk van zuiver goud. (23) Vervolgens moet u op de
borsttas twee gouden ringen maken, en de beide ringen vastmaken aan de twee uiteinden van de borsttas.
(24) Dan moet u de beide gevlochten gouden kettinkjes vastmaken aan de twee ringen aan de uiteinden van
de borsttas. (25) Dan moet u de twee andere uiteinden van de beide gevlochten kettinkjes vastmaken aan de
twee kassen. U moet ze vastmaken aan de schouderstukken van de efod, aan de voorkant ervan. (26) U moet
nog twee gouden ringen maken en ze bevestigen aan de beide andere uiteinden van de borsttas, op de zoom
ervan, die aan de kant van de efod, aan de binnenkant ligt. (27) Daarna moet u nogmaals twee gouden ringen
maken en ze vastmaken aan de beide schouderstukken van de efod, van onderen af, aan de voorkant, dicht bij
zijn verbinding, bovenop de kunstige band van de efod. (28) Men moet verder de borsttas met zijn eigen
ringen aan de ringen van de efod vastbinden met een blauwpurperen koord, zodat hij boven de kunstige band
van de efod vastzit en de borsttas niet van de efod kan losraken. (29) Zo zal Aäron de namen van de zonen
van Israël op de borsttas van de beslissing, op zijn hart dragen, als hij in het heiligdom binnenkomt, tot een
voortdurende gedachtenis voor het aangezicht van Jahweh. (30) En u moet in de borsttas van de beslissing de
urim en de thummim doen, zodat die op het hart van Aäron zijn, als hij binnenkomt voor het aangezicht van
Jahweh. Zo zal Aäron de beslissing voor de Israëlieten voortdurend op zijn hart dragen voor het aangezicht
van Jahweh. (31) U moet ook het bovenkleed van de efod geheel van blauwpurperen wol maken. (32) Zijn
halsopening moet dan in het midden ervan zijn. Zijn opening moet rondom een zoom hebben, werk van een
wever. Het moet net zo’ n opening hebben als bij een leren pantser, zodat het niet kan inscheuren. (33)
Vervolgens moet u op de zomen ervan granaatappels van blauwpurperen, roodpurperen en scharlakenrode
wol maken, dus rondom op zijn zomen, en daartussenin gouden belletjes, rondom. (34) Een gouden belletje,
daarna een granaatappel, dan weer een gouden belletje en een granaatappel, rondom op de zomen van het
bovenkleed. (35) Aäron moet dat namelijk dragen wanneer hij dienst doet, zodat het geluid ervan gehoord
wordt als hij in het heiligdom binnenkomt voor het aangezicht van Jahweh, en als hij naar buiten gaat, opdat
hij niet zal sterven. (36) U moet ook een plaat maken van zuiver goud en daarin graveren, zoals men zegels
graveert: De heiligheid van Jahweh. (37) U moet die bevestigen met een blauwpurperen koord, zodat hij aan
de tulband vastzit. Hij moet aan de voorkant van de tulband zitten. (38) Hij moet namelijk op het voorhoofd
van Aäron zijn, zodat Aäron de ongerechtigheid kan dragen van de geheiligde gaven die de Israëlieten
brengen, ja, van al hun geheiligde geschenken. Hij moet namelijk voortdurend op zijn voorhoofd zijn om hen
aangenaam te maken voor het aangezicht van Jahweh. (39) U moet vervolgens het onderkleed van bewerkte
stof weven, van fijn linnen. U moet bovendien een tulband van fijn linnen maken, maar de gordel moet u van
borduurwerk maken. (40) U moet voor de zonen van Aäron ook onderkleren maken en u moet voor hen
gordels maken. Ook moet u voor hen hoofddoeken maken, die hun waardigheid en aanzien geven. (41) U
moet ze uw broer Aäron en zijn zonen aantrekken en hen zalven, wijden en heiligen, zodat zij Mij als priester
kunnen dienen. (42) Vervolgens moet u linnen broeken voor hen maken om de schaamdelen te bedekken; ze
moeten van de heupen tot op de dijen reiken. (43) Aäron en zijn zonen moeten ze namelijk dragen, als zij de
tent van ontmoeting binnenkomen, of als zij tot het altaar naderen om in het heiligdom te dienen, opdat zij
geen ongerechtigheid op zich laden en sterven. Dit is een eeuwige verordening voor hem en voor zijn
nageslacht na hem.
|1|
Wat u betreft, laat uw broer Aäron en zijn zonen die bij hem zijn, bij u
komen uit het midden van de Israëlieten om Mij als priester te dienen:
Aäron, Nadab en Abihu, Eleazar en Ithamar, de zonen van Aäron.
E X O D U S
25:1-30:10 – INSTRUCTIES VOOR DE TABERNAKEL
Ex28 geeft ons informatie over de vervaardiging
kledingstukken van de hogepriester en zijn zonen.
van
269
de
|2|
Vervolgens moet u voor uw broer Aäron geheiligde kleding maken om
hem waardigheid en aanzien te geven.
|3|
En u moet zelf spreken tot allen die kunstvaardig zijn, namelijk die Ik met
een geest van wijsheid vervuld heb, dat zij de kleding van Aäron
moeten maken om hem te heiligen, zodat hij Mij als priester kan
dienen.
|4|
Dit zijn dan de kledingstukken die zij moeten maken: een borsttas, een
efod, een bovenkleed, een onderkleed van bewerkte stof, een tulband
en een gordel. Zij moeten namelijk voor uw broer Aäron en voor zijn
zonen geheiligde kleding maken om Mij als priester te dienen.
|5|
En zij moeten zelf daarvoor het goud en de blauwpurperen, de
roodpurperen, en de scharlakenrode wol en het fijn linnen nemen.
|6|
Vervolgens moeten zij de efod maken van goud, van blauwpurperen,
roodpurperen en scharlakenrode wol en van dubbeldraads fijn linnen,
werk van een kunstenaar.
Het kleed waarin de efod werd bewaard, herinnert ons aan de kleding
van de Egyptische priesters die dienst deden.
|7|
Hij moet twee schouderstukken hebben, die hem bijeenhouden, aan zijn
beide uiteinden, zodat het geheel bijeengehouden wordt.
|8|
En de kunstige band van zijn efod die eraan vastzit, moet op dezelfde
manier gemaakt zijn en er één geheel mee vormen: van goud,
blauwpurperen, roodpurperen en scharlakenrode wol en dubbeldraads
fijn linnen.
|9|
Vervolgens moet u twee onyxstenen nemen en daarin de namen van de
zonen van Israël graveren:
|10|
zes van hun namen op de ene steen, en de namen van de zes overige op de
andere steen, in de volgorde van hun geboorte.
270
|11|
Als werk van een graveerder van edelstenen, zoals men zegels graveert,
moet u de twee stenen graveren, met de namen van de zonen van
Israël. U moet ze zó maken dat ze gevat zijn in gouden kassen.
|12|
Dan moet u de twee stenen op de schouderstukken van de efod bevestigen,
als gedenkstenen voor de Israëlieten. Aäron moet namelijk hun namen
ter gedachtenis voor het aangezicht van Jahweh op zijn beide schouders
dragen.
|13|
U moet ook gouden kassen maken
De uitdrukking ‘gouden kassen’ geven de indruk dat de twee stenen in
gouden inzettingen bevestigd waren. De uitdrukking betekent echter dat
de stenen met een gouddraad werden vastgemaakt. Over deze kettinkjes
lezen we in het volgende vers.
|14|
en twee kettinkjes van zuiver goud. U moet ze ineengedraaid maken, als
vlechtwerk, en de gevlochten kettinkjes vastmaken aan de kassen.
|15|
Vervolgens moet u een borsttas van de beslissing maken, werk van een
kunstenaar. U moet hem maken op dezelfde manier als de efod: van
goud, van blauwpurperen, roodpurperen, en scharlakenrode wol, en
van dubbeldraads fijn linnen moet u hem maken.
De borsttas van de hogepriester was op dezelfde manier als efod
gemaakt.
|16|
Vierkant moet hij zijn en dubbelgevouwen, zijn lengte moet een span zijn
en zijn breedte een span.
Het borstkleed van de hogepriester was een vierkant. De afmetingen
waren 1 x 1 span = 23 x 23cm. Een span had de lengte van drie handen.
|17|
Dan moet u hem opvullen met een edelsteenvulling, vier rijen edelstenen:
een rij van een robijn, een topaas en een karbonkel; dit is de eerste rij.
De stenen in de borstplaat van de hogepriester waren dezelfde stenen
als die van het hemelse Jeruzalem (Op21:16-19). De identificatie van deze
stenen is zeer moeilijk.81
81
F.C. Fensham, Exodus (POT; Nijkerk:Callenbach, 1984), 199.
E X O D U S
25:1-30:10 – INSTRUCTIES VOOR DE TABERNAKEL
271
|18|
De tweede rij: een smaragd, een saffier en een diamant.
|19|
De derde rij: een hyacint, een agaat en een amethist.
|20|
Ten slotte de vierde rij: een turkoois, een onyx en een jaspis; ze moeten in
hun zettingen in goud gevat zijn.
|21|
En de stenen moeten overeenkomstig de namen van de zonen van Israël
twaalf in getal zijn, overeenkomend met hun namen. De stenen moeten
zegelgraveringen krijgen, ieder met zijn naam, in overeenstemming
met de twaalf stammen.
|22|
Verder moet u op de borsttas ineengedraaide kettinkjes maken, vlechtwerk
van zuiver goud.
|23|
Vervolgens moet u op de borsttas twee gouden ringen maken, en de beide
ringen vastmaken aan de twee uiteinden van de borsttas.
|24|
Dan moet u de beide gevlochten gouden kettinkjes vastmaken aan de twee
ringen aan de uiteinden van de borsttas.
|25|
Dan moet u de twee andere uiteinden van de beide gevlochten kettinkjes
vastmaken aan de twee kassen. U moet ze vastmaken aan de
schouderstukken van de efod, aan de voorkant ervan.
|26|
U moet nog twee gouden ringen maken en ze bevestigen aan de beide
andere uiteinden van de borsttas, op de zoom ervan, die aan de kant
van de efod, aan de binnenkant ligt.
|27|
Daarna moet u nogmaals twee gouden ringen maken en ze vastmaken aan
de beide schouderstukken van de efod, van onderen af, aan de
voorkant, dicht bij zijn verbinding, bovenop de kunstige band van de
efod.
272
|28|
Men moet verder de borsttas met zijn eigen ringen aan de ringen van de
efod vastbinden met een blauwpurperen koord, zodat hij boven de
kunstige band van de efod vastzit en de borsttas niet van de efod kan
losraken.
|29|
Zo zal Aäron de namen van de zonen van Israël op de borsttas van de
beslissing, op zijn hart dragen, als hij in het heiligdom binnenkomt, tot
een voortdurende gedachtenis voor het aangezicht van Jahweh.
|30|
En u moet in de borsttas van de beslissing de urim en de thummim doen,
zodat die op het hart van Aäron zijn, als hij binnenkomt voor het
aangezicht van Jahweh. Zo zal Aäron de beslissing voor de Israëlieten
voortdurend op zijn hart dragen voor het aangezicht van Jahweh.
|31|
U moet ook het bovenkleed van de efod geheel van blauwpurperen wol
maken.
Bij het blauw in het bovenkleed van de hogepriester hebben
uitleggers typologisch gedacht aan de hemelse oorsprong van het
hogepriesterschap.
|32|
Zijn halsopening moet dan in het midden ervan zijn. Zijn opening moet
rondom een zoom hebben, werk van een wever. Het moet net zo’ n
opening hebben als bij een leren pantser, zodat het niet kan
inscheuren.
|33|
Vervolgens moet u op de zomen ervan granaatappels van blauwpurperen,
roodpurperen en scharlakenrode wol maken, dus rondom op zijn
zomen, en daartussenin gouden belletjes, rondom.
|34|
Een gouden belletje, daarna een granaatappel, dan weer een gouden
belletje en een granaatappel, rondom op de zomen van het bovenkleed.
Belletjes spreken van getuigenis, van wat je hoort, dus van woorden.
De plaatsing ‘om en om’ geeft aan, dat deze beide met elkaar in harmonie
moeten zijn. Bij Christus was dat volmaakt het geval, bij ons hoort dat zo
te zijn. Door de belletjes laat de hogepriester zich horen als hij het
E X O D U S
25:1-30:10 – INSTRUCTIES VOOR DE TABERNAKEL
273
heiligdom ingaat en als hij eruit gaat Hij loopt niet vrijblijvend voor
zichzelf, maar is in de dienst van God.
|35|
Aäron moet dat namelijk dragen wanneer hij dienst doet, zodat het geluid
ervan gehoord wordt als hij in het heiligdom binnenkomt voor het
aangezicht van Jahweh, en als hij naar buiten gaat, opdat hij niet zal
sterven.
|36|
U moet ook een plaat maken van zuiver goud en daarin graveren, zoals
men zegels graveert: De heiligheid van Jahweh.
|37|
U moet die bevestigen met een blauwpurperen koord, zodat hij aan de
tulband vastzit. Hij moet aan de voorkant van de tulband zitten.
|38|
Hij moet namelijk op het voorhoofd van Aäron zijn, zodat Aäron de
ongerechtigheid kan dragen van de geheiligde gaven die de Israëlieten
brengen, ja, van al hun geheiligde geschenken. Hij moet namelijk
voortdurend op zijn voorhoofd zijn om hen aangenaam te maken voor
het aangezicht van Jahweh.
Het ‘vrijwillige geschenk’ of ‘vrijwillige offer’ wordt meestal
meervoudig gebruikt en is een algemene term voor de offers, waar het
aspect van het geven tot uiting komt. Ook de Levieten worden een gave
(voor de priesters) genoemd (Nm18:6). Zij zijn gegeven aan Jahweh. Zelfs
het priesterambt is een gave (Nm18:7).
|39|
U moet vervolgens het onderkleed van bewerkte stof weven, van fijn
linnen. U moet bovendien een tulband van fijn linnen maken, maar de
gordel moet u van borduurwerk maken.
|40|
U moet voor de zonen van Aäron ook onderkleren maken en u moet voor
hen gordels maken. Ook moet u voor hen hoofddoeken maken, die hun
waardigheid en aanzien geven.
De kleding van de zonen van Aäron is minder fraai dan die van de
hogepriester. In plaats van een tulband dragen ze hoofddoeken die lijken
op hoge witte mutsen (vgl. Ex29:9; 39:28).
274
|41|
U moet ze uw broer Aäron en zijn zonen aantrekken en hen zalven,
wijden en heiligen, zodat zij Mij als priester kunnen dienen.
De zalving van de priester was een juridische handeling. Door de
zalving werd de persoon erkend in zijn ambt en ontving hij de daarbij
horende verantwoordelijkheden.82
|42|
Vervolgens moet u linnen broeken voor hen maken om de schaamdelen te
bedekken; ze moeten van de heupen tot op de dijen reiken.
|43|
Aäron en zijn zonen moeten ze namelijk dragen, als zij de tent van
ontmoeting binnenkomen, of als zij tot het altaar naderen om in het
heiligdom te dienen, opdat zij geen ongerechtigheid op zich laden en
sterven. Dit is een eeuwige verordening voor hem en voor zijn
nageslacht na hem.
n
29:1-46 – Priesterwijding
82
E. Kutsch, Salbung als Rechtsakt (Berlijn, 1963), 9,23.
(1) Dit nu is wat u met hen moet doen om hen te heiligen, om Mij als priester te dienen: Neem één jonge stier
– het jong van een rund – en twee rammen zonder enig gebrek, (2) ongezuurd brood, ongezuurde koeken
gemengd met olie, en ongezuurde platte koeken met olie bestreken. U moet ze maken van meelbloem. (3) U
moet ze dan in één mand leggen en ze in de mand naar het heiligdom brengen, evenals de jonge stier en de
twee rammen. (4) Dan moet u Aäron en zijn zonen bij de ingang van de tent van ontmoeting laten komen en
hen met het water wassen. (5) Vervolgens moet u de kleding nemen en Aäron het onderkleed, het
bovenkleed van de efod, de efod en de borsttas aantrekken en hem de kunstige band van de efod ombinden.
(6) Dan moet u de tulband op zijn hoofd zetten en de heilige diadeem aan de tulband vastmaken. (7) Dan
moet u de zalfolie nemen en die op zijn hoofd gieten. Zo moet u hem zalven. (8) Vervolgens moet u zijn
zonen naderbij laten komen en hen de onderkleren laten aantrekken. (9) Dan moet u hun de gordel
ombinden, Aäron en zijn zonen, en hun de hoofddoeken omwikkelen, opdat zij het priesterambt bezitten als
een eeuwige verordening. Zo moet u Aäron en zijn zonen tot priester wijden. (10) Vervolgens moet u de
jonge stier naderbij laten komen, vlak vóór de tent van ontmoeting, en Aäron en zijn zonen moeten hun
handen op de kop van de stier leggen. (11) Dan moet u de jonge stier voor het aangezicht van Jahweh
slachten, bij de ingang van de tent van ontmoeting. (12) Vervolgens moet u een deel van het bloed van de
jonge stier nemen, en dat met uw vinger op de horens van het altaar strijken. Al het overige bloed moet u dan
aan de voet van het altaar uitgieten. (13) Dan moet u al het vet dat de ingewanden bedekt, de kwab aan de
lever en de beide nieren met het vet dat eraan vastzit, nemen en op het altaar in rook laten opgaan. (14) Maar
het vlees van de stier, zijn huid en zijn mest moet u buiten het kamp met vuur verbranden: het is een
zondoffer. (15) Vervolgens moet u de ene ram nemen, en Aäron en zijn zonen moeten hun handen op de kop
van de ram leggen. (16) U moet de ram slachten, zijn bloed nemen en dat rondom op het altaar sprenkelen.
(17) Dan moet u de ram in stukken verdelen, zijn ingewanden en zijn poten wassen en die op zijn
rompstukken en kop leggen. (18) U moet ten slotte de hele ram op het altaar in rook laten opgaan. Het is een
E X O D U S
25:1-30:10 – INSTRUCTIES VOOR DE TABERNAKEL
275
brandoffer voor Jahweh, een aangename geur. Het is een vuuroffer voor Jahweh. (19) En u moet de andere
ram nemen en Aäron en zijn zonen moeten hun handen op de kop van de ram leggen. (20) U moet de ram
slachten, wat van zijn bloed nemen en dat strijken op de rechteroorlel van Aäron en op de rechteroorlel van
zijn zonen, op de duim van hun rechterhand en op de grote teen van hun rechtervoet. Daarna moet u het
overige bloed rondom op het altaar sprenkelen. (21) Dan moet u wat van het bloed nemen dat op het altaar is,
en van de zalfolie, en dat sprenkelen op Aäron, op zijn kleding, op zijn zonen en op de kleding van zijn
zonen. Dan zal hij geheiligd zijn, hij, zijn kleding, zijn zonen en de kleding van zijn zonen met hem. (22)
Vervolgens moet u het vet van de ram en de staart, het vet dat de ingewanden bedekt, de kwab aan de lever,
de beide nieren met het vet dat eraan vastzit, en de rechterachterbout nemen, want het is een ram ter
inwijding. (23) Neem dan één rond brood, één met olie aangemaakte broodkoek en één platte koek uit de
mand met de ongezuurde broden die voor het aangezicht van Jahweh is. (24) Dan moet u ze alle in de handen
van Aäron en in de handen van zijn zonen leggen, en ze bewegen als beweegoffer voor het aangezicht van
Jahweh. (25) Vervolgens moet u ze uit hun hand nemen en ze op het altaar in rook laten opgaan, boven op
het brandoffer, als een aangename geur voor het aangezicht van Jahweh. Het is een vuuroffer voor Jahweh.
(26) Dan moet u van de ram ter inwijding, die voor Aäron is, het borststuk nemen en dat bewegen als
beweegoffer voor het aangezicht van Jahweh. Dit is dan voor u bestemd. (27) Daarna moet u het borststuk
voor het beweegoffer en de achterbout voor het hefoffer, die bewogen en die opgeheven zijn, heiligen,
namelijk die van de ram ter inwijding, van die voor Aäron en van die voor zijn zonen. (28) Ja, het moet voor
de Israëlieten ten behoeve van Aäron en zijn zonen een eeuwige verordening zijn, want het is een hefoffer,
een hefoffer van de Israëlieten, afkomstig van hun dankoffers. Het is hun hefoffer voor Jahweh. (29) En de
geheiligde kleding die van Aäron is, moet voor zijn zonen na hem zijn, om hen daarin te zalven en hen daarin
tot priester te wijden. (30) Wie van zijn zonen in zijn plaats priester zal worden en die de tent van
ontmoeting zal binnengaan om in het heiligdom te dienen, moet die kleding zeven dagen lang aanhouden.
(31) Dan moet u de ram ter inwijding nemen en zijn vlees op een heilige plaats koken. (32) En Aäron en zijn
zonen moeten het vlees van de ram eten, met het brood dat in de mand is, bij de ingang van de tent van
ontmoeting. (33) Zij mogen namelijk alleen die dingen eten waarmee verzoening gedaan is om hen in het
priesterambt te bevestigen en hen te heiligen. Een onbevoegde echter mag er niet van eten, want het is heilig.
(34) En als er van het vlees van de wijdingsoffers of van dit brood wat overblijft tot de volgende morgen, dan
moet u het overschot verbranden. Het mag niet gegeten worden, want het is heilig. (35) U moet dan met
Aäron en zijn zonen precies zo doen overeenkomstig alles wat Ik u geboden heb; zeven dagen lang moet de
priesterwijding duren. (36) U moet ook dagelijks een jonge stier als zondoffer ter verzoening bereiden en het
altaar van zonde reinigen door er verzoening voor te doen; u moet het dan zalven om het te heiligen. (37)
Zeven dagen lang moet u verzoening doen voor het altaar en het heiligen; dan zal dat altaar allerheiligst zijn.
Ieder die het altaar aanraakt, zal heilig zijn. (38) Dit nu is het wat u op het altaar moet bereiden: twee
lammeren van een jaar oud, elke dag, en dat voortdurend. (39) Het ene lam moet u in de morgen bereiden en
het andere lam moet u tegen het vallen van de avond1 bereiden, (40) met een tiende efa meelbloem, gemengd
met een kwart hin1 uit olijven gestoten olie, en een plengoffer van een kwart hin wijn, voor het ene lam. (41)
En het andere lam moet u bereiden tegen het vallen van de avond. U moet daarmee doen als met het
ochtendgraanoffer en het bijbehorende plengoffer, als een aangename geur. Het is een offergave voor Jahweh.
(42) Het moet een voortdurend brandoffer zijn, al uw generaties door, bij de ingang van de tent van
ontmoeting, voor het aangezicht van Jahweh. Daar zal Ik u ontmoeten, om daar met u te spreken. (43) Daar
zal Ik dan de Israëlieten ontmoeten, en zij zullen door Mijn heerlijkheid geheiligd worden. (44) Dan zal Ik de
tent van ontmoeting en het altaar heiligen. Ik zal Aäron en zijn zonen heiligen om Mij als priester te dienen.
(45) Ik zal dan te midden van de Israëlieten wonen, en Ik zal hun tot een God zijn. (46) En zij zullen weten
276
dat Ik Jahweh hun God ben, Die hen uit het land Egypte geleid heeft, opdat Ik in hun midden zal wonen; Ik
ben Jahweh, hun God.
|1|
Dit nu is wat u met hen moet doen om hen te heiligen, om Mij als priester
te dienen: Neem één jonge stier – het jong van een rund – en twee
rammen zonder enig gebrek,
In plaats van een ‘jonge stier’ kan er ook gedacht worden aan een
‘stier’. Het Hebreeuwse ben dat vertaald wordt met ‘jong’ geeft namelijk de
soort aan en niet de leeftijd. 83 De stier diende als zondoffer en de twee
rammen als brandoffer (vs10-14).
|2|
ongezuurd brood, ongezuurde koeken gemengd met olie, en ongezuurde
platte koeken met olie bestreken. U moet ze maken van meelbloem.
De zaken die voorgeschreven worden in dit vers dienden als
wijdingsoffer (vs15-18)
|3|
U moet ze dan in één mand leggen en ze in de mand naar het heiligdom
brengen, evenals de jonge stier en de twee rammen.
|4|
Dan moet u Aäron en zijn zonen bij de ingang van de tent van ontmoeting
laten komen en hen met het water wassen.
|5|
Vervolgens moet u de kleding nemen en Aäron het onderkleed, het
bovenkleed van de efod, de efod en de borsttas aantrekken en hem de
kunstige band van de efod ombinden.
De tekst lijkt erop te wijzen dat de efod en het borstschild over alle
andere kledingsstuken wordt gedragen. Dat spreekt echter tegen de
omschrijving die we in Ex28 vinden.
|6|
Dan moet u de tulband op zijn hoofd zetten en de heilige diadeem aan de
tulband vastmaken.
De diadeem wordt in het Oude Testament in verband gebracht met de
koninklijke kleerdracht (2Sm1:10; 2Kn11:12; 2Kr23:11; Ps89:40).
|7|
83
Dan moet u de zalfolie nemen en die op zijn hoofd gieten. Zo moet u hem
zalven.
F.C. Fensham, Exodus (POT; Nijkerk:Callenbach, 1984), 202.
E X O D U S
25:1-30:10 – INSTRUCTIES VOOR DE TABERNAKEL
277
Bij de inwijding van het priesterambt werd Aäron gezalfd, voordat hij
met bloed werd besprenkeld. Zijn zonen werden eerst met het bloed van
het offer besprenkeld en daarna pas gezalfd met heilige olie (Ex29:20-21).
We vernamen van deze zalving al in Ex28:41. In deze tekst wordt ze
uitvoeriger beschreven.
|8|
Vervolgens moet u zijn zonen naderbij laten komen en hen de onderkleren
laten aantrekken.
|9|
Dan moet u hun de gordel ombinden, Aäron en zijn zonen, en hun de
hoofddoeken omwikkelen, opdat zij het priesterambt bezitten als een
eeuwige verordening. Zo moet u Aäron en zijn zonen tot priester
wijden.
|10|
Vervolgens moet u de jonge stier naderbij laten komen, vlak vóór de tent
van ontmoeting, en Aäron en zijn zonen moeten hun handen op de kop
van de stier leggen.
|11|
Dan moet u de jonge stier voor het aangezicht van Jahweh slachten, bij de
ingang van de tent van ontmoeting.
|12|
Vervolgens moet u een deel van het bloed van de jonge stier nemen, en dat
met uw vinger op de horens van het altaar strijken. Al het overige
bloed moet u dan aan de voet van het altaar uitgieten.
|13|
Dan moet u al het vet dat de ingewanden bedekt, de kwab aan de lever en
de beide nieren met het vet dat eraan vastzit, nemen en op het altaar in
rook laten opgaan.
|14|
Maar het vlees van de stier, zijn huid en zijn mest moet u buiten het kamp
met vuur verbranden: het is een zondoffer.
De stier dient als zondoffer om de priesters in hun functie te plaatsen.
De nieuwtestamentische gelovige weet zich door het offer van de Messias
in zijn functie als priester geplaatst. Het vlees, de huid en de mest van het
dier dienen verbrand te worden buiten het kamp.
|15|
Vervolgens moet u de ene ram nemen, en Aäron en zijn zonen moeten hun
handen op de kop van de ram leggen.
278
|16|
U moet de ram slachten, zijn bloed nemen en dat rondom op het altaar
sprenkelen.
|17|
Dan moet u de ram in stukken verdelen, zijn ingewanden en zijn poten
wassen en die op zijn rompstukken en kop leggen.
|18|
U moet ten slotte de hele ram op het altaar in rook laten opgaan. Het is een
brandoffer voor Jahweh, een aangename geur. Het is een vuuroffer
voor Jahweh.
De ram dient als brandoffer dat sprak van de volledige overgave aan
de wil van God. Het openbaart ons dat de priesters gegrond dienen te zijn
in de waarheid van volledige toewijding.
|19|
En u moet de andere ram nemen en Aäron en zijn zonen moeten hun
handen op de kop van de ram leggen.
|20|
U moet de ram slachten, wat van zijn bloed nemen en dat strijken op de
rechteroorlel van Aäron en op de rechteroorlel van zijn zonen, op de
duim van hun rechterhand en op de grote teen van hun rechtervoet.
Daarna moet u het overige bloed rondom op het altaar sprenkelen.
Het bloed dient aangebracht te worden op het oor waarmee de
hogepriester luistert, de duim waarmee hij zaken aanraakt en handelt en
op de voeten waarmee hij over deze aarde loopt. Op die wijze spreekt deze
ceremonie over de heiliging van de gelovige voor God.
|21|
Dan moet u wat van het bloed nemen dat op het altaar is, en van de
zalfolie, en dat sprenkelen op Aäron, op zijn kleding, op zijn zonen en
op de kleding van zijn zonen. Dan zal hij geheiligd zijn, hij, zijn
kleding, zijn zonen en de kleding van zijn zonen met hem.
|22|
Vervolgens moet u het vet van de ram en de staart, het vet dat de
ingewanden bedekt, de kwab aan de lever, de beide nieren met het vet
dat eraan vastzit, en de rechterachterbout nemen, want het is een ram
ter inwijding.
|23|
Neem dan één rond brood, één met olie aangemaakte broodkoek en één
platte koek uit de mand met de ongezuurde broden die voor het
aangezicht van Jahweh is.
E X O D U S
25:1-30:10 – INSTRUCTIES VOOR DE TABERNAKEL
279
|24|
Dan moet u ze alle in de handen van Aäron en in de handen van zijn
zonen leggen, en ze bewegen als beweegoffer voor het aangezicht van
Jahweh.
|25|
Vervolgens moet u ze uit hun hand nemen en ze op het altaar in rook laten
opgaan, boven op het brandoffer, als een aangename geur voor het
aangezicht van Jahweh. Het is een vuuroffer voor Jahweh.
|26|
Dan moet u van de ram ter inwijding, die voor Aäron is, het borststuk
nemen en dat bewegen als beweegoffer voor het aangezicht van
Jahweh. Dit is dan voor u bestemd.
|27|
Daarna moet u het borststuk voor het beweegoffer en de achterbout voor
het hefoffer, die bewogen en die opgeheven zijn, heiligen, namelijk die
van de ram ter inwijding, van die voor Aäron en van die voor zijn
zonen.
|28|
Ja, het moet voor de Israëlieten ten behoeve van Aäron en zijn zonen een
eeuwige verordening zijn, want het is een hefoffer, een hefoffer van de
Israëlieten, afkomstig van hun dankoffers. Het is hun hefoffer voor
Jahweh.
|29|
En de geheiligde kleding die van Aäron is, moet voor zijn zonen na hem
zijn, om hen daarin te zalven en hen daarin tot priester te wijden.
|30|
Wie van zijn zonen in zijn plaats priester zal worden en die de tent van
ontmoeting zal binnengaan om in het heiligdom te dienen, moet die
kleding zeven dagen lang aanhouden.
|31|
Dan moet u de ram ter inwijding nemen en zijn vlees op een heilige plaats
koken.
|32|
En Aäron en zijn zonen moeten het vlees van de ram eten, met het brood
dat in de mand is, bij de ingang van de tent van ontmoeting.
|33|
Zij mogen namelijk alleen die dingen eten waarmee verzoening gedaan is
om hen in het priesterambt te bevestigen en hen te heiligen. Een
onbevoegde echter mag er niet van eten, want het is heilig.
280
|34|
En als er van het vlees van de wijdingsoffers of van dit brood wat overblijft
tot de volgende morgen, dan moet u het overschot verbranden. Het
mag niet gegeten worden, want het is heilig.
|35|
U moet dan met Aäron en zijn zonen precies zo doen overeenkomstig alles
wat Ik u geboden heb; zeven dagen lang moet de priesterwijding duren.
|36|
U moet ook dagelijks een jonge stier als zondoffer ter verzoening bereiden
en het altaar van zonde reinigen door er verzoening voor te doen; u
moet het dan zalven om het te heiligen.
Hoewel we over deze inzetting niets verder vernemen in Lv8, lijkt het
erop dat dit een verzoenings- en reingingsoffer is dat tijdens de zeven
dagen van de feestelijke priesterwijding dagelijks werd gebracht.84
|37|
Zeven dagen lang moet u verzoening doen voor het altaar en het heiligen;
dan zal dat altaar allerheiligst zijn. Ieder die het altaar aanraakt, zal
heilig zijn.
|38|
Dit nu is het wat u op het altaar moet bereiden: twee lammeren van een
jaar oud, elke dag, en dat voortdurend.
Het ‘dagelijks-’ of ‘voortdurend offer’ wordt gebruikt voor het
dagelijkse morgen- en avondoffer. Men kan dit het belangrijkste offer
noemen. Dit bestaat uit twee lammeren, één voor de ochtend en één voor
de avond. Bij elk lam wordt een spijsoffer van meel en olie en een gietoffer
van wijn toegevoegd. Het is een vuuroffer op het brandofferaltaar bij de
ingang van de tabernakel. Het geheel is een opstijgoffer van voortduring of
‘dagelijks brandoffer’ (NBG). Dit alles is alleen mogelijk omdat liet door
God aan gestoken vuur op het brandofferaltaar (Lv9:24) blijvend brandend
wordt gehouden. Dat gebeurt door elke ochtend en avond hout op het
altaar te doen (Lv6:12). Daarom wordt het vuur, ‘een vuur van
voortduring’, genoemd. Het is de grootste brutaliteit als iemand dit offer
van God wegneemt (Dn8:11; 11:31; 12:11). Het reukoffer dat Aäron elke
ochtend en elke avond op het reukofferaltaar moest brengen, wordt ook
een ‘reukwerk van voortduring’ genoemd (Ex30:8). Ook de verzorging van
de lampen voor de menora elke avond en ochtend wordt ‘voortdurend
offer’ genoemd (Lv24:1-4), hoewel het hier niet om een offer in de nauwe
betekenis van het woord gaat. Bij de verversing van broden op de tafel van
84
F.C. Fensham, Exodus (POT; Nijkerk:Callenbach, 1984), 205.
E X O D U S
25:1-30:10 – INSTRUCTIES VOOR DE TABERNAKEL
281
de toonbroden, elke week op sabbat, staat ook het woord ‘voortdurend
offer’ (Lv24:8). Het wordt daarom ‘het brood van de voortduring’ genoemd
(Nm4:7).
|39|
Het ene lam moet u in de morgen bereiden en het andere lam moet u tegen
het vallen van de avond1 bereiden,
|40|
met een tiende efa meelbloem, gemengd met een kwart hin1 uit olijven
gestoten olie, en een plengoffer van een kwart hin wijn, voor het ene
lam.
Een hin werd in de oudheid als inhoudsmaat gebruikt. Een hin kwam
ongeveer overeen met een efa is bevat 22 liter.
|41|
En het andere lam moet u bereiden tegen het vallen van de avond. U moet
daarmee doen als met het ochtendgraanoffer en het bijbehorende
plengoffer, als een aangename geur. Het is een offergave voor Jahweh.
|42|
Het moet een voortdurend brandoffer zijn, al uw generaties door, bij de
ingang van de tent van ontmoeting, voor het aangezicht van Jahweh.
Daar zal Ik u ontmoeten, om daar met u te spreken.
|43|
Daar zal Ik dan de Israëlieten ontmoeten, en zij zullen door Mijn
heerlijkheid geheiligd worden.
In het Hebreeuws staat er letterlijk ‘het zal door Mijn heerlijkheid
geheiligd worden’. Onder de uitleggers is er discussie waarnaar dit ‘het’
verwijst. Er kan gedacht worden aan de ingang van de tent (vs42) of aan
het volk Israël (vs43a).
Doordat de lezing van het slot van dit vers onduidelijk is, zijn er enkele
tekstveranderingen voorgesteld. Vg voegt het woord ‘altaar’ in om te
verduidelijken dat het altaar met ‘het’ wordt bedoeld. LXX, Pes en Tg lezen ‘Ik
ben geheiligd door zijn heerlijkheid’.
|44|
Dan zal Ik de tent van ontmoeting en het altaar heiligen. Ik zal Aäron en
zijn zonen heiligen om Mij als priester te dienen.
|45|
Ik zal dan te midden van de Israëlieten wonen, en Ik zal hun tot een God
zijn.
282
God beloofde niet dat Hij slechts af en toe de Israëlieten zou
bezoeken, maar dat Hij voortdurend in hun midden aanwezig zou zijn.
Nadat het verbond met het volk was gesloten zou Hij in hun midden
wonen en hun God zijn (vgl. Gn17:8; Ex6:7).
|46|
o
En zij zullen weten dat Ik Jahweh hun God ben, Die hen uit het land
Egypte geleid heeft, opdat Ik in hun midden zal wonen; Ik ben Jahweh,
hun God.
30:1-10 – Het gouden altaar
(1) U moet ook een altaar voor het branden van reukwerk maken. Van acaciahout moet u het maken; (2) zijn
lengte moet een el zijn en de breedte een el – vierkant moet het zijn – en zijn hoogte twee el; de bijbehorende
horens moeten er één geheel mee vormen. (3) U moet dat vervolgens met zuiver goud overtrekken, zijn
bovenkant, zijn wanden rondom, en zijn horens. Ook moet u er een gouden rand omheen maken. (4) Ook
moet u er twee gouden ringen voor maken, onderaan de rand ervan; aan zijn beide kanten moet u die maken,
aan weerskanten ervan. Ze moeten dan dienen als houders voor de draagbomen om het altaar daarmee te
kunnen dragen. (5) Verder moet u de draagbomen van acaciahout maken en ze met goud overtrekken. (6) U
moet het vervolgens vóór het voorhangsel, dat voor de ark van de getuigenis hangt, plaatsen, vóór het
verzoendeksel, dat boven de getuigenis is, waar Ik u zal ontmoeten. (7) En Aäron moet daarop geurig
reukwerk in rook laten opgaan. Elke morgen, als hij de lampen in orde gebracht heeft, moet hij het in rook
laten opgaan. (8) Ook als Aäron de lampen tegen het vallen van de avond1 zal aansteken, moet hij het in rook
laten opgaan. Het moet een voortdurend reukwerk zijn voor het aangezicht van Jahweh, al uw generaties
door. (9) U mag daarop geen ander reukwerk in rook op laten gaan, geen brandoffer of een graanoffer. En u
mag daarop geen plengoffer uitgieten. (10) Aäron moet dan eenmaal per jaar aan de horens van het altaar
verzoening doen met een deel van het bloed van het zondoffer ter verzoening. Eenmaal per jaar moet hij aan
de horens verzoening doen, al uw generaties door; het is allerheiligst voor Jahweh.
Het reukwerkaltaar kenmerkte zich door luxe. Het was overtrokken
met zuiver goud en stond voor het aangezicht van Jahweh. Vanwege het
eerste kreeg het de naam ‘gouden altaar’ (Ex40:5; Nm4:11), vanwege het
laatste was het verbonden met Gods genade (Lv16:18).
|1|
U moet ook een altaar voor het branden van reukwerk maken. Van
acaciahout moet u het maken;
Het reukwerk wordt in het Oude Testament al gezien als een
symbolische verwijzing naar de gelovigen (Ps141:2). Die betekenis vinden
we terug in het Nieuwe Testament (Op5:3,8).
E X O D U S
25:1-30:10 – INSTRUCTIES VOOR DE TABERNAKEL
|2|
283
zijn lengte moet een el zijn en de breedte een el – vierkant moet het zijn –
en zijn hoogte twee el; de bijbehorende horens moeten er één geheel
mee vormen.
Soortgelijke altaren met horens gebruikten destijds de volken in het
land voor hun goden.85
|3|
U moet dat vervolgens met zuiver goud overtrekken, zijn bovenkant, zijn
wanden rondom, en zijn horens. Ook moet u er een gouden rand
omheen maken.
|4|
Ook moet u er twee gouden ringen voor maken, onderaan de rand ervan;
aan zijn beide kanten moet u die maken, aan weerskanten ervan. Ze
moeten dan dienen als houders voor de draagbomen om het altaar
daarmee te kunnen dragen.
|5|
Verder moet u de draagbomen van acaciahout maken en ze met goud
overtrekken.
|6|
U moet het vervolgens vóór het voorhangsel, dat voor de ark van de
getuigenis hangt, plaatsen, vóór het verzoendeksel, dat boven de
getuigenis is, waar Ik u zal ontmoeten.
De tekst ‘vóór het verzoendeksel, dat boven de getuigenis is’ is afwezig in meerdere
Hebreeuwse handschriften, LXX en Sam. Werd ‘verzoendeksel’ (‫ )כִיפש הָרת‬en
‘voorhangsel’ (‫ )פ(הָרכהת‬verwisseld in gedachten en vandaar gezien als een
tegenstrijdigheid in het vers? Dat lijkt moeilijk het geval te zijn, omdat het
voorhangsel voor iets hangt, en het deksel op iets ligt.
|7|
En Aäron moet daarop geurig reukwerk in rook laten opgaan. Elke
morgen, als hij de lampen in orde gebracht heeft, moet hij het in rook
laten opgaan.
Het is opvallend dat het letterlijke ‘verbranden’ de betekenis ‘laten
opgaan’ krijgt in dit vers.
|8|
85
Ook als Aäron de lampen tegen het vallen van de avond1 zal aansteken,
moet hij het in rook laten opgaan. Het moet een voortdurend reukwerk
zijn voor het aangezicht van Jahweh, al uw generaties door.
Galling 1962, 699.
284
Het reukoffer werd elke morgen en avond voor het aangezicht van de
Heer gebracht door de priester. Bij dit reukoffer werd vaak witte wierook
gebruikt.
|9|
U mag daarop geen ander reukwerk in rook op laten gaan, geen brandoffer
of een graanoffer. En u mag daarop geen plengoffer uitgieten.
|10|
Aäron moet dan eenmaal per jaar aan de horens van het altaar verzoening
doen met een deel van het bloed van het zondoffer ter verzoening.
Eenmaal per jaar moet hij aan de horens verzoening doen, al uw
generaties door; het is allerheiligst voor Jahweh.
De perikoop wordt afgesloten met het voorschrift aan de hogepriester
om het bloed van het zondoffer op de verzoendag aan de horens van het
altaar te besprenkelen. Er wordt niet gesproken over ‘eens en voor al’;
daarvoor is de Messias als hogepriester nodig.
B
30:11-16 – Instructies voor het losgeld
(11) Verder sprak Jahweh tot Mozes: (12) Wanneer u het aantal van de Israëlieten opneemt, volgens hun
tellingen, dan moet ieder bij hun telling aan Jahweh een losgeld geven voor zijn leven, opdat er bij hun
telling geen plaag over hen komt. (13) Dit moeten allen die meegeteld worden, geven: een halve sikkel,
gerekend volgens de sikkel van het heiligdom (de sikkel is twintig gera waard), een halve sikkel als een
hefoffer voor Jahweh. (14) Al wie meegeteld wordt, van twintig jaar oud en daarboven, moet het hefoffer
voor Jahweh geven. (15) De rijke mag niet meer en de arme niet minder geven dan een halve sikkel, als u
Jahweh het hefoffer geeft om voor uw leven verzoening te doen. (16) U moet het geld ter verzoening van de
Israëlieten nemen en het bestemmen voor de dienst van de tent van ontmoeting. Het moet een herinnering
voor de Israëlieten zijn voor het aangezicht van Jahweh, om voor uw leven verzoening te doen.
Op een niet meteen te verklaren wijze doorbreekt dit gedeelte
thematisch het vorige betoog. Dat er een nieuw deel begint toont ook de
aanhef: ‘Jahweh sprak tot Mozes’ (vs11), die we eerder in 25:1 vonden. Een
mogelijk verband is de relatie tussen de verzoening van het leven in dit
gedeelte en de verzoening waarvan sprake was in aan het slot van de
instructies over het gouden altaar (vs10).
|11|
Verder sprak Jahweh tot Mozes:
E X O D U S
30:11-16 – INSTRUCTIES VOOR HET LOSGELD
|12|
285
Wanneer u het aantal van de Israëlieten opneemt, volgens hun tellingen,
dan moet ieder bij hun telling aan Jahweh een losgeld geven voor zijn
leven, opdat er bij hun telling geen plaag over hen komt.
Mozes zou straks de Israëlieten moeten gaan tellen (Nm1). Bij die
telling diende hij rekening te houden met het losgeld dat elke Israëliet
moet geven aan Jahweh. Daardoor zou het duidelijk maken dat het ‘t leven
van God had ontvangen. Zou het volk dat bedrag niet betalen, dan zou er
een plaag over hen komen. Het is hierbij verder onduidelijk of deze
betaling enkel eenmalig diende te gebeuren (bij de telling van Mozes) of
dat het telkens moest plaatsvinden bij elke telling. 86 Algemeen was zulk
een telling wel niet aantrekkelijk in de oudheid en leefde er een vrees voor
de wraak van de goden.87
|13|
Dit moeten allen die meegeteld worden, geven: een halve sikkel, gerekend
volgens de sikkel van het heiligdom (de sikkel is twintig gera waard),
een halve sikkel als een hefoffer voor Jahweh.
Elke Israëliet die ouder was dan twintig jaar (vs14) diende Jahweh een
hefoffer te brengen dat bestemd was voor het heiligdom. Dat hefoffer was
gelijk aan een halve heilige sikkel van tien gera (5,7 gram).
|14|
Al wie meegeteld wordt, van twintig jaar oud en daarboven, moet het
hefoffer voor Jahweh geven.
|15|
De rijke mag niet meer en de arme niet minder geven dan een halve sikkel,
als u Jahweh het hefoffer geeft om voor uw leven verzoening te doen.
Ondanks maatschappelijk verschil waren de rijke en arme gelijk voor
Jahweh als het ging over het hefoffer waarmee ze voor hun leven
verzoening deden.88 Het offer dat gebracht moest worden, was voor alle
mensen gelijk.
|16|
86
87
88
U moet het geld ter verzoening van de Israëlieten nemen en het
bestemmen voor de dienst van de tent van ontmoeting. Het moet een
herinnering voor de Israëlieten zijn voor het aangezicht van Jahweh,
om voor uw leven verzoening te doen.
D.K. Stuart, Exodus (NAC; Nashville:Broadman & Holman, 2006), 636.
E.A. Speiser, ‘Census and ritual expiation in Mari and Israel,’ Bulletin of the American Schools of Oriental Research
149 (1958): 17-25.
J.I. Durham, Exodus (WBC; Dallas:Word, 1987), 403.
286
Het hefoffer diende voor de dienst in Gods heiligdom (vs13). Door dit
te betalen zou de Israëliet er bij een bezoek aan het heiligdom aan
herinnert worden dat Hij aan Jahweh zijn leven dankt.
C
30:17-21 – Instructies voor het bronzen wasvat
(17) En Jahweh sprak tot Mozes: (18) U moet vervolgens een bronzen wasvat maken, met een bijbehorend
bronzen onderstel, om zich te wassen. En u moet het plaatsen tussen de tent van ontmoeting en het altaar, en
er water in doen, (19) zodat Aäron en zijn zonen hun handen en voeten met water daaruit kunnen wassen.
(20) Wanneer zij de tent van ontmoeting binnengaan, moeten zij zich met water wassen, opdat zij niet
sterven. Of wanneer zij tot het altaar naderen om dienst te doen door een vuuroffer voor Jahweh in rook te
laten opgaan, (21) moeten zij hun handen en voeten wassen, opdat zij niet sterven. Dit is een eeuwige
verordening voor hen, voor Aäron en zijn nageslacht, al hun generaties door.
|17|
En Jahweh sprak tot Mozes:
|18|
U moet vervolgens een bronzen wasvat maken, met een bijbehorend
bronzen onderstel, om zich te wassen. En u moet het plaatsen tussen de
tent van ontmoeting en het altaar, en er water in doen,
Het wasvat was nodig om de priester te reinigen van alle stof. Hij
moest rein voor God verschijnen. Het wassen met water maakte de
priester geschikt voor zijn dienst in het heiligdom. Over de afmetingen
van dit wasvat wordt er niets gezegd. Alle afbeeldingen die we er vandaar
van hebben, berusten op de fantasie van de ontwerpers van die
afbeeldingen.
|19|
zodat Aäron en zijn zonen hun handen en voeten met water daaruit
kunnen wassen.
|20|
Wanneer zij de tent van ontmoeting binnengaan, moeten zij zich met
water wassen, opdat zij niet sterven. Of wanneer zij tot het altaar
naderen om dienst te doen door een vuuroffer voor Jahweh in rook te
laten opgaan,
Later zou de Messias ook de gelovigen reinigen, zodat ze zonder smet
voor God konden verschijnen (Ef5:25-27).
|21|
moeten zij hun handen en voeten wassen, opdat zij niet sterven. Dit is een
eeuwige verordening voor hen, voor Aäron en zijn nageslacht, al hun
generaties door.
E X O D U S
30:22-38 – INSTRUCTIES VOOR DE ZALFOLIE EN WIEROOK
D
287
30:22-38 – Instructies voor de zalfolie en wierook
(22) Verder sprak Jahweh tot Mozes: (23) Wat u betreft, neem voor uzelf de beste specerijen: vijfhonderd
sikkel vloeibare mirre, en half zoveel ervan, dus tweehonderdvijftig, sikkel geurige kaneel,
tweehonderdvijftig sikkel geurige kalmoes, (24) ook vijfhonderd sikkel kassia, gerekend volgens de sikkel van
het heiligdom, en een hin olijfolie. (25) U moet daarvan de heilige zalfolie maken, een zorgvuldig bereid
mengsel, werk van een zalfbereider. Het moet heilige zalfolie zijn. (26) U moet daarmee de tent van
ontmoeting zalven, de ark van de getuigenis, (27) de tafel met alle bijbehorende voorwerpen, de menora met
de bijbehorende voorwerpen, het reukofferaltaar, (28) het brandofferaltaar met alle bijbehorende
voorwerpen, en het wasvat met zijn onderstel. (29) U moet ze dan heiligen, zodat ze allerheiligst zijn; ieder
die ze aanraakt, wordt heilig. (30) U moet ook Aäron en zijn zonen zalven, en hen heiligen om Mij als priester
te dienen. (31) Vervolgens moet u tot de Israëlieten spreken: Dit is heilige zalfolie voor Mij, al uw generaties
door. (32) Een mensenlichaam mag er niet mee gezalfd worden; en u mag niet iets soortgelijks maken volgens
deze bereidingswijze; ze is heilig, heilig moet ze voor u zijn. (33) Ieder die zo’n mengsel maakt als dit, of die
daarvan iets op een onbevoegde strijkt, moet uitgeroeid worden vanuit zijn volksgenoten. (34) Verder zei
Jahweh tegen Mozes: Neem voor uzelf geurige specerijen: druipende hars, onyx en galbanum, dus geurige
specerijen, en zuivere wierook. Dit alles moet in gelijke hoeveelheden zijn. (35) Dan moet u daar reukwerk
van maken, een mengsel, werk van een zalfbereider, met zout gemengd, zuiver en heilig. (36) Vervolgens
moet u een deel daarvan tot heel fijn poeder wrijven en daarvan voor de getuigenis in de tent van ontmoeting
leggen, waar Ik u ontmoeten zal. Het moet allerheiligst voor u zijn. (37) Wat het reukwerk betreft dat u
maakt, volgens deze bereidingswijze mag u ook niets voor uzelf maken; het moet u heilig zijn, voor Jahweh.
(38) Ieder die iets dergelijks maakt om de geur daarvan te ruiken, moet uitgeroeid worden vanuit zijn
volksgenoten.
|22|
Verder sprak Jahweh tot Mozes:
|23|
Wat u betreft, neem voor uzelf de beste specerijen: vijfhonderd sikkel
vloeibare mirre, en half zoveel ervan, dus tweehonderdvijftig, sikkel
geurige kaneel, tweehonderdvijftig sikkel geurige kalmoes,
De specerijen die Mozes in deze verzen noemt, waren wellicht via
Arabië geïmporteerd geweest. Kalmoes was in elk geval afkomstig uit
India.
|24|
ook vijfhonderd sikkel kassia, gerekend volgens de sikkel van het
heiligdom, en een hin olijfolie.
De kassia werd gewonnen uit de bast van de kaneelboom in het Verre
Oosten. Het diende gemengd te worden met een hin olijfolie.
|25|
U moet daarvan de heilige zalfolie maken, een zorgvuldig bereid mengsel,
werk van een zalfbereider. Het moet heilige zalfolie zijn.
288
|26|
U moet daarmee de tent van ontmoeting zalven, de ark van de getuigenis,
|27|
de tafel met alle bijbehorende voorwerpen, de menora met de
bijbehorende voorwerpen, het reukofferaltaar,
|28|
het brandofferaltaar met alle bijbehorende voorwerpen, en het wasvat met
zijn onderstel.
|29|
U moet ze dan heiligen, zodat ze allerheiligst zijn; ieder die ze aanraakt,
wordt heilig.
|30|
U moet ook Aäron en zijn zonen zalven, en hen heiligen om Mij als
priester te dienen.
|31|
Vervolgens moet u tot de Israëlieten spreken: Dit is heilige zalfolie voor
Mij, al uw generaties door.
|32|
Een mensenlichaam mag er niet mee gezalfd worden; en u mag niet iets
soortgelijks maken volgens deze bereidingswijze; ze is heilig, heilig
moet ze voor u zijn.
|33|
Ieder die zo’n mengsel maakt als dit, of die daarvan iets op een onbevoegde
strijkt, moet uitgeroeid worden vanuit zijn volksgenoten.
|34|
Verder zei Jahweh tegen Mozes: Neem voor uzelf geurige specerijen:
druipende hars, onyx en galbanum, dus geurige specerijen, en zuivere
wierook. Dit alles moet in gelijke hoeveelheden zijn.
De druipende hars vloeide uit de storaxboom. Onyx was afkomstig uit
een gespleten mosselen die voorkwamen in de Rode Zee leefde. Het werd
uit de schelp van het dier geperst. Galbanum kwam hoofdzakelijk voor in
Perzië. Het was het gom van een kruidige bergheester. De wierook kwam
‘s nachts uit een inkerving in de boom. Deze boom groeide in Zuid-Arabië
en Somaliland (Hl3:6).
|35|
Dan moet u daar reukwerk van maken, een mengsel, werk van een
zalfbereider, met zout gemengd, zuiver en heilig.
E X O D U S
30:22-38 – INSTRUCTIES VOOR DE ZALFOLIE EN WIEROOK
289
|36|
Vervolgens moet u een deel daarvan tot heel fijn poeder wrijven en
daarvan voor de getuigenis in de tent van ontmoeting leggen, waar Ik u
ontmoeten zal. Het moet allerheiligst voor u zijn.
|37|
Wat het reukwerk betreft dat u maakt, volgens deze bereidingswijze mag u
ook niets voor uzelf maken; het moet u heilig zijn, voor Jahweh.
|38|
Ieder die iets dergelijks maakt om de geur daarvan te ruiken, moet
uitgeroeid worden vanuit zijn volksgenoten.
E
31:1-11 – Instructies voor Bazeel en Oholiab
(1) Daarna sprak Jahweh tot Mozes: (2) Zie, Ik heb Bezaleël, de zoon van Uri, de zoon van Hur, uit de stam
Juda, bij zijn naam geroepen. (3) Ik heb hem vervuld met de Geest van God, met wijsheid, inzicht, kennis en
allerlei vakbekwaamheid, (4) om ontwerpen te bedenken en uit te voeren in goud, zilver en brons; (5) en om
edelstenen te bewerken en in te zetten, en om hout te bewerken, dus om allerlei werk te verrichten. (6) En
Ik, zie, Ik heb Aholiab, de zoon van Ahisamach, uit de stam Dan, aan hem toegevoegd. En in het hart van
ieder die kunstvaardig is, heb Ik wijsheid gegeven. Zij moeten namelijk alles maken wat Ik u geboden heb: (7)
de tent van ontmoeting, de ark van de getuigenis, het verzoendeksel dat daarop is, alle bij de tent behorende
voorwerpen, (8) de tafel met zijn voorwerpen, de zuiver gouden menora met al zijn voorwerpen, het
reukofferaltaar, (9) het brandofferaltaar met al zijn voorwerpen, het wasvat met zijn onderstel, (10) de
ambtskleding, de geheiligde kleding van de priester Aäron, de kleding van zijn zonen om daarin als priester te
dienen, (11) de zalfolie en het geurige reukwerk voor het heiligdom. Overeenkomstig alles wat Ik u geboden
heb, moeten zij het maken.
|1|
Daarna sprak Jahweh tot Mozes:
|2|
Zie, Ik heb Bezaleël, de zoon van Uri, de zoon van Hur, uit de stam Juda,
bij zijn naam geroepen.
De naam Bezaleël betekent ‘in de schaduw van de Almachtige’. Hij
was afkomstig uit de stam Juda en in 1Kr2:18-20 verbonden met Kaleb.
Kaleb was aanvankelijk een zelfstandige stam die buiten Israël stond
(Re1:11-15; 1Sm30:14). Zij leefden vroeger in het zuiden van Kanaän en
waren verbonden met de Horieten. Vandaar dat wellicht de naam Hur
genoemd wordt bij Bezaleël.
|3|
Ik heb hem vervuld met de Geest van God, met wijsheid, inzicht, kennis
en allerlei vakbekwaamheid,
290
De eerste persoon in de Bijbel die vervuld was met Gods Geest was de
vakman Bezaleël. Hij werd geholpen in zijn taken door andere Israëlieten.
‘Iedere man die kunstvaardig is, aan wie Jahweh wijsheid en inzicht in die
dingen geschonken heeft, zodat hij verstand heeft van al het werk voor de
dienst van het heiligdom’ (Ex36:1). ‘Iedere vrouw die kunstvaardig was,
spon eigenhandig en zij bracht het gesponnene, het blauwpurper,
scharlaken en het fijne linnen. Alle kunstvaardige vrouwen, wier hart haar
daartoe dreef, sponnen het geitenhaar’ (Ex35:25-26).
|4|
om ontwerpen te bedenken en uit te voeren in goud, zilver en brons;
|5|
en om edelstenen te bewerken en in te zetten, en om hout te bewerken,
dus om allerlei werk te verrichten.
|6|
En Ik, zie, Ik heb Aholiab, de zoon van Ahisamach, uit de stam Dan, aan
hem toegevoegd. En in het hart van ieder die kunstvaardig is, heb Ik
wijsheid gegeven. Zij moeten namelijk alles maken wat Ik u geboden
heb:
|7|
de tent van ontmoeting, de ark van de getuigenis, het verzoendeksel dat
daarop is, alle bij de tent behorende voorwerpen,
|8|
de tafel met zijn voorwerpen, de zuiver gouden menora met al zijn
voorwerpen, het reukofferaltaar,
Zowat alle Nederlandse vertalingen voegen in dit vers ‘gouden’ toe.
Het is echter veel logischer dat de schrijver niet wil spreken over het
zuivere goud van de menora, maar over de zuivere menora (zo: SV).
|9|
het brandofferaltaar met al zijn voorwerpen, het wasvat met zijn onderstel,
|10|
de ambtskleding, de geheiligde kleding van de priester Aäron, de kleding
van zijn zonen om daarin als priester te dienen,
|11|
de zalfolie en het geurige reukwerk voor het heiligdom. Overeenkomstig
alles wat Ik u geboden heb, moeten zij het maken.
E X O D U S
31:12-18 – INSTRUCTIES OVER DE SABBAT
F
291
31:12-18 – Instructies over de sabbat
(12) Verder zei Jahweh tegen Mozes: (13) U dan, spreek tot de Israëlieten en zeg: U moet zeker Mijn
sabbatten in acht nemen, want dat is een teken tussen Mij en u, al uw generaties door, zodat men weet dat Ik
Jahweh ben, Die u heiligt. (14) Ja, u moet de sabbat in acht nemen, want die is voor u heilig. Wie hem
ontheiligt, moet zeker ter dood gebracht worden, ja, ieder die op die dag werk verricht, die persoon moet
uitgeroeid worden uit het midden van zijn volk. (15) Zes dagen zal er werk verricht worden, maar op de
zevende dag is het sabbat, een dag van volkomen rust, heilig voor Jahweh. Ieder die op de sabbatdag werk
verricht, moet zeker gedood worden. (16) Laat de Israëlieten dan de sabbat in acht nemen, door de sabbat na
te leven, al hun generaties door, als een eeuwig verbond. (17) Hij zal tussen Mij en de Israëlieten voor eeuwig
een teken zijn, want Jahweh heeft in zes dagen de hemel en de aarde gemaakt, en op de zevende dag heeft Hij
gerust en Zich verkwikt. (18) En toen Jahweh geëindigd had met hem te spreken op de berg Sinaï, gaf Hij
Mozes de twee tafelen van de getuigenis, tafelen van steen, beschreven met de vinger van God.
In dit zevende gedeelte waarin Jahweh tot Mozes spreekt, gaat het om
de sabbat op de zevende dag. Ook bij de bouw van het heiligdom dient het
volk de sabbat te houden.
|12|
Verder zei Jahweh tegen Mozes:
|13|
U dan, spreek tot de Israëlieten en zeg: U moet zeker Mijn sabbatten in
acht nemen, want dat is een teken tussen Mij en u, al uw generaties
door, zodat men weet dat Ik Jahweh ben, Die u heiligt.
Jahweh spreekt opnieuw tot de Israëlieten over de sabbat (Ex16:23-24;
20:8-9; 23:12-13). Voor het eerst wordt daarbij een stafbepaling genoemd.
|14|
Ja, u moet de sabbat in acht nemen, want die is voor u heilig. Wie hem
ontheiligt, moet zeker ter dood gebracht worden, ja, ieder die op die
dag werk verricht, die persoon moet uitgeroeid worden uit het midden
van zijn volk.
De workaholic staat in de Mozaïsche Thora ten dode opgeschreven als
hij blijft vasthouden aan zijn gewoonte. Overuren blijven maken, zelfs op
Gods feestdagen, staat in de Thora gelijk aan een grote criminaliteit
tegenover Jahweh en de mensheid.
|15|
Zes dagen zal er werk verricht worden, maar op de zevende dag is het
sabbat, een dag van volkomen rust, heilig voor Jahweh. Ieder die op de
sabbatdag werk verricht, moet zeker gedood worden.
292
|16|
Laat de Israëlieten dan de sabbat in acht nemen, door de sabbat na te leven,
al hun generaties door, als een eeuwig verbond.
|17|
Hij zal tussen Mij en de Israëlieten voor eeuwig een teken zijn, want
Jahweh heeft in zes dagen de hemel en de aarde gemaakt, en op de
zevende dag heeft Hij gerust en Zich verkwikt.
|18|
En toen Jahweh geëindigd had met hem te spreken op de berg Sinaï, gaf
Hij Mozes de twee tafelen van de getuigenis, tafelen van steen,
beschreven met de vinger van God.
Na een lange uitweiding neemt de auteur van Ex de draad weer op bij
Ex24:18. Jahweh geeft aan Mozes de twee tafelen van de getuigenis.
Meteen in het volgende hoofdstuk zullen we echter vernemen over de
ontrouw van het volk. Jahweh is heilig en het volk onheilig.
E X O D U S
32:1-35 – GOUDEN KALF
293
21 | 32:1-35 – Gouden kalf
(1) Toen het volk zag dat het lang duurde voor Mozes van de berg afdaalde, kwam het volk bijeen bij Aäron,
en zij zeiden tegen hem: Sta op, maak voor ons goden die voor ons uit gaan, want die Mozes, de man die ons
uit het land Egypte geleid heeft – wij weten niet wat er met hem gebeurd is. (2) En Aäron zei tegen hen: Ruk
de gouden ringen in de oren van uw vrouwen, uw zonen en uw dochters af, en breng ze bij mij. (3) Toen
rukte heel het volk de gouden ringen in hun oren af, en zij brachten ze bij Aäron. (4) Hij nam ze van hen aan,
hij bewerkte ze met een graveerstift en maakte er een gegoten kalf van. Toen zeiden zij: Dit zijn uw goden,
Israël, die u uit het land Egypte geleid hebben. (5) Toen Aäron dat zag, bouwde hij er een altaar voor, en
Aäron kondigde aan: Morgen is er een feest voor Jahweh! (6) Zij stonden de volgende dag vroeg op, offerden
brandoffers en brachten ook dankoffers. Het volk ging daarna zitten om te eten en te drinken; vervolgens
stonden zij op om uitbundig feest te vieren. (7) Toen sprak Jahweh tot Mozes: Ga, daal af, want dat volk van
u, dat u uit het land Egypte hebt geleid, heeft verderfelijk gehandeld. (8) Zij zijn al snel afgeweken van de
weg die Ik hun geboden had: zij hebben voor zichzelf een gegoten kalf gemaakt, zij buigen zich ervoor neer,
offeren eraan en zeggen: Dit zijn uw goden, Israël, die u uit het land Egypte geleid hebben. (9) Ook zei
Jahweh tegen Mozes: Ik heb dit volk gezien, en zie, het is een halsstarrig volk. (10) Nu dan, laat Mij begaan,
zodat Mijn toorn tegen hen ontbrandt en Ik hen vernietig. Dan zal Ik u tot een groot volk maken. (11) Maar
Mozes trachtte het aangezicht van Jahweh, zijn God, gunstig te stemmen, en zei: Jahweh, waarom zou Uw
toorn ontbranden tegen Uw volk, dat U met grote kracht en sterke hand uit het land Egypte geleid hebt? (12)
Waarom zouden de Egyptenaren zeggen: Met kwade bedoeling heeft Hij hen uitgeleid, om hen in de bergen
te doden en hen van de aardbodem te vernietigen? Laat Uw brandende toorn varen, en heb berouw over het
kwaad van Uw volk. (13) Denk aan Abraham, aan Izak en aan Israël, Uw dienaren, aan wie U bij Uzelf hebt
gezworen en tot wie u gesproken hebt: Ik zal uw nageslacht talrijk maken als de sterren aan de hemel, en dit
hele land waarover Ik gesproken heb, zal Ik aan uw nageslacht geven, zodat zij het voor eeuwig in erfbezit
nemen. (14) Toen kreeg Jahweh berouw over het kwaad, dat Hij gesproken had Zijn volk te zullen aandoen.
(15) En Mozes keerde zich om en daalde de berg af, met de twee tafelen van de getuigenis in zijn hand. Deze
tafelen waren aan beide kanten beschreven; ze waren aan de ene en aan de andere kant beschreven. (16) Die
tafelen waren Gods eigen werk; ook was het schrift Gods eigen schrift, in de tafelen gegraveerd. (17) Jozua
hoorde het rumoer van het juichende volk en zei tegen Mozes: Er is oorlogsgeschreeuw in het kamp. (18)
Maar deze zei: Het is niet het geluid van overwinningsgeschreeuw; het is ook niet het geluid van het
jammeren bij een nederlaag. Een geluid van beurtzang hoor ik. (19) En het gebeurde, toen hij in de nabijheid
van het kamp kwam en het kalf en de reidansen zag, dat Mozes in woede ontstak. Hij wierp de tafelen uit zijn
handen en sloeg ze onderaan de berg in stukken. (20) En hij nam het kalf dat zij gemaakt hadden, verbrandde
het in het vuur, vermaalde het totdat het tot stof verpulverd was, strooide dat uit op het wateroppervlak en
liet het de Israëlieten drinken. (21) En Mozes zei tegen Aäron: Wat heeft dit volk u gedaan, dat u zo’n grote
zonde over hen gebracht hebt? (22) Toen zei Aäron: Laat mijn heer niet in woede ontsteken. U kent dit volk
zelf, dat het in het kwaad verstrikt is. (23) Zij zeiden namelijk tegen mij: Maak voor ons goden die voor ons
uit gaan, want die Mozes, de man die ons uit het land Egypte heeft geleid – wij weten niet wat er met hem
gebeurd is. (24) Toen zei ik tegen hen: Wie goud heeft, moet dat afrukken en aan mij geven. En ik wierp het
in het vuur en dit kalf kwam eruit tevoorschijn. (25) Toen zag Mozes dat het volk teugelloos geworden was –
294
want Aäron had het de vrije teugel gelaten – tot leedvermaak van hun tegenstanders. (26) Mozes ging bij de
ingang van het kamp staan en zei: Wie bij Jahweh hoort, moet bij mij komen. Toen verzamelden al de
Levieten zich bij hem. (27) Hij zei tegen hen: Zo zegt Jahweh, de God van Israël: Ieder moet zijn zwaard aan
zijn heup doen, het kamp van poort tot poort doorkruisen, en ieder moet zijn broeder doden, ieder zijn vriend
en ieder zijn naaste. (28) De Levieten deden overeenkomstig het woord van Mozes en er vielen op die dag van
het volk ongeveer drieduizend man. (29) Toen zei Mozes: U moet zich vandaag aan Jahweh wijden, ja, ieder
moet zich tegen zijn zoon en tegen zijn broeder keren, opdat Hij vandaag Zijn zegen over u zal geven. (30) En
het gebeurde de volgende dag dat Mozes tegen het volk zei: Wat u betreft, u hebt een grote zonde begaan,
maar nu zal ik naar Jahweh opklimmen. Misschien zal ik verzoening kunnen bewerken voor uw zonde. (31)
Toen keerde Mozes terug tot Jahweh en zei: Och, dit volk heeft een grote zonde begaan, want zij hebben voor
zichzelf een gouden god gemaakt. (32) Nu dan, of U toch hun zonden wilde vergeven! Maar indien niet,
schrap mij alstublieft uit Uw boek, dat U geschreven hebt. (33) Toen zei Jahweh tegen Mozes: Wie tegen Mij
zondigt, zal Ik uit Mijn boek schrappen. (34) Maar nu, ga heen en leid het volk naar de plaats waarvan Ik u
gesproken heb. Zie, Mijn engel zal voor u uit gaan. Maar op de dag van Mijn vergelding zal Ik aan hen hun
zonde vergelden. (35) Zo trof Jahweh het volk, omdat zij dat kalf gemaakt hadden, dat Aäron gemaakt had.
Binnen Ex32 bestaan er meerdere parallellen: het morren van het volk
(vs1-6, 17-18), de toorn van Mozes of God (vs7-9, 19-26), de straf voor het
volk (vs10, 27-29), Mozes’ voorbede (vs11-13, 30-31) en de redding van
het volk (vs14, 32:32-33:5).
|1|
Toen het volk zag dat het lang duurde voor Mozes van de berg afdaalde,
kwam het volk bijeen bij Aäron, en zij zeiden tegen hem: Sta op, maak
voor ons goden die voor ons uit gaan, want die Mozes, de man die ons
uit het land Egypte geleid heeft – wij weten niet wat er met hem
gebeurd is.
Op het ogenblik dat God Mozes zijn prachtige plan openbaart, wordt
het volk ongeduldig. Doordat Mozes lang wegblijft, wil het haast maken
met de verdere tocht naar het beloofde land. Ze nemen de zaak in eigen
hand en fabriceren een afgod. Deze afgodsverering gebeurt zes weken na
de instelling van de hogepriester.
|2|
En Aäron zei tegen hen: Ruk de gouden ringen in de oren van uw
vrouwen, uw zonen en uw dochters af, en breng ze bij mij.
|3|
Toen rukte heel het volk de gouden ringen in hun oren af, en zij brachten
ze bij Aäron.
De voorwerpen die kort geleden nog aan de oren van het volk hingen
zouden nu in de vorm van een redder worden gegoten. Deze redder zou
E X O D U S
32:1-35 – GOUDEN KALF
295
het volk uit het land hebben verlost. Het verbond met Jahweh werd
daardoor radicaal verworpen.
|4|
Hij nam ze van hen aan, hij bewerkte ze met een graveerstift en maakte er
een gegoten kalf van. Toen zeiden zij: Dit zijn uw goden, Israël, die u
uit het land Egypte geleid hebben.
Aäron bouwt een altaar en roept uit: ‘Morgen is er een feest voor
Jahweh’ (vs5). Er diende een gegoten kalf te worden gemaakt. Hierbij kan
gedacht worden aan de stier Apis, die als god van de vruchtbaarheid werd
beschouwd. Door dit beeld wilde Aäron Jahweh eren, want een andere
Godheid was ondenkbaar. Het was een Jahwistisch beeld, maar even
onaanvaardbaar voor Jahweh Voor Hem is het een afgod, waaraan zijn
Naam verbonden wordt.
|5|
Toen Aäron dat zag, bouwde hij er een altaar voor, en Aäron kondigde aan:
Morgen is er een feest voor Jahweh!
Aäron probeerde de schande van de afgoderij te bedekken door de
naam van Jahweh erover aan te roepen. Hij presenteerde het als feest voor
Jahweh.
|6|
Zij stonden de volgende dag vroeg op, offerden brandoffers en brachten
ook dankoffers. Het volk ging daarna zitten om te eten en te drinken;
vervolgens stonden zij op om uitbundig feest te vieren.
Bij het uitbundige feest vieren hebben uitleggers gedacht aan een
eufemisme voor de seksuele handelingen (Gn26:8). 1 Het gaat hierbij om
seksueel-cultische praktijken die bekend waren bij de andere volken.
|7|
Toen sprak Jahweh tot Mozes: Ga, daal af, want dat volk van u, dat u uit
het land Egypte hebt geleid, heeft verderfelijk gehandeld.
God spreekt plotseling niet meer over zijn volk, maar over ‘dat volk
van u’. Zelfs de verlossing uit Egypte wordt meteen met Mozes in verband
gebracht.
|8|
1
Zij zijn al snel afgeweken van de weg die Ik hun geboden had: zij hebben
voor zichzelf een gegoten kalf gemaakt, zij buigen zich ervoor neer,
offeren eraan en zeggen: Dit zijn uw goden, Israël, die u uit het land
Egypte geleid hebben.
F.C. Fensham, Exodus (POT; Nijkerk:Callenbach, 1984), 215.
296
|9|
Ook zei Jahweh tegen Mozes: Ik heb dit volk gezien, en zie, het is een
halsstarrig volk.
|10|
Nu dan, laat Mij begaan, zodat Mijn toorn tegen hen ontbrandt en Ik hen
vernietig. Dan zal Ik u tot een groot volk maken.
|11|
Maar Mozes trachtte het aangezicht van Jahweh, zijn God, gunstig te
stemmen, en zei: Jahweh, waarom zou Uw toorn ontbranden tegen Uw
volk, dat U met grote kracht en sterke hand uit het land Egypte geleid
hebt?
|12|
Waarom zouden de Egyptenaren zeggen: Met kwade bedoeling heeft Hij
hen uitgeleid, om hen in de bergen te doden en hen van de aardbodem
te vernietigen? Laat Uw brandende toorn varen, en heb berouw over
het kwaad van Uw volk.
|13|
Denk aan Abraham, aan Izak en aan Israël, Uw dienaren, aan wie U bij
Uzelf hebt gezworen en tot wie u gesproken hebt: Ik zal uw nageslacht
talrijk maken als de sterren aan de hemel, en dit hele land waarover Ik
gesproken heb, zal Ik aan uw nageslacht geven, zodat zij het voor
eeuwig in erfbezit nemen.
|14|
Toen kreeg Jahweh berouw over het kwaad, dat Hij gesproken had Zijn
volk te zullen aandoen.
Als het erop aankomt, dan heeft God spijt van zijn oordeel. Bij Israël
werd de ondergang nog afgewend, bij de mensheid in de tijd van Noach
niet.
|15|
En Mozes keerde zich om en daalde de berg af, met de twee tafelen van de
getuigenis in zijn hand. Deze tafelen waren aan beide kanten
beschreven; ze waren aan de ene en aan de andere kant beschreven.
|16|
Die tafelen waren Gods eigen werk; ook was het schrift Gods eigen schrift,
in de tafelen gegraveerd.
|17|
Jozua hoorde het rumoer van het juichende volk en zei tegen Mozes: Er is
oorlogsgeschreeuw in het kamp.
E X O D U S
32:1-35 – GOUDEN KALF
297
|18|
Maar deze zei: Het is niet het geluid van overwinningsgeschreeuw; het is
ook niet het geluid van het jammeren bij een nederlaag. Een geluid van
beurtzang hoor ik.
|19|
En het gebeurde, toen hij in de nabijheid van het kamp kwam en het kalf
en de reidansen zag, dat Mozes in woede ontstak. Hij wierp de tafelen
uit zijn handen en sloeg ze onderaan de berg in stukken.
Het getuigenis dat door Jahweh was geschreven had in deze zondige
omgeving geen plaats. Alles veranderde door deze situatie. Het
oorspronkelijke verbond diende opnieuw te worden gesloten. De tekst
vormt hierdoor een parallel met de zondvloed in Gn waarna ook een
nieuw begin aanbrak.2 Israël leeft vanaf nu na het breken van het
verbond.3
|20|
En hij nam het kalf dat zij gemaakt hadden, verbrandde het in het vuur,
vermaalde het totdat het tot stof verpulverd was, strooide dat uit op het
wateroppervlak en liet het de Israëlieten drinken.
Het is onduidelijk hoe het gouden beeld verbrand kon worden.
Sommigen opperen de gedachten dat het om een houten beeld gaat dat
met goud werd overtrokken. Vanuit vs4 weten we echter dat het om een
gegoten beeld gaat. Hierin kan geen hout aanwezig zijn.
Fensham wijst op de parallellen die er bestaan tussen de beschrijving
van de vernietiging van het gouden kalf en de vernietiging van de god Mot
door de godin Anat in het Baäl-Epos.4 Zo lezen we in dat Ugaritisch werk:
‘Zij verbrandt hem met vuur, tussen molenstenen maalt zij hem, in het
veld strooit zij hem uit’. De woorden die gebruikt worden komen nauw in
beide documenten overeen.
|21|
En Mozes zei tegen Aäron: Wat heeft dit volk u gedaan, dat u zo’n grote
zonde over hen gebracht hebt?
|22|
Toen zei Aäron: Laat mijn heer niet in woede ontsteken. U kent dit volk
zelf, dat het in het kwaad verstrikt is.
Aäron probeert op een laffe wijze alle schuld van zich af te schudden
door het volk hoofdverantwoordelijk te maken.
2
3
4
R. Rendtorff, The Canonical Hebrew Bible. A Theology of the Old Testament (Leiden:Deo, 2005), 62.
R. Rendtorff, The Canonical Hebrew Bible. A Theology of the Old Testament (Leiden:Deo, 2005), 62.
F.C. Fensham, Exodus (POT; Nijkerk:Callenbach, 1984), 218-219.
298
|23|
Zij zeiden namelijk tegen mij: Maak voor ons goden die voor ons uit gaan,
want die Mozes, de man die ons uit het land Egypte heeft geleid – wij
weten niet wat er met hem gebeurd is.
|24|
Toen zei ik tegen hen: Wie goud heeft, moet dat afrukken en aan mij
geven. En ik wierp het in het vuur en dit kalf kwam eruit tevoorschijn.
Humoristisch geeft de schrijver de woorden van Aäron weer. Het
goud werd in het vuur geworpen en wonder boven wonder kwam er een
gouden kalf tevoorschijn.
|25|
Toen zag Mozes dat het volk teugelloos geworden was – want Aäron had
het de vrije teugel gelaten – tot leedvermaak van hun tegenstanders.
Deze zondige daad van Aäron kostte hem uiteindelijk bijna zijn leven
(Dt9:20).
|26|
Mozes ging bij de ingang van het kamp staan en zei: Wie bij Jahweh hoort,
moet bij mij komen. Toen verzamelden al de Levieten zich bij hem.
|27|
Hij zei tegen hen: Zo zegt Jahweh, de God van Israël: Ieder moet zijn
zwaard aan zijn heup doen, het kamp van poort tot poort doorkruisen,
en ieder moet zijn broeder doden, ieder zijn vriend en ieder zijn naaste.
|28|
De Levieten deden overeenkomstig het woord van Mozes en er vielen op
die dag van het volk ongeveer drieduizend man.
|29|
Toen zei Mozes: U moet zich vandaag aan Jahweh wijden, ja, ieder moet
zich tegen zijn zoon en tegen zijn broeder keren, opdat Hij vandaag
Zijn zegen over u zal geven.
De Levieten worden de priesters van Jahweh. Zij kozen namelijk voor
Jahweh en zullen ook de zegeningen ontvangen die God aan het
priestervolk wilde schenken. Dit vers wijst op het ontstaan van de
Levietendienst. Uit Ex19:21-24 blijkt, dat er al priesters in Israël waren,
voordat Aäron en zijn zonen als priesters bij het centraal heiligdom
werden aangewezen. Daarmee was er dus een langere priesterlijke
ervaring in Israël, voordat Israël als priestervolk voor alle volken werd
geroepen. Alles wijst erop, dat God uit de groep Levieten één specifieke
tak kiest, die van Aäron, om dienst te doen bij het te bouwen centrale
heiligdom. God kiest dus een stam uit, die reeds ervaring op het gebied van
E X O D U S
32:1-35 – GOUDEN KALF
299
de eredienst heeft. Wij hebben de indruk dat Aäron een leider binnen die
stam was. Volgens Garrett was het begrip Leviet een gewone en semitechnische term voor priester.5 Mozes zelf was ook een Leviet.
|30|
En het gebeurde de volgende dag dat Mozes tegen het volk zei: Wat u
betreft, u hebt een grote zonde begaan, maar nu zal ik naar Jahweh
opklimmen. Misschien zal ik verzoening kunnen bewerken voor uw
zonde.
|31|
Toen keerde Mozes terug tot Jahweh en zei: Och, dit volk heeft een grote
zonde begaan, want zij hebben voor zichzelf een gouden god gemaakt.
|32|
Nu dan, of U toch hun zonden wilde vergeven! Maar indien niet, schrap
mij alstublieft uit Uw boek, dat U geschreven hebt.
Mozes bood zich aan als offer voor het kwaad van zijn volk. Christus
heeft zichzelf geofferd en is van God verlaten geweest om hen, die in Hem
geloven, en alleen daarom staan hun namen in het boek des levens, achter
de naam van Jezus. Dus niet om wat ze gedaan hebben in het leven,
misschien wel duivelen uitgeworpen, geesten onderworpen of zieken
genezen of noem maar op. Niet, dat deze dingen geen waarde hebben voor
God, maar alleen als onze naam staat geschreven achter de naam van Jezus
in het boek des levens.
|33|
Toen zei Jahweh tegen Mozes: Wie tegen Mij zondigt, zal Ik uit Mijn boek
schrappen.
|34|
Maar nu, ga heen en leid het volk naar de plaats waarvan Ik u gesproken
heb. Zie, Mijn engel zal voor u uit gaan. Maar op de dag van Mijn
vergelding zal Ik aan hen hun zonde vergelden.
|35|
Zo trof Jahweh het volk, omdat zij dat kalf gemaakt hadden, dat Aäron
gemaakt had.
5
D. Garrett, Rethinking Genesis: The Sources and Authorship of the First Book of the Pentateuch (Grand
Rapids:Baker Book House, 1991), 216.
E X O D U S
33:1-23 – MOZES ALS MIDDELAAR
301
22 | 33:1-23 – Mozes als
middelaar
(1) En de Here sprak tot Mozes: Ga, trek vanhier op, gij en het volk dat gij uit het land Egypte hebt gevoerd,
naar het land, waarvan Ik Abraham, Isaak en Jakob gezworen heb: aan uw nakomelingschap zal Ik het geven.
(2) Ik zal een engel voor uw aangezicht zenden en verdrijven de Kanaaniet, de Amoriet, de Hethiet, de
Perizziet, de Chiwwiet en de Jebusiet, (3) naar een land, vloeiende van melk en honig. Want Ik zal in uw
midden niet optrekken, daar gij een hardnekkig volk zijt, opdat Ik u niet onderweg vertere. (4) Toen het volk
dit kwade woord hoorde, treurde het en niemand deed zijn sieraad aan. (5) De Here nu zeide tot Mozes: Zeg
tot de Israëlieten: gij zijt een hardnekkig volk. Indien Ik ook maar een ogenblik in uw midden zou optrekken,
zou Ik u vernietigen. Nu dan, doe uw sieraad af, dan zal Ik zien, wat Ik u doen zal. (6) En de Israëlieten
onthielden zich van sieraad, van de berg Horeb af. (7) Mozes nu nam de tent en spande haar voor zich uit
buiten de legerplaats, ver van de legerplaats, en noemde haar: tent der samenkomst. Ieder, die de Here zocht,
ging uit naar de tent der samenkomst, die buiten de legerplaats was. (8) Wanneer Mozes uitging naar de tent,
stond het gehele volk op en ging staan, ieder aan de ingang van zijn tent, en zij zagen Mozes na, totdat hij de
tent was binnengegaan. (9) Zodra Mozes in de tent kwam, daalde de wolkkolom neer en bleef staan aan de
ingang van de tent, en Hij sprak met Mozes. (10) Wanneer het gehele volk de wolkkolom zag staan aan de
ingang van de tent, stond het op en boog zich neder, ieder aan de ingang van zijn tent. (11) En de Here sprak
tot Mozes van aangezicht tot aangezicht, zoals iemand spreekt met zijn vriend; dan keerde hij terug naar de
legerplaats. Maar zijn dienaar Jozua, de zoon van Nun, een jonge man, week niet uit de tent. (12) Toen zeide
Mozes tot de Here: Zie, Gij zegt tot mij: doe dit volk optrekken, maar Gij hebt mij niet doen weten, wie Gij
met mij zult zenden, terwijl Gij toch gezegd hebt: Ik ken u bij name en ook hebt gij genade gevonden in mijn
ogen. (13) Nu dan, indien ik genade in uw ogen gevonden heb, maak mij toch uw wegen bekend, zodat ik U
ken; opdat ik genade vind in uw ogen. Bedenk toch, dat deze natie uw volk is. (14) Toen zei Hij: Moet Mijn
aangezicht zelf medegaan om u gerust te stellen? (15) En hij zei tot Hem: Indien Gij zelf niet meegaat, doe ons
vanhier niet optrekken. (16) Waaraan zal anders geweten worden, dat ik en uw volk genade in uw ogen
gevonden hebben, dan doordat Gij met ons medegaat? Immers daardoor zijn ik en uw volk afgezonderd uit
alle volken, die op de aardbodem zijn. (17) En de Here zeide tot Mozes: Ook deze zaak, waarover gij
gesproken hebt, zal Ik doen, omdat gij genade in mijn ogen gevonden hebt en Ik u bij name ken. (18) Maar hij
zeide: Doe mij toch uw heerlijkheid zien. (19) Hij nu zeide: Ik zal mijn luister aan u doen voorbijgaan en de
naam des Heren voor u uitroepen: Ik zal genadig zijn, wie Ik genadig ben, en Mij ontfermen, over wie Ik Mij
ontferm. (20) Hij zei: ‘Jij zult mijn aangezicht niet kunnen zien, want geen mens zal Mij zien en leven.’ (21)
Jahweh zei: ‘Zie, bij Mij is een plaats, waar gij op de rots kunt staan; (22) wanneer mijn heerlijkheid
voorbijgaat, zal Ik u in de rotsholte zetten en u met mijn hand bedekken, totdat Ik ben voorbijgegaan. (23)
Dan zal Ik mijn hand wegnemen en gij zult Mij van achteren zien, maar mijn aangezicht zal niet gezien
worden.’
302
|1|
En de Here sprak tot Mozes: Ga, trek vanhier op, gij en het volk dat gij uit
het land Egypte hebt gevoerd, naar het land, waarvan Ik Abraham,
Isaak en Jakob gezworen heb: aan uw nakomelingschap zal Ik het
geven.
|2|
Ik zal een engel voor uw aangezicht zenden en verdrijven de Kanaaniet, de
Amoriet, de Hethiet, de Perizziet, de Chiwwiet en de Jebusiet,
|3|
naar een land, vloeiende van melk en honig. Want Ik zal in uw midden
niet optrekken, daar gij een hardnekkig volk zijt, opdat Ik u niet
onderweg vertere.
Menselijk gesproken is het goed mogelijk dat menig Israëliet er zelfs
blij om was dat God niet verder meetrok met het volk.
|4|
Toen het volk dit kwade woord hoorde, treurde het en niemand deed zijn
sieraad aan.
|5|
De Here nu zeide tot Mozes: Zeg tot de Israëlieten: gij zijt een hardnekkig
volk. Indien Ik ook maar een ogenblik in uw midden zou optrekken,
zou Ik u vernietigen. Nu dan, doe uw sieraad af, dan zal Ik zien, wat Ik
u doen zal.
|6|
En de Israëlieten onthielden zich van sieraad, van de berg Horeb af.
In plaats van de berg Sinaï wordt er gesproken over de berg Horeb.
Beiden namen wijzen op dezelfde berg en worden afwisselend gebruikt.
|7|
Mozes nu nam de tent en spande haar voor zich uit buiten de legerplaats,
ver van de legerplaats, en noemde haar: tent der samenkomst. Ieder, die
de Here zocht, ging uit naar de tent der samenkomst, die buiten de
legerplaats was.
NBG, NBV, GNB vertaalt idiomatisch zonder lidwoord ‘een tent’. Het
lidwoord is duidelijk aanwezig in de Hebreeuwse tekst, waardoor de
vertaling ‘de tent’ de voorkeur verdient. De tent die genoemd wordt, is
niet de tabernakel, omdat de tabernakel nog niet bewoond werd door God
(Ex40:34-35).1 Deze voorlopige tent was de tent van Mozes en werd door
hem buiten het legerkamp van Israël neergezet.
1
Vgl. F.C. Fensham, Exodus (POT; Nijkerk:Callenbach, 1984), 223.
E X O D U S
33:1-23 – MOZES ALS MIDDELAAR
303
|8|
Wanneer Mozes uitging naar de tent, stond het gehele volk op en ging
staan, ieder aan de ingang van zijn tent, en zij zagen Mozes na, totdat
hij de tent was binnengegaan.
|9|
Zodra Mozes in de tent kwam, daalde de wolkkolom neer en bleef staan
aan de ingang van de tent, en Hij sprak met Mozes.
Er bestond een speciale relatie tussen Mozes en Jahweh. Mozes was
persona grata bij Jahweh. Deze tent nam eigenlijk de plaats van de berg
Sinaï in. Toen Mozes de berg afdaalde, straalde zijn aangezicht (Ex34:2930), net zoals zijn gezicht straalde als hij uit deze tent kwam (Ex34:33-35).
God was zodoende dichtbij gekomen, vergeleken met de berg Sinaï, maar
toch was de afstand nog groot ‘ver buiten de legerplaats’ (Ex33:7).
|10|
Wanneer het gehele volk de wolkkolom zag staan aan de ingang van de
tent, stond het op en boog zich neder, ieder aan de ingang van zijn tent.
|11|
En de Here sprak tot Mozes van aangezicht tot aangezicht, zoals iemand
spreekt met zijn vriend; dan keerde hij terug naar de legerplaats. Maar
zijn dienaar Jozua, de zoon van Nun, een jonge man, week niet uit de
tent.
|12|
Toen zeide Mozes tot de Here: Zie, Gij zegt tot mij: doe dit volk optrekken,
maar Gij hebt mij niet doen weten, wie Gij met mij zult zenden, terwijl
Gij toch gezegd hebt: Ik ken u bij name en ook hebt gij genade
gevonden in mijn ogen.
|13|
Nu dan, indien ik genade in uw ogen gevonden heb, maak mij toch uw
wegen bekend, zodat ik U ken; opdat ik genade vind in uw ogen.
Bedenk toch, dat deze natie uw volk is.
|14|
Toen zei Hij: Moet Mijn aangezicht zelf medegaan om u gerust te stellen?
|15|
En hij zei tot Hem: Indien Gij zelf niet meegaat, doe ons vanhier niet
optrekken.
304
|16|
Waaraan zal anders geweten worden, dat ik en uw volk genade in uw ogen
gevonden hebben, dan doordat Gij met ons medegaat? Immers daardoor
zijn ik en uw volk afgezonderd uit alle volken, die op de aardbodem
zijn.
|17|
En de Here zeide tot Mozes: Ook deze zaak, waarover gij gesproken hebt,
zal Ik doen, omdat gij genade in mijn ogen gevonden hebt en Ik u bij
name ken.
Het scheelde niet veel of Israël was nooit in het land gearriveerd. Het
is boeiend te zien dat enkel van Noach en Mozes in de Bijbel opgetekend
staat dat ze genade vonden in de ogen van Jahweh (Gn6:8). 2 Beide
personen staan aan het begin van een nieuwe wereld die de oude wereld
heeft vervangen. Bij Noach verdween deze oude wereld door de
zondvloed; bij Mozes verdween de oude wereld doordat het volk het
verbond had overtreden (Ex32).
|18|
Maar hij zeide: Doe mij toch uw heerlijkheid zien.
Toen Mozes ontmoedigd was door wat zijn volk had gedaan, zocht Hij
God op en bad: ‘Doe mij toch uw heerlijkheid zien.’ Daarmee doelde hij op
de heiligheid, liefde, maar ook almacht, wijsheid, gerechtigheid, goedheid
en alwetendheid van God. Al Gods indrukwekkende eigenschappen
kunnen worden opgesomd in het woord ‘heerlijkheid’. 3 Dat is hetgeen dat
Mozes graag wilde zien. Hoe vaak wij of onze mensen ook falen, waar het
uiteindelijk om draait is de heerlijkheid van God. De zonde van Israël had
een gelegenheid voor Mozes kunnen zijn om zichzelf te verheerlijken,
maar hij weigerde dat te doen.
Dus de volgende keer dat je teleurgesteld bent in mensen en je voelt
dat je hebt gefaald, ga de berg op en vraag God om zijn heerlijkheid aan je
te tonen. Richt je niet op jezelf of op de mensen die je dient; richt je op
God en zijn heerlijkheid. Je zult dan spoedig Gods perspectief op de zaak
krijgen en je zult klaar zijn voor wat Hij wil dat je doet.
|19|
2
3
Hij nu zeide: Ik zal mijn luister aan u doen voorbijgaan en de naam des
Heren voor u uitroepen: Ik zal genadig zijn, wie Ik genadig ben, en Mij
ontfermen, over wie Ik Mij ontferm.
R. Rendtorff, The Canonical Hebrew Bible. A Theology of the Old Testament (Leiden:Deo, 2005), 63.
H.P. Medema, God: bewegend, bewogen (Vaassen:Medema, 2007), 28.
E X O D U S
33:1-23 – MOZES ALS MIDDELAAR
305
|20|
Hij zei: ‘Jij zult mijn aangezicht niet kunnen zien, want geen mens zal Mij
zien en leven.’
|21|
Jahweh zei: ‘Zie, bij Mij is een plaats, waar gij op de rots kunt staan;
Deze geheimzinnige tekst heeft een belangrijke rol gespeeld in de
geschiedenis van de christelijke mystiek. 4 Aan de hand daarvan werd
geprobeerd te ontdekken hoe dicht we aan God kunnen raken binnen dit
leven en waar de grenzen liggen an het mystieke schouwen.
|22|
wanneer mijn heerlijkheid voorbijgaat, zal Ik u in de rotsholte zetten en u
met mijn hand bedekken, totdat Ik ben voorbijgegaan.
|23|
Dan zal Ik mijn hand wegnemen en gij zult Mij van achteren zien, maar
mijn aangezicht zal niet gezien worden.’
4
J. Ratzinger, Jezus van Nazareth, Dl. I (Tielt:Lannoo, 2007), 27.
E X O D U S
34:1-35 – TWEEDE WETGEVING
307
23 | 34:1-35 – Tweede
wetgeving
(1) Toen zei Jahweh tegen Mozes: Houw twee stenen tafelen voor u uit, zoals de eerste, dan zal Ik op die
tafelen de woorden schrijven die op de eerste tafelen stonden, die u in stukken geslagen hebt. (2) Zorg dat u
tegen de morgen gereed bent. Vervolgens moet u in de morgen de berg Sinaï opklimmen en daar, op de top
van de berg, voor Mij gaan staan. (3) Maar niemand mag met u mee naar boven klimmen en ook mag op heel
de berg niemand gezien worden, het kleinvee en de runderen mogen zelfs niet weiden tegenover de berg. (4)
Toen houwde Mozes twee stenen tafelen uit, zoals de eerste. En Mozes stond vroeg in de morgen op, klom de
berg Sinaï op, zoals Jahweh hem geboden had en hij nam de twee stenen tafelen in zijn hand. (5) Toen daalde
Jahweh neer in een wolk, ging daar bij hem staan en riep de Naam van Jahweh uit. (6) Toen Jahweh aan hem
voorbijging, riep Hij: ‘Jahweh, Jahweh, een God die barmhartig en genadig is, langzaam in toorn, en groot van
goedheid en trouw, (7) Die waakt over goedheid aan families, die ongerechtigheid, overtreding en zonde
vergeeft. Hij houdt niets onschuldig. Hij bestraft de ongerechtigheid van de vaders op zonen en op
kleinzonen, op derdelingen en op vierdelingen.
(8) Toen haastte Mozes zich, knielde ter aarde en boog zich neer (9) en zei: Jahweh, als ik dan genade in Uw
ogen gevonden heb, laat mijn Jahweh dan toch in ons midden meegaan. Voorzeker, het is een halsstarrig
volk, maar vergeef onze ongerechtigheid en onze zonde, en neem ons aan als Uw erfbezit.
(10) Toen zei Hij: Zie, Ik sluit een verbond; ten overstaan van heel uw volk zal Ik wonderen doen, zoals die
op de hele aarde en onder welk volk ook nog nooit tot stand gebracht zijn; ja, heel het volk, in het midden
waarvan u verkeert, zal de daden van Jahweh zien. Want het is ontzagwekkend wat Ik met u ga doen. (11)
Houd u aan wat Ik u heden gebied. Zie, Ik zal de Amorieten, Kanaänieten, Hethieten, Ferezieten, Hevieten
en Jebusieten voor u uit verdrijven. (12) Wees op uw hoede, dat u geen verbond sluit met de inwoners van
het land waarin u komt, anders zullen zij in uw midden tot een valstrik worden. (13) Maar hun altaren moet
u omverwerpen, hun gewijde stenen in stukken slaan en hun gewijde palen omhakken, (14) – want u mag
zich niet neerbuigen voor een andere god: de Naam van Jahweh is immers de Na-ijverige. Een na-ijverig God
is Hij – (15) opdat u geen verbond sluit met de inwoners van het land. Wanneer zij immers als in hoererij
achter hun goden aangaan en aan hun goden offers brengen, dan zou men u kunnen uitnodigen om van hun
offer te eten. (16) Dan zult u van hun dochters vrouwen nemen voor uw zonen. Hun dochters zullen als in
hoererij achter hun goden aangaan en uw zonen als in hoererij achter hun goden aan laten gaan. (17) U mag u
geen gegoten goden maken. (18) Het feest van de ongezuurde broden moet u in acht nemen. Zeven dagen
lang moet u ongezuurde broden eten, zoals Ik u geboden heb, op de vastgestelde tijd in de maand Abib, want
in de maand Abib bent u uit Egypte vertrokken. (19) Alles wat de baarmoeder opent behoort Mij toe, ja, al uw
vee dat mannelijk is en als eerste geboren wordt van de runderen en het kleinvee. (20) Maar de eerstgeboren
ezel moet u met een stuk kleinvee vrijkopen. Als u hem echter niet vrijkoopt, moet u hem de nek breken.
Elke eerstgeborene van uw zonen moet u vrijkopen. Men mag voor Mijn aangezicht niet met lege handen
verschijnen. (21) Zes dagen moet u arbeiden, maar op de zevende dag moet u rusten. Ook in de ploegtijd en in
de oogsttijd moet u rusten. (22) Ook moet u voor uzelf het Wekenfeest houden, dat is het feest bij de eerste
vruchten van de tarweoogst; en ook het feest van de inzameling, als het jaar om is. (23) Alles wat onder u
308
mannelijk is, moet drie keer per jaar verschijnen voor het aangezicht van Jahweh Jahweh, de God van Israël.
(24) Als Ik de volken van voor uw ogen zal verdrijven en uw gebied ruim zal maken, zal niemand uw land
begeren, wanneer u drie keer per jaar optrekt om te verschijnen voor het aangezicht van Jahweh, uw God.
(25) U mag het bloed van een aan Mij gebracht offer niet met iets gezuurds offeren, en het offer van het
Pascha mag niet tot de volgende morgen overblijven. (26) De eerstelingen van de eerste vruchten van uw
land moet u in het huis van Jahweh, uw God, brengen. U mag een bokje niet koken in de melk van zijn
moeder. (27) Verder zei Jahweh tegen Mozes: Schrijf deze woorden voor uzelf op, want op grond van deze
woorden heb Ik een verbond met u en met Israël gesloten. (28) Hij was daar namelijk veertig dagen en veertig
nachten bij Jahweh. Hij at geen brood en dronk geen water. En God schreef op de tafelen de woorden van het
verbond, de Tien Woorden. (29) En het gebeurde, toen Mozes van de berg Sinaï afdaalde – de twee tafelen
van de getuigenis waren in Mozes’ hand, toen hij van de berg afdaalde –, dat Mozes niet wist dat de huid van
zijn gezicht glansde, omdat Hij met hem gesproken had. (30) Aäron en al de Israëlieten keken Mozes aan, en
zie, de huid van zijn gezicht glansde. Daarom waren zij bevreesd om dichter bij hem te komen. (31) Mozes
riep hen echter bij zich. Aäron en al de leiders van de gemeenschap keerden naar hem terug, en Mozes sprak
tot hen. (32) Daarna kwamen al de Israëlieten naderbij en hij gebood hun alles wat Jahweh met hem
besproken had op de berg Sinaï. (33) Nadat Mozes geëindigd had met hen te spreken, legde hij een doek over
zijn gezicht. (34) Maar telkens wanneer Mozes voor het aangezicht van Jahweh kwam om met Hem te
spreken, deed hij de doek af, totdat hij weer naar buiten ging. En wanneer hij naar buiten gegaan was, sprak
hij tot de Israëlieten wat hem geboden was. (35) En als de Israëlieten aan het gezicht van Mozes zagen dat de
huid van zijn gezicht glansde, dan deed Mozes de doek weer over zijn gezicht, totdat hij naar binnen ging om
met Hem te spreken.
|1|
Toen zei Jahweh tegen Mozes: Houw twee stenen tafelen voor u uit, zoals
de eerste, dan zal Ik op die tafelen de woorden schrijven die op de
eerste tafelen stonden, die u in stukken geslagen hebt.
De tafelen bevatten die geboden die gemakkelijk door het volk
vergeten konden worden.
|2|
Zorg dat u tegen de morgen gereed bent. Vervolgens moet u in de morgen
de berg Sinaï opklimmen en daar, op de top van de berg, voor Mij gaan
staan.
|3|
Maar niemand mag met u mee naar boven klimmen en ook mag op heel de
berg niemand gezien worden, het kleinvee en de runderen mogen zelfs
niet weiden tegenover de berg.
|4|
Toen houwde Mozes twee stenen tafelen uit, zoals de eerste. En Mozes
stond vroeg in de morgen op, klom de berg Sinaï op, zoals Jahweh hem
geboden had en hij nam de twee stenen tafelen in zijn hand.
E X O D U S
34:1-35 – TWEEDE WETGEVING
309
De verbondsluiting gebeurt op de berg en niet bijvoorbeeld in de tent
die Mozes buiten de legerplaats had gezet.1
|5|
Toen daalde Jahweh neer in een wolk, ging daar bij hem staan en riep de
Naam van Jahweh uit.
|6|
Toen Jahweh aan hem voorbijging, riep Hij: ‘Jahweh, Jahweh, een God die
barmhartig en genadig is, langzaam in toorn, en groot van goedheid en
trouw,
Vanuit de context is het onduidelijk wie er in deze uitspraak spreekt.
De meeste vertalingen kiezen voor Jahweh als spreker (NBV,[H]SV,NBG,
WV), terwijl anderen voor Mozes als spreker kiezen (GNB).
Deze lofprijs en eretitels voor Jahweh tonen ons het karakter Gods.
Deze relationele karaktertrekken blijven prominent aanwezig doorheen de
Bijbel (Nm14:18; Ne9:17; Ps86:15; 103:8; 111:4; 116:4; 145:8; Js54:10;
Jr32:18; Jl2:13; Jn4:2; Na1:3; 2Kr30:9). Zij staan door hun relationele
gehalte in schril contrast met de ontologisch-klassieke Godstermen:
almachtig, alwetend, alomtegenwoordig.2 God is trouw en solidair aan zijn
beloften.3
|7|
Die waakt over goedheid aan families, die ongerechtigheid, overtreding en
zonde vergeeft. Hij houdt niets onschuldig. Hij bestraft de
ongerechtigheid van de vaders op zonen en op kleinzonen, op
derdelingen en op vierdelingen.
Jahweh is een God van vergeving. Hij is genadig en barmhartig en
vergeeft, ondanks dat Hij beseft dat mens vanuit zichzelf onvolmaakt
blijft. In de Babylonische Talmoed vernemen we dat God zegt: 4 ‘Laat Israël
als het zondigt voor Mij treden [in gebed] en Ik zal het vergeven.’ Wel
onderstrepen Joden hierbij dat zij die Jahweh om vergeving vragen ook
zelf ernaar dienen te streven het karakter Gods te tonen. Een vroom
lippenbekentenis is onvoldoende.5
|8|
1
2
3
4
5
Toen haastte Mozes zich, knielde ter aarde en boog zich neer
Fensham 1977, 228.
Brueggemann 1997, 225; Vanhoozer 2010, 46.
Fensham 1977, 229.
Neusner 2011c, 17b.
Scherman 2009, 508.
310
|9|
en zei: Jahweh, als ik dan genade in Uw ogen gevonden heb, laat mijn
Jahweh dan toch in ons midden meegaan. Voorzeker, het is een
halsstarrig volk, maar vergeef onze ongerechtigheid en onze zonde, en
neem ons aan als Uw erfbezit.
|10|
Toen zei Hij: Zie, Ik sluit een verbond; ten overstaan van heel uw volk zal
Ik wonderen doen, zoals die op de hele aarde en onder welk volk ook
nog nooit tot stand gebracht zijn; ja, heel het volk, in het midden
waarvan u verkeert, zal de daden van Jahweh zien. Want het is
ontzagwekkend wat Ik met u ga doen.
We vernemen van een hernieuwde verbondssluiting (Ex34:10-27). Als
we de inhoud daarvan bekijken, blijkt die overeen te komen met het
afsluitende deel van het ‘Verbondsboek’ (Ex23:14-33), alleen is de
volgorde van die twee delen (Ex23:14-19 en Ex23:20-33) omgekeerd.
|11|
Houd u aan wat Ik u heden gebied. Zie, Ik zal de Amorieten, Kanaänieten,
Hethieten, Ferezieten, Hevieten en Jebusieten voor u uit verdrijven.
|12|
Wees op uw hoede, dat u geen verbond sluit met de inwoners van het land
waarin u komt, anders zullen zij in uw midden tot een valstrik worden.
Meteen na het noemen van het verbond klinkt de oproep om geen
verbond te sluiten met de inwoners van het land Kanaän (vs15). Het is ten
strengste verbonden voor het volk om dit soort verbonden aan te gaan.
|13|
Maar hun altaren moet u omverwerpen, hun gewijde stenen in stukken
slaan en hun gewijde palen omhakken,
|14|
– want u mag zich niet neerbuigen voor een andere god: de Naam van
Jahweh is immers de Na-ijverige. Een na-ijverig God is Hij –
|15|
opdat u geen verbond sluit met de inwoners van het land. Wanneer zij
immers als in hoererij achter hun goden aangaan en aan hun goden
offers brengen, dan zou men u kunnen uitnodigen om van hun offer te
eten.
|16|
Dan zult u van hun dochters vrouwen nemen voor uw zonen. Hun
dochters zullen als in hoererij achter hun goden aangaan en uw zonen
als in hoererij achter hun goden aan laten gaan.
E X O D U S
34:1-35 – TWEEDE WETGEVING
311
|17|
U mag u geen gegoten goden maken.
|18|
Het feest van de ongezuurde broden moet u in acht nemen. Zeven dagen
lang moet u ongezuurde broden eten, zoals Ik u geboden heb, op de
vastgestelde tijd in de maand Abib, want in de maand Abib bent u uit
Egypte vertrokken.
De worden ‘maar men zal niet met ledige handen voor mijn
aangezicht verschijnen’ ontbreken bij dit vers. We vinden ze terug in
Ex23:15 (vgl. 13:6-7). Wel zijn ze aan het slot van vs20 toegevoegd.
|19|
Alles wat de baarmoeder opent behoort Mij toe, ja, al uw vee dat mannelijk
is en als eerste geboren wordt van de runderen en het kleinvee.
|20|
Maar de eerstgeboren ezel moet u met een stuk kleinvee vrijkopen. Als u
hem echter niet vrijkoopt, moet u hem de nek breken. Elke
eerstgeborene van uw zonen moet u vrijkopen. Men mag voor Mijn
aangezicht niet met lege handen verschijnen.
|21|
Zes dagen moet u arbeiden, maar op de zevende dag moet u rusten. Ook in
de ploegtijd en in de oogsttijd moet u rusten.
Het is opmerkelijk dat God dit gebod herhaalt, voordat aan de bouw
van het tabernakel begonnen wordt. Dat betekent dat we toch Gods gebod
van de sabbat in acht dienen te houden. Want de sabbat is goed voor de
mens.
|22|
Ook moet u voor uzelf het Wekenfeest houden, dat is het feest bij de eerste
vruchten van de tarweoogst; en ook het feest van de inzameling, als het
jaar om is.
Deze verzen zijn identiek aan Ex23:16-17. Deze wisseling slaat niet op
de wisseling van het kalenderjaar, maar de verandering van het jaargetijde.
De herfst begint.
|23|
Alles wat onder u mannelijk is, moet drie keer per jaar verschijnen voor
het aangezicht van Jahweh Jahweh, de God van Israël.
|24|
Als Ik de volken van voor uw ogen zal verdrijven en uw gebied ruim zal
maken, zal niemand uw land begeren, wanneer u drie keer per jaar
optrekt om te verschijnen voor het aangezicht van Jahweh, uw God.
312
|25|
U mag het bloed van een aan Mij gebracht offer niet met iets gezuurds
offeren, en het offer van het Pascha mag niet tot de volgende morgen
overblijven.
Deze verzen zijn gelijkluidend aan Ex23:18-19 met uitzondering dat
de regels hier in verband worden gebracht met het Pascha.
|26|
De eerstelingen van de eerste vruchten van uw land moet u in het huis van
Jahweh, uw God, brengen. U mag een bokje niet koken in de melk van
zijn moeder.
|27|
Verder zei Jahweh tegen Mozes: Schrijf deze woorden voor uzelf op, want
op grond van deze woorden heb Ik een verbond met u en met Israël
gesloten.
We kunnen dit het ‘Verbondsboek van herstel’ noemen. De indruk
bestaat dat Mozes dit werk op de berg schreef.
|28|
Hij was daar namelijk veertig dagen en veertig nachten bij Jahweh. Hij at
geen brood en dronk geen water. En God schreef op de tafelen de
woorden van het verbond, de Tien Woorden.
Het is onduidelijk vanuit het Hebreeuws wie degene was die de
woorden op de tafelen schreef. De meeste uitleggers en vertalingen
denken aan God als schrijver. Dat komt overeen met Ex34:1. De Tien
Woorden verwijzen naar de decaloog.
Een andere moeilijkheid is het dat Mozes geen brood en water dronk.
Dat betekent niet dat hij helemaal niets at of dronk. Vanuit het jodendom
wordt er dikwijls gesteld dat Mozes op de berg door God gevoed werd.
God voorzag hem van geestelijk voedsel uit de ‘hemelse voorraadschuren’.
|29|
En het gebeurde, toen Mozes van de berg Sinaï afdaalde – de twee tafelen
van de getuigenis waren in Mozes’ hand, toen hij van de berg afdaalde
–, dat Mozes niet wist dat de huid van zijn gezicht glansde, omdat Hij
met hem gesproken had.
|30|
Aäron en al de Israëlieten keken Mozes aan, en zie, de huid van zijn
gezicht glansde. Daarom waren zij bevreesd om dichter bij hem te
komen.
E X O D U S
34:1-35 – TWEEDE WETGEVING
313
|31|
Mozes riep hen echter bij zich. Aäron en al de leiders van de gemeenschap
keerden naar hem terug, en Mozes sprak tot hen.
|32|
Daarna kwamen al de Israëlieten naderbij en hij gebood hun alles wat
Jahweh met hem besproken had op de berg Sinaï.
|33|
Nadat Mozes geëindigd had met hen te spreken, legde hij een doek over
zijn gezicht.
|34|
Maar telkens wanneer Mozes voor het aangezicht van Jahweh kwam om
met Hem te spreken, deed hij de doek af, totdat hij weer naar buiten
ging. En wanneer hij naar buiten gegaan was, sprak hij tot de
Israëlieten wat hem geboden was.
|35|
En als de Israëlieten aan het gezicht van Mozes zagen dat de huid van zijn
gezicht glansde, dan deed Mozes de doek weer over zijn gezicht, totdat
hij naar binnen ging om met Hem te spreken.
E X O D U S
35:1-35 – HEFOFFER
315
24 | 35:1-35 – Hefoffer
(1) Toen liet Mozes heel de gemeenschap van de Israëlieten bijeenkomen en hij zei tegen hen: Dit zijn de
woorden, die Jahweh geboden heeft om ze te doen. (2) Zes dagen moet er werk verricht worden, maar de
zevende dag moet heilig voor u zijn, een sabbat, een dag van volkomen rust voor Jahweh. Ieder die op die dag
werk verricht, moet gedood worden. (3) U mag op de sabbatdag in geen van uw woongebieden vuur
aansteken. (4) Verder sprak Mozes tot heel de gemeenschap van de Israëlieten: Dit is het woord, dat Jahweh
geboden heeft: (5) Neem uit dat wat u hebt een hefoffer voor Jahweh. Iedereen die daar van harte toe bereid
is, moet het brengen als hefoffer voor Jahweh: goud, zilver en brons, (6) blauwpurperen, roodpurperen en
scharlakenrode wol, fijn linnen en geitenhaar, (7) roodgeverfde ramshuiden, tachasvellen en acaciahout, (8)
olie voor de lamp, specerijen voor de zalfolie en specerijen voor het geurige reukwerk; (9) onyxstenen en
andere edelstenen als opvulling voor de efod en de borsttas. (10) Allen die kunstvaardig zijn onder u, moeten
komen en alles maken wat Jahweh geboden heeft: (11) de tabernakel, zijn tent en dekkleed, haken, planken,
dwarsbalken, pilaren en voetstukken; (12) de ark met zijn draagbomen, het verzoendeksel en het voorhangsel
ter afscherming; (13) de tafel met zijn draagbomen, al de bijbehorende voorwerpen en de toonbroden; (14) de
licht-menora en de bijbehorende voorwerpen, zijn lampen en de olie voor het licht; (15) het reukofferaltaar
en zijn draagbomen, de zalfolie, het geurige reukwerk, het gordijn van de ingang voor de ingang van de
tabernakel; (16) het brandofferaltaar, het bijbehorende bronzen rooster, zijn draagbomen en alle
bijbehorende voorwerpen, het wasvat met zijn onderstel; (17) de kleden van de voorhof, zijn pilaren en
bijbehorende voetstukken, het gordijn voor de poort van de voorhof; (18) de pinnen van de tabernakel en de
pinnen van de voorhof, met de bijbehorende touwen; (19) de ambtskleding om in het heilige te dienen, de
geheiligde kleding van de priester Aäron en de kleding van zijn zonen om daarin als priester te dienen. (20)
Toen ging heel de gemeenschap van de Israëlieten bij Mozes weg, (21) en ze kwamen terug: iedereen wiens
hart bereidwillig was en ieder wiens geest gewillig was. Ze brachten het hefoffer voor Jahweh ten behoeve
van het werk aan de tent van ontmoeting, voor al het dienstwerk daarin en voor de geheiligde
kledingstukken. (22) Zo kwamen ze, de mannen en de vrouwen, en allen brachten met een gewillig hart
neusringen, oorringen, zegelringen, halssieraden en allerlei gouden voorwerpen. Ja, iedereen die een
beweegoffer van goud aan Jahweh opdroeg, (23) en iedereen die blauwpurperen, roodpurperen en
scharlakenrode wol, fijn linnen, geitenhaar, roodgeverfde ramshuiden en tachasvellen in zijn bezit had, die
bracht ze. (24) Ieder die een hefoffer van zilver of brons bracht, bracht deze als hefoffer voor Jahweh; en
ieder die acaciahout in zijn bezit had, bracht het voor al het werk ten behoeve van de dienst. (25) Elke vrouw
die kunstvaardig was, spon eigenhandig en bracht wat ze gesponnen had: blauwpurperen, roodpurperen en
scharlakenrode wol en fijn linnen. (26) En al de vrouwen van wie het hart bereidwillig was en die
kunstvaardig waren, sponnen het geitenhaar. (27) De leiders brachten ook onyxstenen en andere edelstenen
als opvulling voor de efod en de borsttas, (28) specerijen en olie voor de lamp, voor de zalfolie en voor het
geurige reukwerk. (29) Alle mannen en vrouwen met een gewillig hart droegen bij aan al het werk dat
Jahweh door de dienst van Mozes geboden had te doen. De Israëlieten brachten het als een vrijwillige gave
voor Jahweh. (30) Daarna zei Mozes tegen de Israëlieten: Zie, Jahweh heeft Bezaleël, de zoon van Uri, de
zoon van Hur, uit de stam Juda, bij zijn naam geroepen. (31) De Geest van God heeft hem vervuld met
wijsheid, inzicht, kennis en allerlei vakmanschap, (32) om ontwerpen te bedenken en uit te voeren in goud,
zilver en brons; (33) om edelstenen te bewerken en in te zetten, en om hout te bewerken, om allerlei kunstig
316
uitgedacht werk te verrichten. (34) Hij heeft hem ook het vermogen gegeven om anderen te onderwijzen, aan
hem en aan Aholiab, de zoon van Ahisamach, uit de stam Dan. (35) Hij heeft hen vervuld met
kunstvaardigheid om allerlei werk te verrichten: dat van een graveerder, een kunstenaar, een maker van
borduurwerk met blauwpurperen, roodpurperen en scharlakenrode wol en fijn linnen, en dat van een wever.
Zij voeren allerlei werkzaamheden uit en bedenken ontwerpen.
|1|
Toen liet Mozes heel de gemeenschap van de Israëlieten bijeenkomen en
hij zei tegen hen: Dit zijn de woorden, die Jahweh geboden heeft om ze
te doen.
De geboden van Jahweh worden door Mozes herhaald. Het volk kon
daardoor zien dat hun relatie met Jahweh weer was hersteld. Herhaling
was tevens een typisch gebruik in de literatuur van de oudheid.
|2|
Zes dagen moet er werk verricht worden, maar de zevende dag moet heilig
voor u zijn, een sabbat, een dag van volkomen rust voor Jahweh. Ieder
die op die dag werk verricht, moet gedood worden.
|3|
U mag op de sabbatdag in geen van uw woongebieden vuur aansteken.
Het vuur werd normaal aangestoken om bijvoorbeeld metaal te
smelten voor de bouw van de tabernakel.1
|4|
Verder sprak Mozes tot heel de gemeenschap van de Israëlieten: Dit is het
woord, dat Jahweh geboden heeft:
|5|
Neem uit dat wat u hebt een hefoffer voor Jahweh. Iedereen die daar van
harte toe bereid is, moet het brengen als hefoffer voor Jahweh: goud,
zilver en brons,
|6|
blauwpurperen, roodpurperen en scharlakenrode wol, fijn linnen en
geitenhaar,
|7|
roodgeverfde ramshuiden, tachasvellen en acaciahout,
|8|
olie voor de lamp, specerijen voor de zalfolie en specerijen voor het
geurige reukwerk;
1
F.C. Fensham, Exodus (POT; Nijkerk:Callenbach, 1984), 235.
E X O D U S
35:1-35 – HEFOFFER
317
|9|
onyxstenen en andere edelstenen als opvulling voor de efod en de borsttas.
|10|
Allen die kunstvaardig zijn onder u, moeten komen en alles maken wat
Jahweh geboden heeft:
|11|
de tabernakel, zijn tent en dekkleed, haken, planken, dwarsbalken, pilaren
en voetstukken;
|12|
de ark met zijn draagbomen, het verzoendeksel en het voorhangsel ter
afscherming;
|13|
de tafel met zijn draagbomen, al de bijbehorende voorwerpen en de
toonbroden;
|14|
de licht-menora en de bijbehorende voorwerpen, zijn lampen en de olie
voor het licht;
|15|
het reukofferaltaar en zijn draagbomen, de zalfolie, het geurige reukwerk,
het gordijn van de ingang voor de ingang van de tabernakel;
|16|
het brandofferaltaar, het bijbehorende bronzen rooster, zijn draagbomen
en alle bijbehorende voorwerpen, het wasvat met zijn onderstel;
|17|
de kleden van de voorhof, zijn pilaren en bijbehorende voetstukken, het
gordijn voor de poort van de voorhof;
|18|
de pinnen van de tabernakel en de pinnen van de voorhof, met de
bijbehorende touwen;
|19|
de ambtskleding om in het heilige te dienen, de geheiligde kleding van de
priester Aäron en de kleding van zijn zonen om daarin als priester te
dienen.
|20|
Toen ging heel de gemeenschap van de Israëlieten bij Mozes weg,
318
|21|
en ze kwamen terug: iedereen wiens hart bereidwillig was en ieder wiens
geest gewillig was. Ze brachten het hefoffer voor Jahweh ten behoeve
van het werk aan de tent van ontmoeting, voor al het dienstwerk
daarin en voor de geheiligde kledingstukken.
De Israëlieten kwamen en begonnen aan de bouw en voorbereidingen
van het tabernakel dat volgens sommigen in vier maanden gebouwd werd.
|22|
Zo kwamen ze, de mannen en de vrouwen, en allen brachten met een
gewillig hart neusringen, oorringen, zegelringen, halssieraden en
allerlei gouden voorwerpen. Ja, iedereen die een beweegoffer van goud
aan Jahweh opdroeg,
Rabbi Abbar bar Aha zei:2 ‘Men kan het wezen van dit volk niet
doorgronden. Als men ze zegt dat ze geven moeten voor de bouw van een
gouden kalf, geven ze; maar als men hen zegt dat ze voor de bouw van het
tabernakel moeten geven, dan geven ze.’
|23|
en iedereen die blauwpurperen, roodpurperen en scharlakenrode wol, fijn
linnen, geitenhaar, roodgeverfde ramshuiden en tachasvellen in zijn
bezit had, die bracht ze.
|24|
Ieder die een hefoffer van zilver of brons bracht, bracht deze als hefoffer
voor Jahweh; en ieder die acaciahout in zijn bezit had, bracht het voor
al het werk ten behoeve van de dienst.
|25|
Elke vrouw die kunstvaardig was, spon eigenhandig en bracht wat ze
gesponnen had: blauwpurperen, roodpurperen en scharlakenrode wol
en fijn linnen.
|26|
En al de vrouwen van wie het hart bereidwillig was en die kunstvaardig
waren, sponnen het geitenhaar.
|27|
De leiders brachten ook onyxstenen en andere edelstenen als opvulling
voor de efod en de borsttas,
|28|
specerijen en olie voor de lamp, voor de zalfolie en voor het geurige
reukwerk.
2
Babylonische Talmoed, traktaat Shekalim 2b.
E X O D U S
35:1-35 – HEFOFFER
319
|29|
Alle mannen en vrouwen met een gewillig hart droegen bij aan al het
werk dat Jahweh door de dienst van Mozes geboden had te doen. De
Israëlieten brachten het als een vrijwillige gave voor Jahweh.
|30|
Daarna zei Mozes tegen de Israëlieten: Zie, Jahweh heeft Bezaleël, de zoon
van Uri, de zoon van Hur, uit de stam Juda, bij zijn naam geroepen.
Nauwkeurig worden ons nog eens Bezaleël en Ahisamach beschreven
(vgl. Ex31:1-11).
|31|
De Geest van God heeft hem vervuld met wijsheid, inzicht, kennis en
allerlei vakmanschap,
|32|
om ontwerpen te bedenken en uit te voeren in goud, zilver en brons;
Bezaleël zal vooral de ontwerper zijn van het geheel. Hij zal de
kunstvoorwerpen maken.
|33|
om edelstenen te bewerken en in te zetten, en om hout te bewerken, om
allerlei kunstig uitgedacht werk te verrichten.
|34|
Hij heeft hem ook het vermogen gegeven om anderen te onderwijzen, aan
hem en aan Aholiab, de zoon van Ahisamach, uit de stam Dan.
|35|
Hij heeft hen vervuld met kunstvaardigheid om allerlei werk te verrichten:
dat van een graveerder, een kunstenaar, een maker van borduurwerk
met blauwpurperen, roodpurperen en scharlakenrode wol en fijn
linnen, en dat van een wever. Zij voeren allerlei werkzaamheden uit en
bedenken ontwerpen.
Ahisamach lijkt vooral een leraarstaak te ontvangen. Hij dient
anderen te onderwijzen hoe ze de tabernakel moeten maken.
E X O D U S
36:1-38 – BOUW VAN DE TENT
321
25 | 36:1-38 – Bouw van de
tent
(1) Toen deden Bezaleël en Aholiab, en iedereen die kunstvaardig was, in wie Jahweh wijsheid en inzicht
gegeven had om met kennis van zaken al het werk ten dienste van het heiligdom te verrichten, het werk
overeenkomstig alles wat Jahweh geboden had. (2) Mozes had namelijk Bezaleël en Aholiab geroepen, en
ieder die kunstvaardig was, aan wie Jahweh wijsheid in zijn hart gegeven had, iedereen wiens hart
bereidwillig was om naar voren te komen om het werk te verrichten. (3) Zij namen van Mozes het hele
hefoffer aan dat de Israëlieten gebracht hadden om het werk ten dienste van het heiligdom te verrichten.
Men bracht elke morgen nog vrijwillige gaven bij hem. (4) Toen kwamen alle vaklieden die met allerlei werk
voor het heiligdom bezig waren, man voor man, van het werk waarmee ze bezig waren, (5) en ze zeiden
tegen Mozes: Het volk brengt veel meer dan nodig is ten dienste van het werk dat Jahweh geboden heeft te
doen. (6) Toen gaf Mozes bevel dat men met een boodschap door het kamp zou gaan: Laat geen enkele man of
vrouw nog werk verrichten voor het hefoffer voor het heiligdom. Zo werd het volk ervan weerhouden om
nog meer te brengen. (7) Want er was genoeg materiaal om al het werk ermee te verrichten, ja, er bleef over.
(8) Zo maakte ieder die kunstvaardig was onder hen die het werk verrichtten, de tabernakel van tien
tentkleden, van dubbeldraads fijn linnen en blauwpurperen, roodpurperen en scharlakenrode wol. Met
cherubs erop, werk van een kunstenaar, heeft men ze gemaakt. (9) De lengte van één tentkleed was
achtentwintig el en de breedte vier el; al de tentkleden hadden één en dezelfde afmeting. (10) Men maakte
vijf tentkleden aan elkaar vast, en maakte nog eens vijf tentkleden aan elkaar vast. (11) Daarna maakte men
blauwpurperen lussen aan de zoom van het ene tentkleed, aan het uiteinde, bij de sluiting; men maakte ze
ook aan de zoom van het laatste tentkleed bij de sluiting van het tweede tentkleed. (12) Vijftig lussen maakte
men aan het ene tentkleed en vijftig lussen aan het uiteinde van het tentkleed dat bij de sluiting van het
tweede tentkleed behoorde; deze lussen waren precies tegenover elkaar gezet. (13) Ten slotte maakte men
vijftig gouden haken en met de haken bond men de tentkleden aan elkaar, zodat de tabernakel één geheel
werd. (14) Verder maakte men kleden van geitenhaar voor een tent over de tabernakel; elf tentkleden maakte
men daarvan. (15) De lengte van één tentkleed was dertig el en de breedte van één tentkleed vier el; de elf
tentkleden hadden één afmeting. (16) Vervolgens verbond men vijf van de tentkleden apart met elkaar, en zes
van de andere tentkleden eveneens apart. (17) Daarna maakte men vijftig lussen aan de zoom van het laatste
tentkleed van het ene stel; en men maakte vijftig lussen aan de zoom van het tentkleed van het andere stel.
(18) Ook maakte men vijftig bronzen haken om de tentdelen zo met elkaar te verbinden, dat die één geheel
vormden. (19) Verder maakte men voor de tent een dekkleed van roodgeverfde ramshuiden, en daarover een
dekkleed van zeekoehuiden. (20) Vervolgens maakte men voor de tabernakel de planken van acaciahout,
rechtopstaand. (21) De lengte van een plank was tien el, en anderhalve el de breedte van elke plank. (22) Elke
plank had twee pinnen, zodat ze met elkaar verbonden konden worden; hetzelfde deed men met alle planken
van de tabernakel. (23) Vervolgens maakte men de planken voor de tabernakel, twintig planken voor de
zuidkant, in zuidelijke richting. (24) Men maakte ook veertig zilveren voetstukken onder de twintig planken;
twee voetstukken onder de ene plank voor zijn twee pinnen, en twee voetstukken onder de andere plank
voor zijn twee pinnen. (25) Men maakte vervolgens twintig planken voor de andere kant van de tabernakel,
322
aan de noordkant, (26) met de veertig bijbehorende zilveren voetstukken; twee voetstukken onder de ene
plank en twee voetstukken onder de andere plank. (27) Aan de westkant van de tabernakel maakte men zes
planken. (28) Ook maakte men twee planken tot hoekpunten van de tabernakel, aan beide kanten. (29) Ze
waren volkomen gelijk van onderen af, en beide planken waren ook volkomen gelijk aan de bovenkant, bij de
eerste ring. Zo deed men met die twee planken aan de twee hoekpunten. (30) Er waren dus acht planken met
hun zilveren voetstukken, samen zestien voetstukken, twee voetstukken onder elke plank. (31) Men maakte
vervolgens dwarsbalken van acaciahout; vijf voor de planken aan de ene kant van de tabernakel, (32) vijf
dwarsbalken voor de planken aan de andere kant van de tabernakel, en vijf dwarsbalken voor de planken aan
de achterkant van de tabernakel, aan de westkant. (33) Men plaatste verder de middelste dwarsbalk zó dat hij
in het midden van de planken van het ene einde naar het andere liep. (34) Men overtrok vervolgens de
planken met goud, en de ringen daarvan –als houders voor de dwarsbalken– maakte men van goud;
vervolgens overtrok men de dwarsbalken met goud. (35) Daarna maakte men een voorhangsel van
blauwpurperen, roodpurperen en scharlakenrode wol en dubbeldraads fijn linnen; men maakte het op
kunstige wijze, met cherubs erop, werk van een kunstenaar. (36) Men maakte er vier pilaren van acaciahout
voor, die men met goud overtrok en van gouden haken voorzag. Men goot vervolgens hun vier zilveren
voetstukken. (37) Vervolgens maakte men voor de ingang van de tent een gordijn van blauwpurperen,
roodpurperen en scharlakenrode wol en dubbeldraads fijn linnen, borduurwerk, (38) evenals de vijf pilaren
ervan met hun haken. Men overtrok hun koppen en verbindingsstukken met goud; hun vijf voetstukken
waren van brons.
De beschrijving in Ex36-39 herhaalt hetgeen we al vernomen hebben
in Ex25-31. Het is daarbij opmerkelijk dat de volgorde van de constructie
verschilt. Als eerste vernemen we van de constructie en dan van de
objecten in de tabernakel, terwijl dit in de voorafgaande teksten andersom
was.
|1|
Toen deden Bezaleël en Aholiab, en iedereen die kunstvaardig was, in wie
Jahweh wijsheid en inzicht gegeven had om met kennis van zaken al
het werk ten dienste van het heiligdom te verrichten, het werk
overeenkomstig alles wat Jahweh geboden had.
Niemand probeerde het werk van een ander te doen. Wij hebben ook
elk onze plaats en onze taak in de gemeente. Laten we die taak verrichten
in geloof zonder jaloers te zijn op anderen en zonder ons met het werk van
een ander te bemoeien.
|2|
Mozes had namelijk Bezaleël en Aholiab geroepen, en ieder die
kunstvaardig was, aan wie Jahweh wijsheid in zijn hart gegeven had,
iedereen wiens hart bereidwillig was om naar voren te komen om het
werk te verrichten.
E X O D U S
36:1-38 – BOUW VAN DE TENT
|3|
323
Zij namen van Mozes het hele hefoffer aan dat de Israëlieten gebracht
hadden om het werk ten dienste van het heiligdom te verrichten. Men
bracht elke morgen nog vrijwillige gaven bij hem.
De mensen kregen al het materiaal van Mozes. We komen niet met
ons eigen materiaal om God te aanbidden of Hem te dienen maar
gebruiken het hefoffer dat we God hebben geschonken.
|4|
Toen kwamen alle vaklieden die met allerlei werk voor het heiligdom
bezig waren, man voor man, van het werk waarmee ze bezig waren,
|5|
en ze zeiden tegen Mozes: Het volk brengt veel meer dan nodig is ten
dienste van het werk dat Jahweh geboden heeft te doen.
|6|
Toen gaf Mozes bevel dat men met een boodschap door het kamp zou
gaan: Laat geen enkele man of vrouw nog werk verrichten voor het
hefoffer voor het heiligdom. Zo werd het volk ervan weerhouden om
nog meer te brengen.
Het volk is bereidwillig en een tweede collecte is niet nodig! Israël wil
graag dat God bij hen woont.
|7|
Want er was genoeg materiaal om al het werk ermee te verrichten, ja, er
bleef over.
|8|
Zo maakte ieder die kunstvaardig was onder hen die het werk verrichtten,
de tabernakel van tien tentkleden, van dubbeldraads fijn linnen en
blauwpurperen, roodpurperen en scharlakenrode wol. Met cherubs
erop, werk van een kunstenaar, heeft men ze gemaakt.
De beschrijving in Ex36:8-38 herhaalt hetgeen we al vernomen
hebben in Ex26:1-37. Het is daarbij opmerkelijk dat de volgorde van de
constructie verschilt. Als eerste vernemen we van de constructie en dan
van de objecten in de tabernakel, terwijl dit in de voorafgaande teksten
andersom was.
|9|
De lengte van één tentkleed was achtentwintig el en de breedte vier el; al
de tentkleden hadden één en dezelfde afmeting.
|10|
Men maakte vijf tentkleden aan elkaar vast, en maakte nog eens vijf
tentkleden aan elkaar vast.
324
|11|
Daarna maakte men blauwpurperen lussen aan de zoom van het ene
tentkleed, aan het uiteinde, bij de sluiting; men maakte ze ook aan de
zoom van het laatste tentkleed bij de sluiting van het tweede tentkleed.
|12|
Vijftig lussen maakte men aan het ene tentkleed en vijftig lussen aan het
uiteinde van het tentkleed dat bij de sluiting van het tweede tentkleed
behoorde; deze lussen waren precies tegenover elkaar gezet.
|13|
Ten slotte maakte men vijftig gouden haken en met de haken bond men de
tentkleden aan elkaar, zodat de tabernakel één geheel werd.
|14|
Verder maakte men kleden van geitenhaar voor een tent over de
tabernakel; elf tentkleden maakte men daarvan.
|15|
De lengte van één tentkleed was dertig el en de breedte van één tentkleed
vier el; de elf tentkleden hadden één afmeting.
|16|
Vervolgens verbond men vijf van de tentkleden apart met elkaar, en zes van de
andere tentkleden eveneens apart.
|17|
Daarna maakte men vijftig lussen aan de zoom van het laatste tentkleed
van het ene stel; en men maakte vijftig lussen aan de zoom van het
tentkleed van het andere stel.
|18|
Ook maakte men vijftig bronzen haken om de tentdelen zo met elkaar te
verbinden, dat die één geheel vormden.
|19|
Verder maakte men voor de tent een dekkleed van roodgeverfde
ramshuiden, en daarover een dekkleed van zeekoehuiden.
|20|
Vervolgens maakte men voor de tabernakel de planken van acaciahout,
rechtopstaand.
|21|
De lengte van een plank was tien el, en anderhalve el de breedte van elke
plank.
E X O D U S
36:1-38 – BOUW VAN DE TENT
325
|22|
Elke plank had twee pinnen, zodat ze met elkaar verbonden konden
worden; hetzelfde deed men met alle planken van de tabernakel.
|23|
Vervolgens maakte men de planken voor de tabernakel, twintig planken
voor de zuidkant, in zuidelijke richting.
|24|
Men maakte ook veertig zilveren voetstukken onder de twintig planken;
twee voetstukken onder de ene plank voor zijn twee pinnen, en twee
voetstukken onder de andere plank voor zijn twee pinnen.
De voetenstukken zijn gemaakt van het losgeld dat iedere Israëliet van
twintig jaar en ouder moet betalen. Dat losgeld bedraagt een halve
zilveren sikkel. Opvallend is dat erbij vermeld staat dat een rijke dit bedrag
niet mag vermeerderen en een arme het niet mag verminderen. Het
losgeld was voor allen gelijk.
|25|
Men maakte vervolgens twintig planken voor de andere kant van de
tabernakel, aan de noordkant,
|26|
met de veertig bijbehorende zilveren voetstukken; twee voetstukken onder
de ene plank en twee voetstukken onder de andere plank.
|27|
Aan de westkant van de tabernakel maakte men zes planken.
|28|
Ook maakte men twee planken tot hoekpunten van de tabernakel, aan
beide kanten.
|29|
Ze waren volkomen gelijk van onderen af, en beide planken waren ook
volkomen gelijk aan de bovenkant, bij de eerste ring. Zo deed men met
die twee planken aan de twee hoekpunten.
|30|
Er waren dus acht planken met hun zilveren voetstukken, samen zestien
voetstukken, twee voetstukken onder elke plank.
|31|
Men maakte vervolgens dwarsbalken van acaciahout; vijf voor de planken
aan de ene kant van de tabernakel,
326
|32|
vijf dwarsbalken voor de planken aan de andere kant van de tabernakel, en
vijf dwarsbalken voor de planken aan de achterkant van de tabernakel,
aan de westkant.
|33|
Men plaatste verder de middelste dwarsbalk zó dat hij in het midden van
de planken van het ene einde naar het andere liep.
|34|
Men overtrok vervolgens de planken met goud, en de ringen daarvan –als
houders voor de dwarsbalken– maakte men van goud; vervolgens
overtrok men de dwarsbalken met goud.
|35|
Daarna maakte men een voorhangsel van blauwpurperen, roodpurperen en
scharlakenrode wol en dubbeldraads fijn linnen; men maakte het op
kunstige wijze, met cherubs erop, werk van een kunstenaar.
|36|
Men maakte er vier pilaren van acaciahout voor, die men met goud
overtrok en van gouden haken voorzag. Men goot vervolgens hun vier
zilveren voetstukken.
|37|
Vervolgens maakte men voor de ingang van de tent een gordijn van
blauwpurperen, roodpurperen en scharlakenrode wol en dubbeldraads
fijn linnen, borduurwerk,
|38|
evenals de vijf pilaren ervan met hun haken. Men overtrok hun koppen en
verbindingsstukken met goud; hun vijf voetstukken waren van brons.
E X O D U S
37:1-29 – ARK, TAFEL, MENORA EN GOUDEN ALTAAR
327
26 | 37:1-29 – Ark, tafel,
menora en gouden altaar
(1) Bezaleël maakte vervolgens de ark van acaciahout; zijn lengte was twee-en-een-halve el, zijn breedte
anderhalve el en zijn hoogte anderhalve el. (2) Hij overtrok die met zuiver goud, vanbinnen en vanbuiten, en
hij maakte er een gouden rand omheen. (3) Hij goot er vier gouden ringen voor, aan de vier voetstukken
ervan: twee ringen namelijk aan zijn ene kant en twee ringen aan zijn andere kant. (4) Hij maakte
draagbomen van acaciahout en overtrok die met goud. (5) Hij stak de draagbomen door de ringen aan
weerskanten van de ark om de ark te dragen. (6) Vervolgens maakte hij een verzoendeksel van zuiver goud.
Zijn lengte was twee-en-een-halve el en zijn breedte anderhalve el. (7) Ook maakte hij twee cherubs van
goud; als gedreven werk heeft hij ze gemaakt uit de beide uiteinden van het verzoendeksel, (8) één cherub uit
het uiteinde aan de ene kant, en één cherub uit het uiteinde aan de andere kant. Uit het verzoendeksel heeft
hij de cherubs gemaakt, uit de beide uiteinden ervan. (9) En de cherubs hielden hun beide vleugels naar
boven uitgespreid, terwijl ze met hun vleugels het verzoendeksel bedekten. Hun gezichten waren naar elkaar
gericht; de gezichten van de cherubs waren gericht op het verzoendeksel. (10) Daarna maakte hij de tafel van
acaciahout; zijn lengte was twee el, zijn breedte één el en zijn hoogte anderhalve el. (11) En hij overtrok die
met zuiver goud en maakte er een gouden rand omheen. (12) Ook maakte hij er een sierlijst van een hand
breed omheen, en hij maakte een gouden rand rondom die sierlijst. (13) Hij goot er vier gouden ringen voor
en bevestigde de ringen aan de vier hoeken van zijn vier poten. (14) De ringen zaten dicht onder de sierlijst,
als houders voor de draagbomen, om de tafel te dragen. (15) Hij maakte ook de draagbomen van acaciahout,
en hij overtrok ze met goud, om de tafel te dragen. (16) En hij maakte de voorwerpen die op de tafel moesten
staan, van zuiver goud: de bijbehorende schotels, schalen, kommen en kannen waarmee plengoffers gebracht
worden. (17) Hij maakte vervolgens de menora van zuiver goud. Als gedreven werk heeft hij de menora, zijn
schacht met zijn armen gemaakt; zijn bloemkelken, zijn knoppen en zijn bloesems vormden er één geheel
mee. (18) Zes armen staken uit de zijkanten ervan; drie armen van de menora uit zijn ene kant, en drie armen
van de menora uit zijn andere kant. (19) Drie bloemkelken in de vorm van amandelbloesem aan een ene arm,
met knop en bloesem; en drie bloemkelken in de vorm van amandelbloesem aan de andere arm, met knop en
bloesem. Zo waren de zes armen die uit de menora staken. (20) En op de menora zelf waren vier bloemkelken
in de vorm van amandelbloesem, met hun knoppen en bloesems. (21) Ook zat er een knop onder het eerste
paar armen dat eruit stak, een knop onder het tweede paar armen dat eruit stak, en een knop onder het derde
paar armen dat eruit stak. Zo was het bij de zes armen vanuit haar. (22) Zijn knoppen en zijn armen vormden
met de menora één geheel; het geheel was één stuk gedreven werk van zuiver goud. (23) Hij maakte er de
zeven bijbehorende lampen voor; zowel de bijbehorende snuiters als de bijbehorende vuurschalen waren van
zuiver goud. (24) Hij maakte die van één talent zuiver goud, met alle bijbehorende voorwerpen. (25)
Vervolgens maakte hij het reukofferaltaar van acaciahout; zijn lengte was een el, zijn breedte een el, dus
vierkant, en zijn hoogte twee el; de bijbehorende horens vormden er één geheel mee. (26) Hij overtrok het
met zuiver goud, zijn bovenkant, zijn wanden rondom, en zijn horens; en hij maakte er een gouden rand
omheen. (27) Ook maakte hij er twee gouden ringen voor, onder de rand ervan, op zijn beide hoeken aan
weerskanten ervan, als houders voor de draagbomen om het altaar daarmee te dragen. (28) Verder maakte hij
328
de draagbomen van acaciahout en overtrok ze met goud. (29) Ook maakte hij de heilige zalfolie en zuiver
geurig reukwerk, werk van een zalfbereider.
|1|
Bezaleël maakte vervolgens de ark van acaciahout; zijn lengte was tweeen-een-halve el, zijn breedte anderhalve el en zijn hoogte anderhalve
el.
De beschrijving in Ex37:1-9 herhaalt hetgeen we al vernomen hebben
in Ex25:10-22.
|2|
Hij overtrok die met zuiver goud, vanbinnen en vanbuiten, en hij maakte
er een gouden rand omheen.
|3|
Hij goot er vier gouden ringen voor, aan de vier voetstukken ervan: twee
ringen namelijk aan zijn ene kant en twee ringen aan zijn andere kant.
|4|
Hij maakte draagbomen van acaciahout en overtrok die met goud.
|5|
Hij stak de draagbomen door de ringen aan weerskanten van de ark om de
ark te dragen.
|6|
Vervolgens maakte hij een verzoendeksel van zuiver goud. Zijn lengte was
twee-en-een-halve el en zijn breedte anderhalve el.
|7|
Ook maakte hij twee cherubs van goud; als gedreven werk heeft hij ze
gemaakt uit de beide uiteinden van het verzoendeksel,
|8|
één cherub uit het uiteinde aan de ene kant, en één cherub uit het uiteinde
aan de andere kant. Uit het verzoendeksel heeft hij de cherubs
gemaakt, uit de beide uiteinden ervan.
|9|
En de cherubs hielden hun beide vleugels naar boven uitgespreid, terwijl
ze met hun vleugels het verzoendeksel bedekten. Hun gezichten waren
naar elkaar gericht; de gezichten van de cherubs waren gericht op het
verzoendeksel.
|10|
Daarna maakte hij de tafel van acaciahout; zijn lengte was twee el, zijn
breedte één el en zijn hoogte anderhalve el.
E X O D U S
37:1-29 – ARK, TAFEL, MENORA EN GOUDEN ALTAAR
329
De beschrijving in Ex37:10-16 herhaalt hetgeen we al vernomen
hebben in Ex25:23-30.
|11|
En hij overtrok die met zuiver goud en maakte er een gouden rand
omheen.
|12|
Ook maakte hij er een sierlijst van een hand breed omheen, en hij maakte
een gouden rand rondom die sierlijst.
|13|
Hij goot er vier gouden ringen voor en bevestigde de ringen aan de vier
hoeken van zijn vier poten.
|14|
De ringen zaten dicht onder de sierlijst, als houders voor de draagbomen,
om de tafel te dragen.
|15|
Hij maakte ook de draagbomen van acaciahout, en hij overtrok ze met
goud, om de tafel te dragen.
|16|
En hij maakte de voorwerpen die op de tafel moesten staan, van zuiver
goud: de bijbehorende schotels, schalen, kommen en kannen waarmee
plengoffers gebracht worden.
|17|
Hij maakte vervolgens de menora van zuiver goud. Als gedreven werk
heeft hij de menora, zijn schacht met zijn armen gemaakt; zijn
bloemkelken, zijn knoppen en zijn bloesems vormden er één geheel
mee.
De beschrijving in 37:17-24 herhaalt hetgeen we al vernomen hebben
in 25:31-40.
|18|
Zes armen staken uit de zijkanten ervan; drie armen van de menora uit zijn
ene kant, en drie armen van de menora uit zijn andere kant.
Dit vers is volledig gelijk aan 25:32.
|19|
Drie bloemkelken in de vorm van amandelbloesem aan een ene arm, met
knop en bloesem; en drie bloemkelken in de vorm van amandelbloesem
aan de andere arm, met knop en bloesem. Zo waren de zes armen die
uit de menora staken.
330
Dit vers is bijna gelijk aan 25:33. Alleen ontbreekt het lidwoord bij
‘aan een andere arm’. LXX en SP wijken hiervan af en volgen volledig
25:33.
|20|
En op de menora zelf waren vier bloemkelken in de vorm van
amandelbloesem, met hun knoppen en bloesems.
Dit vers is volledig gelijk aan 25:34.
|21|
Ook zat er een knop onder het eerste paar armen dat eruit stak, een knop
onder het tweede paar armen dat eruit stak, en een knop onder het
derde paar armen dat eruit stak. Zo was het bij de zes armen vanuit
haar.
Dit vers is op het laatste woord na gelijk aan 25:35. In plaats van
‘vanuit de menora’ is er enkel sprake van een ‘vanuit haar’.
|22|
Zijn knoppen en zijn armen vormden met de menora één geheel; het
geheel was één stuk gedreven werk van zuiver goud.
Dit vers is op één werkwoord na gelijk aan 25:36: in plaats van de
toekomstige tijd: zo moet het gebeuren, gebruikt de schrijver nu de
verleden tijd: zo gebeurde het. Dit is begrijpelijk als we beseffen dat Ex25
spreekt over de opdracht van de bouw en Ex37 de uitvoering ervan
beschrijft.
|23|
Hij maakte er de zeven bijbehorende lampen voor; zowel de bijbehorende
snuiters als de bijbehorende vuurschalen waren van zuiver goud.
De schrijver kiest ervoor om 25:37-38 in dit ene vers samen te vatten.
|24|
Hij maakte die van één talent zuiver goud, met alle bijbehorende
voorwerpen.
Met andere woorden dan in 25:39 zegt de schrijver dat Besaleël één
talent zuiver goud gebruikte voor de vervaardiging van de menora met het
bijbehorende gerei.
|25|
Vervolgens maakte hij het reukofferaltaar van acaciahout; zijn lengte was
een el, zijn breedte een el, dus vierkant, en zijn hoogte twee el; de
bijbehorende horens vormden er één geheel mee.
E X O D U S
37:1-29 – ARK, TAFEL, MENORA EN GOUDEN ALTAAR
331
|26|
Hij overtrok het met zuiver goud, zijn bovenkant, zijn wanden rondom, en
zijn horens; en hij maakte er een gouden rand omheen.
|27|
Ook maakte hij er twee gouden ringen voor, onder de rand ervan, op zijn
beide hoeken aan weerskanten ervan, als houders voor de draagbomen
om het altaar daarmee te dragen.
|28|
Verder maakte hij de draagbomen van acaciahout en overtrok ze met goud.
|29|
Ook maakte hij de heilige zalfolie en zuiver geurig reukwerk, werk van
een zalfbereider.
De beschrijving in Ex37:29 herhaalt hetgeen we al vernomen hebben
in Ex30:22-38.
E X O D U S
38:1-31 – KOPEREN ALTAAR EN VOORHOF
333
27 | 38:1-31 – Koperen altaar
en voorhof
(1) Vervolgens maakte hij het brandofferaltaar van acaciahout; vijf el was zijn lengte, vijf el zijn breedte, dus
vierkant, en drie el zijn hoogte. (2) Hij maakte ook zijn horens op zijn vier hoeken –zijn horens vormden er
één geheel mee– en hij overtrok het met brons. (3) Hij maakte ook alle voorwerpen voor het altaar: de potten,
de scheppen, de sprengbekkens, de vorken en de vuurschalen; alle bijbehorende voorwerpen maakte hij van
brons. (4) Ook maakte hij voor het altaar een rooster, een bronzen rasterwerk, onder zijn rand, van onderen
af tot de helft ervan. (5) Daarna goot hij vier ringen voor de vier uiteinden van het bronzen rooster, als
houders voor de draagbomen. (6) Verder maakte hij de draagbomen van acaciahout en overtrok ze met brons.
(7) Hij stak de draagbomen in de ringen op de zijkanten van het altaar om het daarmee te dragen; hij maakte
het van planken, vanbinnen hol. (8) Vervolgens maakte hij het bronzen wasvat met het bijbehorende
bronzen onderstel, van de spiegels van de dienstdoende vrouwen, die dienst deden bij de ingang van de tent
van ontmoeting. (9) Daarna maakte hij de voorhof; aan de zuidkant, in zuidelijke richting, waren de kleden
voor de voorhof van dubbeldraads fijn linnen, honderd el lang. (10) De bijbehorende twintig pilaren en de
bijbehorende twintig voetstukken waren van brons; de haken van de pilaren en de bijbehorende
verbindingsstukken waren van zilver. (11) Aan de noordkant waren de kleden eveneens honderd el lang; de
bijbehorende twintig pilaren en de bijbehorende twintig voetstukken waren van brons; de haken van de
pilaren en de bijbehorende verbindingsstukken waren van zilver. (12) Aan de westkant waren de kleden
vijftig el lang, met de tien bijbehorende pilaren en de tien bijbehorende voetstukken; de haken van de pilaren
en de bijbehorende verbindingsstukken waren van zilver. (13) Aan de oostkant, waar de zon opkomt, waren
de kleden eveneens vijftig el lang. (14) De kleden aan de ene zijde waren vijftien el lang, met de drie
bijbehorende pilaren en de drie bijbehorende voetstukken. (15) En aan de andere zijde van de poort van de
voorhof – dus aan de ene en de andere kant van de poort – waren kleden van vijftien el lang, met de drie
bijbehorende pilaren en de drie bijbehorende voetstukken. (16) Alle kleden rondom de voorhof waren van
dubbeldraads fijn linnen. (17) En de voetstukken van de pilaren waren van brons; de haken van de pilaren en
de verbindingsstukken van zilver; het beslag op hun koppen was van zilver en zij, te weten alle pilaren van de
voorhof, waren met verbindingen van zilver verbonden. (18) Het gordijn voor de poort van de voorhof
bestond uit borduurwerk, van blauwpurperen, roodpurperen en scharlakenrode wol en van dubbeldraads fijn
linnen. Het was twintig el lang; de hoogte – over de hele breedte – was vijf el, overeenkomend met de kleden
voor de voorhof. (19) De vier bijbehorende pilaren en de vier bijbehorende voetstukken waren van brons en
hun haken waren van zilver; het beslag op hun koppen en hun verbindingsstukken waren eveneens van
zilver. (20) Ten slotte waren al de pinnen voor de tabernakel en voor rondom de voorhof van brons. (21) Dit
zijn de getelde voorwerpen voor de tabernakel, de tabernakel van de getuigenis, die op bevel van Mozes
geteld zijn door de dienst van de levieten door de hand van Ithamar, de zoon van de priester Aäron. (22)
Bezaleël nu, de zoon van Uri, de zoon van Hur, uit de stam Juda, heeft alles wat Jahweh aan Mozes geboden
had, gemaakt, (23) en met hem Aholiab, de zoon van Ahisamach, uit de stam Dan, een graveerder, kunstenaar
en maker van borduurwerk van blauwpurperen, roodpurperen en scharlakenrode wol en van fijn linnen. (24)
Al het goud dat bij de bouw verwerkt werd voor al het werk aan het heiligdom, namelijk het goud afkomstig
334
van het beweegoffer, bedroeg negenentwintig talent en zevenhonderddertig sikkel, gerekend volgens de
sikkel van het heiligdom. (25) En het zilver van hen die geteld waren uit de gemeenschap, was honderd talent
en duizend zevenhonderdvijfenzeventig sikkel, gerekend volgens de sikkel van het heiligdom. (26) Eén beka
per persoon, dat is een halve sikkel gerekend volgens de sikkel van het heiligdom, voor ieder die bij de
getelde personen van twintig jaar oud en daarboven ging behoren, zeshonderddrieduizend vijfhonderdvijftig
man. (27) Ook was er honderd talent zilver om de voetstukken van het heiligdom en de voetstukken van het
voorhangsel te gieten; honderd talent voor honderd voetstukken, één talent per voetstuk. (28) Van de
duizend zevenhonderdvijfenzeventig sikkel maakte hij de haken aan de pilaren; hij overtrok hun koppen, en
maakte er verbindingsstukken aan vast. (29) Het brons dat als beweegoffer was gegeven, bedroeg zeventig
talent en tweeduizend vierhonderd sikkel. (30) Daarvan maakte hij toen de voetstukken bij de ingang van de
tent van ontmoeting, het bronzen altaar met het bijbehorende bronzen rooster en al de voorwerpen die bij
het altaar hoorden, (31) en de voetstukken rondom de voorhof, de voetstukken bij de poort van de voorhof,
alle pinnen voor de tabernakel en alle pinnen rondom de voorhof.
|1|
Vervolgens maakte hij het brandofferaltaar van acaciahout; vijf el was zijn
lengte, vijf el zijn breedte, dus vierkant, en drie el zijn hoogte.
De beschrijving in Ex38:1-7 herhaalt hetgeen we al vernomen hebben
in Ex27:1-8.
|2|
Hij maakte ook zijn horens op zijn vier hoeken –zijn horens vormden er
één geheel mee– en hij overtrok het met brons.
|3|
Hij maakte ook alle voorwerpen voor het altaar: de potten, de scheppen, de
sprengbekkens, de vorken en de vuurschalen; alle bijbehorende
voorwerpen maakte hij van brons.
|4|
Ook maakte hij voor het altaar een rooster, een bronzen rasterwerk, onder
zijn rand, van onderen af tot de helft ervan.
|5|
Daarna goot hij vier ringen voor de vier uiteinden van het bronzen rooster,
als houders voor de draagbomen.
|6|
Verder maakte hij de draagbomen van acaciahout en overtrok ze met
brons.
|7|
Hij stak de draagbomen in de ringen op de zijkanten van het altaar om het
daarmee te dragen; hij maakte het van planken, vanbinnen hol.
E X O D U S
38:1-31 – KOPEREN ALTAAR EN VOORHOF
|8|
335
Vervolgens maakte hij het bronzen wasvat met het bijbehorende bronzen
onderstel, van de spiegels van de dienstdoende vrouwen, die dienst
deden bij de ingang van de tent van ontmoeting.
Het is onduidelijk waaraan we moeten denken bij de dienstdoende
vrouwen (NBG, WV, GNB). We zien die worsteling ook in de
verschillende vertalingen die er gegeven zijn van dit versdeel: ‘vrouwen
die bij de ingang van de Ontmoetingstent samengestroomd waren’ (NBV),
‘vastende vrouwen’ (LXX) en ‘bewakende vrouwen’ (Vg). Toch is dat
minder juist, omdat het Hebreeuwse tsáva’ wijst op het uitoefenen van een
bepaalde taak. Veelal wordt er een verband gelegd met de vrouwen die in
de dagen van Eli dienst in de tempel deden (1Sm1:22). Er wordt dan
geopperd dat de vrouwen taken hadden als schoonmaken, repareren,
zingen of dansen.1 We zien dit eveneens terug in de beschrijving die de
Targum Onkelos geeft:
‘Uit de koperen spiegels van de kuise vrouwen. Toen ze bij de ingang
van de Ontmoetingstent kwamen om te bidden, stonden ze met hun
beweegoffers eer en dank te brengen, terwijl ze duidelijk hun verlangen
naar hun mannen uiting gaven. Daarna baarden ze rechtvaardige kinderen
nadat ze ritueel gereinigd waren van hun ongesteldheid.’
Het koperen wasvat moest gemaakt worden van de spiegels van de
dienstdoende vrouwen bij de ingang van de Ontmoetingstent. Spiegels
waren alom bekend in de oudheid vanaf het zesde millennium voor
Christus.2 Koperen spiegels kwamen daarbij voor vanaf het vierde
millennium en dienden dikwijls als religieuze voorwerpen.3 De spiegels
waren gemaakt van koper en zolang gepolijst totdat men zich erin kon
zien. Everhart denkt vandaar dat ook deze spiegels religieuze voorwerpen
waren die nu werden toegewijden aan Jahweh.4 Ze gaven het aan God om
daaruit een koperen wasvat te maken.
|9|
1
2
3
4
Daarna maakte hij de voorhof; aan de zuidkant, in zuidelijke richting,
waren de kleden voor de voorhof van dubbeldraads fijn linnen,
honderd el lang.
B.S. Childs, Exodus (OTL; Philadelphia:Westminster, 1974), 636; H.W. Hertzberg, I & II Samuël (OTL;
Philadelphia:Westminster, 1964), 36.
K.R. Nemet-Nejat, ‘A Mirror Belonging to the Lady of Uruk,’ The Tablet and the Scroll: Studies in Horor of
William W. Hallo, red. M.E. Cohen, D.C. Snell en D.B. Weisberg (Bethesada:CDL, 1993), 163.
K.R. Nemet-Nejat, ‘A Mirror Belonging to the Lady of Uruk,’ The Tablet and the Scroll: Studies in Horor of
William W. Hallo, red. M.E. Cohen, D.C. Snell en D.B. Weisberg (Bethesada:CDL, 1993), 163; J.B. Pritchard, The
Ancient Near East: A New Anthology of Text and Pictures , Vol. I (Princeton:University, 1958), afb. 9.
J.S. Everhart, ‘Serving Women and Their Mirrors: A Feminist Reading of Exodus 38:8b,’ Catholic Biblical Quarterly
66 (jan. 2004): 51.
336
De beschrijving in Ex38:9-20 herhaalt hetgeen we al vernomen
hebben in Ex27:9-19.
|10|
De bijbehorende twintig pilaren en de bijbehorende twintig voetstukken
waren van brons; de haken van de pilaren en de bijbehorende
verbindingsstukken waren van zilver.
|11|
Aan de noordkant waren de kleden eveneens honderd el lang; de
bijbehorende twintig pilaren en de bijbehorende twintig voetstukken
waren van brons; de haken van de pilaren en de bijbehorende
verbindingsstukken waren van zilver.
|12|
Aan de westkant waren de kleden vijftig el lang, met de tien bijbehorende
pilaren en de tien bijbehorende voetstukken; de haken van de pilaren
en de bijbehorende verbindingsstukken waren van zilver.
|13|
Aan de oostkant, waar de zon opkomt, waren de kleden eveneens vijftig el
lang.
|14|
De kleden aan de ene zijde waren vijftien el lang, met de drie bijbehorende
pilaren en de drie bijbehorende voetstukken.
|15|
En aan de andere zijde van de poort van de voorhof – dus aan de ene en de
andere kant van de poort – waren kleden van vijftien el lang, met de
drie bijbehorende pilaren en de drie bijbehorende voetstukken.
|16|
Alle kleden rondom de voorhof waren van dubbeldraads fijn linnen.
|17|
En de voetstukken van de pilaren waren van brons; de haken van de
pilaren en de verbindingsstukken van zilver; het beslag op hun koppen
was van zilver en zij, te weten alle pilaren van de voorhof, waren met
verbindingen van zilver verbonden.
|18|
Het gordijn voor de poort van de voorhof bestond uit borduurwerk, van
blauwpurperen, roodpurperen en scharlakenrode wol en van
dubbeldraads fijn linnen. Het was twintig el lang; de hoogte – over de
hele breedte – was vijf el, overeenkomend met de kleden voor de
voorhof.
E X O D U S
38:1-31 – KOPEREN ALTAAR EN VOORHOF
337
|19|
De vier bijbehorende pilaren en de vier bijbehorende voetstukken waren
van brons en hun haken waren van zilver; het beslag op hun koppen en
hun verbindingsstukken waren eveneens van zilver.
|20|
Ten slotte waren al de pinnen voor de tabernakel en voor rondom de
voorhof van brons.
|21|
Dit zijn de getelde voorwerpen voor de tabernakel, de tabernakel van de
getuigenis, die op bevel van Mozes geteld zijn door de dienst van de
levieten door de hand van Ithamar, de zoon van de priester Aäron.
|22|
Bezaleël nu, de zoon van Uri, de zoon van Hur, uit de stam Juda, heeft alles
wat Jahweh aan Mozes geboden had, gemaakt,
|23|
en met hem Aholiab, de zoon van Ahisamach, uit de stam Dan, een
graveerder, kunstenaar en maker van borduurwerk van blauwpurperen,
roodpurperen en scharlakenrode wol en van fijn linnen.
|24|
Al het goud dat bij de bouw verwerkt werd voor al het werk aan het
heiligdom, namelijk het goud afkomstig van het beweegoffer, bedroeg
negenentwintig talent en zevenhonderddertig sikkel, gerekend volgens
de sikkel van het heiligdom.
Al het goud woog ongeveer 850 kg. Natuurlijk heeft deze hoeveelheid
altijd voor kritiek tegen het boek Exodus gezorgd. Maar we weten dat de
Israëlieten voor hun vertrek uit Egypte de Egyptenaren flink ‘beroofd’
hadden (Ex12:35-36). Ten onrechte merkt Voltaire op, dat de totale
rijkdom van de tabernakel zo groot was dat men die pracht zelfs bij de
grootste koningen niet aantreft.5 Voor de oudheid was dit helemaal geen
spectaculaire hoeveelheid. In de twintiger jaren van deze eeuw is het graf
van Toetanchamon ontdekt. Zijn lichaam lag in een doodskist die 1110kg.
puur goud bevat. Daarnaast zijn nog zeer veel andere gouden voorwerpen
ontdekt in zijn graftombe. In het licht van dergelijke pracht was de
tabernakel betrekkelijk eenvoudig.
|25|
5
En het zilver van hen die geteld waren uit de gemeenschap, was honderd
talent en duizend zevenhonderdvijfenzeventig sikkel, gerekend volgens
de sikkel van het heiligdom.
Voltaire, Dictionnaire philosophique in Oeuvres Complètes de Voltaire , Vol.37 (Paris, 1819), 328.
338
Een talent is 3.000 sikkels.6 267.100 talenten zijn dus 300.000 sikkels.
Daarbij komen dan nog de 1775 sikkels uit Ex38:28, zodat er totaal 301.775
sikkels zijn. Iedere getelde moet een halve sikkel betalen. Als we 301.775
met twee vermenigvuldigen, komen we precies op het getal 603.550 uit
(Ex38:26). Hier is bij de berekening alleen maar de decimale benadering
mogelijk. Wat een argument is voor de letterlijke weergave van de grote
van het volk (zie comm. Nm1:46).
|26|
Eén beka per persoon, dat is een halve sikkel gerekend volgens de sikkel
van het heiligdom, voor ieder die bij de getelde personen van twintig
jaar oud en daarboven ging behoren, zeshonderddrieduizend
vijfhonderdvijftig man.
Het gaat in dit vers om de kosten van de tabernakel. Iedereen moest
een halve sikkel zilver betalen (Ex30:12). Het aantal getelden is 603.550,
een getal dat we ook tegenkomen in Nm1:46. Nu vond de telling in
Numeri pas plaats op de eerste dag van de tweede maand van het tweede
jaar; dus één maand na de voltooiing van de tabernakel.
We kunnen daarbij het beste ervan uitgaan dat hier sprake is van een
voorlopige telling.7 De betalingen werden zodoende geregistreerd. Negen
maanden later vond de definitieve telling plaats op basis van deze
voorlopige registratie. Omdat het getal echter gelijk is, gaan de meeste
uitleggers ervan uit dat het getal van Nm1:46 in Ex38:26 is opgenomen.
|27|
Ook was er honderd talent zilver om de voetstukken van het heiligdom en
de voetstukken van het voorhangsel te gieten; honderd talent voor
honderd voetstukken, één talent per voetstuk.
|28|
Van de duizend zevenhonderdvijfenzeventig sikkel maakte hij de haken
aan de pilaren; hij overtrok hun koppen, en maakte er
verbindingsstukken aan vast.
|29|
Het brons dat als beweegoffer was gegeven, bedroeg zeventig talent en
tweeduizend vierhonderd sikkel.
6
7
W.H. Gispen e.a. (red.), Bijbelse encyclopedie (Kampen:Kok, 1975), 682; M.J. Paul, ‘Uit de brievenbus,’ Bijbel en
Wetenschap 92 (1986): 28.
C.F. Keil, Genesis und Exodus (BKAT; Leipzig:Dörffling und Franke, 1883), 586.
E X O D U S
38:1-31 – KOPEREN ALTAAR EN VOORHOF
339
|30|
Daarvan maakte hij toen de voetstukken bij de ingang van de tent van
ontmoeting, het bronzen altaar met het bijbehorende bronzen rooster
en al de voorwerpen die bij het altaar hoorden,
|31|
en de voetstukken rondom de voorhof, de voetstukken bij de poort van de
voorhof, alle pinnen voor de tabernakel en alle pinnen rondom de
voorhof.
E X O D U S
39:1-43 – PRIESTERKLEDIJ
341
28 | 39:1-43 – Priesterkledij
(1) Toen maakten zij uit de blauwpurperen, roodpurperen en scharlakenrode wol ambtskleding voor de dienst
in het heiligdom; ook maakten ze de geheiligde kleding die voor Aäron was, zoals Jahweh Mozes geboden
had. (2) Vervolgens maakte hij de efod van goud, van blauwpurperen, roodpurperen en scharlakenrode wol
en van dubbeldraads fijn linnen. (3) Toen pletten zij gouden platen en hij sneed er draden van om ze te
verwerken in de blauwpurperen wol, de roodpurperen wol, de scharlakenrode wol en in het dubbeldraads
fijn linnen, werk van een kunstenaar. (4) Ze maakten er schouderstukken voor die de efod bijeenhielden; aan
zijn beide uiteinden werd de efod bijeengehouden. (5) En de kunstige band van de efod, die eraan vastzat, was
op dezelfde manier gemaakt en vormde er één geheel mee: van goud, van blauwpurperen, roodpurperen en
scharlakenrode wol en van dubbeldraads fijn linnen, zoals Jahweh aan Mozes geboden had. (6) Vervolgens
bewerkten ze de onyxstenen, gevat in gouden kassen, gegraveerd zoals men zegels graveert, met de namen
van de zonen van Israël. (7) En hij bevestigde ze op de schouderstukken van de efod als gedenkstenen voor de
Israëlieten, zoals Jahweh aan Mozes geboden had. (8) Vervolgens maakte hij de borsttas, werk van een
kunstenaar, net zoals hij de efod gemaakt had: van goud, van blauwpurperen, roodpurperen en
scharlakenrode wol en van dubbeldraads fijn linnen. (9) Hij was vierkant. Ze maakten de borsttas
dubbelgevouwen; een span was zijn lengte en een span zijn breedte, dubbelgevouwen. (10) Toen vulden ze
hem op met vier rijen edelstenen: een rij van een robijn, een topaas en een karbonkel; dit is de eerste rij. (11)
De tweede rij: een smaragd, een saffier en een diamant. (12) De derde rij: een hyacint, een agaat en een
amethist. (13) Ten slotte de vierde rij: een turkoois, een onyx en een jaspis; ze waren gevat in gouden kassen,
toen ze opgevuld werden. (14) En wat de stenen met de namen van de zonen van Israël betreft, dat waren er
twaalf in getal, overeenkomend met hun namen, met zegelgraveringen per man bij zijn naam, in
overeenstemming met de twaalf stammen. (15) Ze maakten vervolgens aan de borsttas ineengedraaide
kettinkjes, als vlechtwerk van zuiver goud. (16) En ze maakten twee gouden kassen en twee gouden ringen;
en ze maakten de twee ringen aan de beide uiteinden van de borsttas. (17) Ze maakten ook de beide
gevlochten gouden kettinkjes aan de twee ringen aan de uiteinden van de borsttas vast. (18) De beide andere
uiteinden van de twee gevlochten kettinkjes maakten ze daarna vast aan de twee kassen; toen maakten zij ze
vast aan de schouderstukken van de efod, aan de voorkant ervan. (19) Toen maakten zij nog twee gouden
ringen en bevestigden die aan de beide andere uiteinden van de borsttas, op de zoom ervan, die aan de kant
van de efod, aan de binnenkant ligt. (20) Daarna maakten zij nog twee gouden ringen en maakten die vast aan
de beide schouderstukken van de efod, van onderen af, aan de voorkant ervan, dicht bij zijn verbinding,
bovenop de kunstige band van de efod. (21) Ze bonden ten slotte de borsttas met zijn eigen ringen aan de
ringen van de efod met een blauwpurperen koord, zodat hij aan de kunstige band van de efod vastzat en de
borsttas niet van de efod kon losraken, zoals Jahweh aan Mozes geboden had. (22) Vervolgens maakte hij het
bovenkleed van de efod, werk van een wever, geheel van blauwpurperen wol. (23) De halsopening van het
bovenkleed was in het midden ervan, net als de opening van een leren pantser; de opening had rondom een
zoom, zodat ze niet kon inscheuren. (24) Verder maakten ze op de zomen van het bovenkleed granaatappels
van blauwpurperen, roodpurperen en scharlakenrode wol, dubbeldraads geweven. (25) Ze maakten ook
belletjes van zuiver goud en maakten de belletjes tussen de granaatappels vast, te weten rondom op de zomen
van het bovenkleed, tussen de granaatappels, (26) zodat er een belletje en daarna een granaatappel was, en
weer een belletje en een granaatappel, rondom op de zomen van het bovenkleed. Dit alles was om te dienen,
342
zoals Jahweh aan Mozes geboden had. (27) Zij maakten voor Aäron en zijn zonen ook de onderkleren van fijn
linnen, werk van een wever, (28) de tulband van fijn linnen, de sierlijke hoofddoeken van fijn linnen, de
linnen broeken van dubbeldraads fijn linnen, (29) en de gordel van dubbeldraads fijn linnen en van
blauwpurperen, roodpurperen en scharlakenrode wol, borduurwerk, zoals Jahweh aan Mozes geboden had.
(30) Zij maakten ook een plaat van zuiver goud, de heilige diadeem, en ze maakten daarin een inscriptie met
zegelgraveringen: De heiligheid van Jahweh. (31) En ze maakten daaraan een blauwpurperen wollen koord
vast om boven op de tulband te bevestigen, zoals Jahweh aan Mozes geboden had. (32) Zo werd al het werk
aan de tabernakel, aan de tent van ontmoeting voltooid; de Israëlieten maakten het namelijk overeenkomstig
alles wat Jahweh aan Mozes geboden had, zo deden zij het. (33) Daarna brachten ze de tabernakel naar
Mozes, de tent en alle bijbehorende voorwerpen: zijn haken, planken, dwarsbalken, pilaren en voetstukken;
(34) het dekkleed van roodgeverfde ramshuiden, het dekkleed van zeekoehuiden, het voorhangsel ter
afscherming, (35) de ark van de getuigenis, zijn draagbomen en het verzoendeksel, (36) de tafel met alle
bijbehorende voorwerpen, de toonbroden, (37) de zuivere menora met zijn lampen – de lampen die men
moest gereedmaken – en alle bijbehorende voorwerpen, de olie voor het licht, (38) het gouden altaar, de
zalfolie, het geurige reukwerk, het gordijn voor de ingang van de tent, (39) het bronzen altaar met het
bijbehorende bronzen rooster, de bijbehorende draagbomen en alle bijbehorende voorwerpen, het wasvat
met zijn onderstel, (40) de kleden voor de voorhof, zijn pilaren en bijbehorende voetstukken, het gordijn voor
de poort van de voorhof met de bijbehorende touwen, de bijbehorende pinnen en alle voorwerpen voor de
dienst in de tabernakel, voor de tent van ontmoeting, (41) de ambtskleding om in het heiligdom te dienen, de
geheiligde kleding van de priester Aäron en de kleding van zijn zonen om daarin als priester te dienen. (42)
Overeenkomstig alles wat Jahweh aan Mozes geboden had, zo hebben de Israëlieten heel het werk verricht.
(43) En Mozes zag heel het werk, en zie, ze hadden het gemaakt zoals Jahweh geboden had, zo hadden ze het
gemaakt. Toen zegende Mozes hen.
In Ex39 wordt tien keer achter elkaar de uitdrukking ‘zoals Jahweh
Mozes bevolen had’ gebruikt (vs1,5,7,21,26,29,31-32,42-43).
|1|
Toen maakten zij uit de blauwpurperen, roodpurperen en scharlakenrode
wol ambtskleding voor de dienst in het heiligdom; ook maakten ze de
geheiligde kleding die voor Aäron was, zoals Jahweh Mozes geboden
had.
De beschrijving in Ex39:1-31 herhaalt hetgeen we al vernomen
hebben in Ex28:1-43.
|2|
Vervolgens maakte hij de efod van goud, van blauwpurperen,
roodpurperen en scharlakenrode wol en van dubbeldraads fijn linnen.
|3|
Toen pletten zij gouden platen en hij sneed er draden van om ze te
verwerken in de blauwpurperen wol, de roodpurperen wol, de
scharlakenrode wol en in het dubbeldraads fijn linnen, werk van een
kunstenaar.
E X O D U S
39:1-43 – PRIESTERKLEDIJ
343
De gouden draden zullen een prachtige werking hebben gehad in
samenhang met de andere materialen die we in dit vers opgesomd vinden.
Ze waren duidelijk verbonden met deze materialen en tegelijk ook
opvallend onderscheiden daarvan.
|4|
Ze maakten er schouderstukken voor die de efod bijeenhielden; aan zijn
beide uiteinden werd de efod bijeengehouden.
|5|
En de kunstige band van de efod, die eraan vastzat, was op dezelfde manier
gemaakt en vormde er één geheel mee: van goud, van blauwpurperen,
roodpurperen en scharlakenrode wol en van dubbeldraads fijn linnen,
zoals Jahweh aan Mozes geboden had.
|6|
Vervolgens bewerkten ze de onyxstenen, gevat in gouden kassen,
gegraveerd zoals men zegels graveert, met de namen van de zonen van
Israël.
|7|
En hij bevestigde ze op de schouderstukken van de efod als gedenkstenen
voor de Israëlieten, zoals Jahweh aan Mozes geboden had.
|8|
Vervolgens maakte hij de borsttas, werk van een kunstenaar, net zoals hij
de efod gemaakt had: van goud, van blauwpurperen, roodpurperen en
scharlakenrode wol en van dubbeldraads fijn linnen.
|9|
Hij was vierkant. Ze maakten de borsttas dubbelgevouwen; een span was
zijn lengte en een span zijn breedte, dubbelgevouwen.
|10|
Toen vulden ze hem op met vier rijen edelstenen: een rij van een robijn,
een topaas en een karbonkel; dit is de eerste rij.
|11|
De tweede rij: een smaragd, een saffier en een diamant.
|12|
De derde rij: een hyacint, een agaat en een amethist.
|13|
Ten slotte de vierde rij: een turkoois, een onyx en een jaspis; ze waren
gevat in gouden kassen, toen ze opgevuld werden.
344
|14|
En wat de stenen met de namen van de zonen van Israël betreft, dat waren
er twaalf in getal, overeenkomend met hun namen, met
zegelgraveringen per man bij zijn naam, in overeenstemming met de
twaalf stammen.
|15|
Ze maakten vervolgens aan de borsttas ineengedraaide kettinkjes, als
vlechtwerk van zuiver goud.
|16|
En ze maakten twee gouden kassen en twee gouden ringen; en ze maakten
de twee ringen aan de beide uiteinden van de borsttas.
|17|
Ze maakten ook de beide gevlochten gouden kettinkjes aan de twee ringen
aan de uiteinden van de borsttas vast.
|18|
De beide andere uiteinden van de twee gevlochten kettinkjes maakten ze
daarna vast aan de twee kassen; toen maakten zij ze vast aan de
schouderstukken van de efod, aan de voorkant ervan.
|19|
Toen maakten zij nog twee gouden ringen en bevestigden die aan de beide
andere uiteinden van de borsttas, op de zoom ervan, die aan de kant
van de efod, aan de binnenkant ligt.
|20|
Daarna maakten zij nog twee gouden ringen en maakten die vast aan de
beide schouderstukken van de efod, van onderen af, aan de voorkant
ervan, dicht bij zijn verbinding, bovenop de kunstige band van de efod.
|21|
Ze bonden ten slotte de borsttas met zijn eigen ringen aan de ringen van de
efod met een blauwpurperen koord, zodat hij aan de kunstige band van
de efod vastzat en de borsttas niet van de efod kon losraken, zoals
Jahweh aan Mozes geboden had.
|22|
Vervolgens maakte hij het bovenkleed van de efod, werk van een wever,
geheel van blauwpurperen wol.
|23|
De halsopening van het bovenkleed was in het midden ervan, net als de
opening van een leren pantser; de opening had rondom een zoom,
zodat ze niet kon inscheuren.
E X O D U S
39:1-43 – PRIESTERKLEDIJ
345
|24|
Verder maakten ze op de zomen van het bovenkleed granaatappels van
blauwpurperen, roodpurperen en scharlakenrode wol, dubbeldraads
geweven.
|25|
Ze maakten ook belletjes van zuiver goud en maakten de belletjes tussen
de granaatappels vast, te weten rondom op de zomen van het
bovenkleed, tussen de granaatappels,
|26|
zodat er een belletje en daarna een granaatappel was, en weer een belletje
en een granaatappel, rondom op de zomen van het bovenkleed. Dit
alles was om te dienen, zoals Jahweh aan Mozes geboden had.
|27|
Zij maakten voor Aäron en zijn zonen ook de onderkleren van fijn linnen,
werk van een wever,
|28|
de tulband van fijn linnen, de sierlijke hoofddoeken van fijn linnen, de
linnen broeken van dubbeldraads fijn linnen,
|29|
en de gordel van dubbeldraads fijn linnen en van blauwpurperen,
roodpurperen en scharlakenrode wol, borduurwerk, zoals Jahweh aan
Mozes geboden had.
|30|
Zij maakten ook een plaat van zuiver goud, de heilige diadeem, en ze
maakten daarin een inscriptie met zegelgraveringen: De heiligheid van
Jahweh.
|31|
En ze maakten daaraan een blauwpurperen wollen koord vast om boven op
de tulband te bevestigen, zoals Jahweh aan Mozes geboden had.
|32|
Zo werd al het werk aan de tabernakel, aan de tent van ontmoeting
voltooid; de Israëlieten maakten het namelijk overeenkomstig alles wat
Jahweh aan Mozes geboden had, zo deden zij het.
|33|
Daarna brachten ze de tabernakel naar Mozes, de tent en alle bijbehorende
voorwerpen: zijn haken, planken, dwarsbalken, pilaren en voetstukken;
346
|34|
het
|35|
de ark van de getuigenis, zijn draagbomen en het verzoendeksel,
|36|
de tafel met alle bijbehorende voorwerpen, de toonbroden,
|37|
de zuivere menora met zijn lampen – de lampen die men moest
gereedmaken – en alle bijbehorende voorwerpen, de olie voor het licht,
dekkleed van roodgeverfde ramshuiden,
zeekoehuiden, het voorhangsel ter afscherming,
het
dekkleed
van
Net als in 31:8 voegen veel vertalingen ‘gouden’ toe aan dit vers. In
principe is er echter sprake van een zuivere menora.
|38|
het gouden altaar, de zalfolie, het geurige reukwerk, het gordijn voor de
ingang van de tent,
|39|
het bronzen altaar met het bijbehorende bronzen rooster, de bijbehorende
draagbomen en alle bijbehorende voorwerpen, het wasvat met zijn
onderstel,
|40|
de kleden voor de voorhof, zijn pilaren en bijbehorende voetstukken, het
gordijn voor de poort van de voorhof met de bijbehorende touwen, de
bijbehorende pinnen en alle voorwerpen voor de dienst in de
tabernakel, voor de tent van ontmoeting,
|41|
de ambtskleding om in het heiligdom te dienen, de geheiligde kleding van
de priester Aäron en de kleding van zijn zonen om daarin als priester te
dienen.
|42|
Overeenkomstig alles wat Jahweh aan Mozes geboden had, zo hebben de
Israëlieten heel het werk verricht.
|43|
En Mozes zag heel het werk, en zie, ze hadden het gemaakt zoals Jahweh
geboden had, zo hadden ze het gemaakt. Toen zegende Mozes hen.
Net zoals God zijn schepping zegende op de zevende dag, zegent
Mozes de tabernakel. Op dezelfde wijze zal de Heer de uiteindelijke
Beoordelaar van ons werk zijn. Hij zal zien erop hoe wij het gedaan
E X O D U S
39:1-43 – PRIESTERKLEDIJ
347
hebben zoals Hij het ons heeft geboden (Rm14:10-12; 1Ko3:11-15;
2Ko5:10).
E X O D U S
40:1-38 – OPRICHTING VAN DE ONTMOETINGSTENT
349
29 | 40:1-38 – Oprichting van
de Ontmoetingstent
(1) Toen sprak Jahweh tot Mozes: (2) Op de eerste dag van de eerste maand moet u de tabernakel, de tent van
ontmoeting, opbouwen. (3) U moet de ark van de getuigenis erin zetten, en de ark met het voorhangsel
afschermen. (4) Daarna moet u de tafel naar binnen brengen en rangschikken wat daarop gerangschikt moet
worden. Verder moet u de menora naar binnen brengen en zijn lampen aansteken. (5) Dan moet u het
gouden altaar voor het reukwerk vóór de ark van de getuigenis plaatsen en het gordijn voor de ingang van de
tabernakel ophangen. (6) Vervolgens moet u het brandofferaltaar vóór de ingang van de tabernakel, de tent
van ontmoeting, plaatsen. (7) Het wasvat moet u tussen de tent van ontmoeting en het altaar plaatsen en u
moet er water in doen. (8) De voorhof moet u eromheen zetten en het gordijn voor de poort van de voorhof
ophangen. (9) Dan moet u de zalfolie nemen en de tabernakel met alles wat zich erin bevindt, zalven. U moet
hem heiligen met alle bijbehorende voorwerpen, dan zal hij heilig zijn. (10) Vervolgens moet u het
brandofferaltaar en alle bijbehorende voorwerpen zalven. U moet het altaar heiligen, dan zal het altaar
allerheiligst zijn. (11) Daarna moet u het wasvat met zijn onderstel zalven; u moet ze heiligen. (12) Dan moet
u Aäron en zijn zonen bij de ingang van de tent van ontmoeting laten komen, en hen met het water wassen.
(13) U moet Aäron de geheiligde kleding aantrekken, hem zalven, en hem heiligen, zodat hij Mij als priester
kan dienen. (14) Vervolgens moet u zijn zonen naderbij laten komen en hun de onderkleren aantrekken. (15)
Dan moet u hen zalven zoals u hun vader gezalfd hebt, zodat zij Mij als priester kunnen dienen. En het zal
gebeuren dat hun zalving voor hen een eeuwig priesterambt zal betekenen, al hun generaties door. (16)
Mozes deed overeenkomstig alles wat Jahweh hem geboden had, zo deed hij. (17) En het gebeurde in de
eerste maand, in het tweede jaar, op de eerste dag van de maand, dat de tabernakel opgebouwd werd. (18)
Mozes richtte de tabernakel op. Hij plaatste zijn voetstukken, bracht de bijbehorende planken aan, maakte de
dwarsbalken ervan vast en richtte zijn pilaren op, (19) spreidde de tent uit over de tabernakel, en legde het
dekkleed van de tent er bovenop, zoals Jahweh Mozes geboden had. (20) Toen nam hij de getuigenis en legde
die in de ark. Hij bevestigde de draagbomen aan de ark en legde het verzoendeksel boven op de ark. (21) Hij
bracht de ark in de tabernakel, hing het voorhangsel ter afscherming op en schermde de ark van de getuigenis
af, zoals Jahweh Mozes geboden had. (22) Vervolgens plaatste hij de tafel in de tent van ontmoeting, aan de
noordkant van de tabernakel, voor de buitenkant van het voorhangsel. (23) En hij schikte daarop het brood
voor het aangezicht van Jahweh, zoals Jahweh Mozes geboden had. (24) Vervolgens zette hij de menora in de
tent van ontmoeting, recht tegenover de tafel, aan de zuidkant van de tabernakel. (25) En hij stak de lampen
aan voor het aangezicht van Jahweh, zoals Jahweh Mozes geboden had. (26) Daarna zette hij het gouden
altaar in de tent van ontmoeting, vóór het voorhangsel, (27) en hij liet daarop geurig reukwerk in rook
opgaan, zoals Jahweh Mozes geboden had. (28) Ook hing hij het gordijn op voor de ingang van de tabernakel.
(29) En hij zette het brandofferaltaar bij de ingang van de tabernakel, de tent van ontmoeting; hij offerde
daarop het brandoffer en het graanoffer, zoals Jahweh Mozes geboden had. (30) Vervolgens plaatste hij het
wasvat tussen de tent van ontmoeting en het altaar en hij deed er water in om te wassen. (31) Mozes, Aäron
en zijn zonen wasten daarmee hun handen en hun voeten. (32) Telkens wanneer zij de tent van ontmoeting
binnengingen en het altaar naderden, wasten zij zich, zoals Jahweh Mozes geboden had. (33) Hij richtte ten
350
slotte de voorhof op, rondom de tabernakel en het altaar, en hij hing het gordijn van de poort van de voorhof
op. Zo voltooide Mozes het werk. (34) Toen overdekte de wolk de tent van ontmoeting, en de heerlijkheid
van Jahweh vervulde de tabernakel, (35) zodat Mozes de tent van ontmoeting niet kon binnengaan, omdat de
wolk daarop bleef en de heerlijkheid van Jahweh de tabernakel vervulde. (36) Telkens als de wolk opsteeg
van boven de tabernakel, braken de Israëlieten op tijdens al hun tochten. (37) Maar als de wolk niet opsteeg,
braken zij niet op, tot op de dag dat zij opsteeg. (38) Want de wolk van Jahweh was overdag op de tabernakel,
en ’s nachts was er een vuur in voor de ogen van heel het huis van Israël tijdens al hun tochten.
In Ex40 wordt acht keer achter elkaar de uitdrukking ‘zoals Jahweh
Mozes bevolen had’ gebruikt (vs16,19,21,23,25,27,29,32). De schrijver
benadrukt hiermee dat Mozes zich nauwkeurig aan het ontwerp hield dat
Jahweh hem in het begin toonde (Ex25:9).
|1|
Toen sprak Jahweh tot Mozes:
|2|
Op de eerste dag van de eerste maand moet u de tabernakel, de tent van
ontmoeting, opbouwen.
Aan het begin van het jaar diende de Israëlieten de Ontmoetingstent
op te bouwen.
|3|
U moet de ark van de getuigenis erin zetten, en de ark met het voorhangsel
afschermen.
|4|
Daarna moet u de tafel naar binnen brengen en rangschikken wat daarop
gerangschikt moet worden. Verder moet u de menora naar binnen
brengen en zijn lampen aansteken.
|5|
Dan moet u het gouden altaar voor het reukwerk vóór de ark van de
getuigenis plaatsen en het gordijn voor de ingang van de tabernakel
ophangen.
Het gouden altaar stond voor de ark van het verbond. Hoewel de
schrijver in dit vers wel het ingangsgordijn van de ontmoetingstent
vermeldt, ontbreekt het gordijn dat tussen het altaar en de verbondskist
hangt en daarmee het heilige van het heilige der heiligen scheidt. Dit
gordijn komt pas ter sprake in vers 26. De relatie tussen de ark en het
altaar is van groter belang voor de schrijver in deze context dan het
gordijn dat scheiding maakt. Diezelfde relatie komt ook naar voren in
E X O D U S
40:1-38 – OPRICHTING VAN DE ONTMOETINGSTENT
351
1Kn6:22 en Hb9:3-4, waar het altaar eveneens verbonden is met de ark. De
rook van het altaar diende namelijk het allerheiligste te doordrenken.
|6|
Vervolgens moet u het brandofferaltaar vóór de ingang van de tabernakel,
de tent van ontmoeting, plaatsen.
|7|
Het wasvat moet u tussen de tent van ontmoeting en het altaar plaatsen en
u moet er water in doen.
|8|
De voorhof moet u eromheen zetten en het gordijn voor de poort van de
voorhof ophangen.
|9|
Dan moet u de zalfolie nemen en de tabernakel met alles wat zich erin
bevindt, zalven. U moet hem heiligen met alle bijbehorende
voorwerpen, dan zal hij heilig zijn.
|10|
Vervolgens moet u het brandofferaltaar en alle bijbehorende voorwerpen
zalven. U moet het altaar heiligen, dan zal het altaar allerheiligst zijn.
|11|
Daarna moet u het wasvat met zijn onderstel zalven; u moet ze heiligen.
|12|
Dan moet u Aäron en zijn zonen bij de ingang van de tent van ontmoeting
laten komen, en hen met het water wassen.
|13|
U moet Aäron de geheiligde kleding aantrekken, hem zalven, en hem
heiligen, zodat hij Mij als priester kan dienen.
|14|
Vervolgens moet u zijn zonen naderbij laten komen en hun de
onderkleren aantrekken.
|15|
Dan moet u hen zalven zoals u hun vader gezalfd hebt, zodat zij Mij als
priester kunnen dienen. En het zal gebeuren dat hun zalving voor hen
een eeuwig priesterambt zal betekenen, al hun generaties door.
|16|
Mozes deed overeenkomstig alles wat Jahweh hem geboden had, zo deed
hij.
352
Acht keer wordt er in dit hoofdstuk herhaald dat Mozes alles deed,
zoals Jahweh had geboden (vs16,19,21,23,25,27,29,32).
|17|
En het gebeurde in de eerste maand, in het tweede jaar, op de eerste dag
van de maand, dat de tabernakel opgebouwd werd.
|18|
Mozes richtte de tabernakel op. Hij plaatste zijn voetstukken, bracht de
bijbehorende planken aan, maakte de dwarsbalken ervan vast en richtte
zijn pilaren op,
|19|
spreidde de tent uit over de tabernakel, en legde het dekkleed van de tent
er bovenop, zoals Jahweh Mozes geboden had.
|20|
Toen nam hij de getuigenis en legde die in de ark. Hij bevestigde de
draagbomen aan de ark en legde het verzoendeksel boven op de ark.
In de Targum wordt gezegd dat Mozes als hij het tabernakel opricht,
in de ark niet alleen de vernieuwde stenen liggen maar ook de
brokstukken van de oude stenen legt (vgl. Dt10:2; en Tg bij 2Kr5:10;
32:31). Ook vanuit 2Sm6:2 waar over de ark gesproken wordt als
‘waarover de naam is uitgeroepen: de naam van de Here der heerscharen,
die op de cherubs troont’, wijzen rabbi Hona en rabbi Meir op deze
traditie. Vanwege de dubbele herhaling van de ‘naam’ lagen volgens hen
tweemaal de Tien Woorden in de ark.1
|21|
Hij bracht de ark in de tabernakel, hing het voorhangsel ter afscherming
op en schermde de ark van de getuigenis af, zoals Jahweh Mozes
geboden had.
|22|
Vervolgens plaatste hij de tafel in de tent van ontmoeting, aan de
noordkant van de tabernakel, voor de buitenkant van het voorhangsel.
|23|
En hij schikte daarop het brood voor het aangezicht van Jahweh, zoals
Jahweh Mozes geboden had.
|24|
Vervolgens zette hij de menora in de tent van ontmoeting, recht tegenover
de tafel, aan de zuidkant van de tabernakel.
1
Babylonische Talmoed, traktaat Baba Bathra 14a en Berakoth 8b. Vgl. Jeruzalemse Talmoed, traktaat Sotah 8.3.
E X O D U S
40:1-38 – OPRICHTING VAN DE ONTMOETINGSTENT
353
|25|
En hij stak de lampen aan voor het aangezicht van Jahweh, zoals Jahweh
Mozes geboden had.
|26|
Daarna zette hij het gouden altaar in de tent van ontmoeting, vóór het
voorhangsel,
|27|
en hij liet daarop geurig reukwerk in rook opgaan, zoals Jahweh Mozes
geboden had.
|28|
Ook hing hij het gordijn op voor de ingang van de tabernakel.
|29|
En hij zette het brandofferaltaar bij de ingang van de tabernakel, de tent
van ontmoeting; hij offerde daarop het brandoffer en het graanoffer,
zoals Jahweh Mozes geboden had.
|30|
Vervolgens plaatste hij het wasvat tussen de tent van ontmoeting en het
altaar en hij deed er water in om te wassen.
|31|
Mozes, Aäron en zijn zonen wasten daarmee hun handen en hun voeten.
|32|
Telkens wanneer zij de tent van ontmoeting binnengingen en het altaar
naderden, wasten zij zich, zoals Jahweh Mozes geboden had.
|33|
Hij richtte ten slotte de voorhof op, rondom de tabernakel en het altaar, en
hij hing het gordijn van de poort van de voorhof op. Zo voltooide
Mozes het werk.
|34|
Toen overdekte de wolk de tent van ontmoeting, en de heerlijkheid van
Jahweh vervulde de tabernakel,
Exodus eindigt met de oprichting van het tabernakel. De wolk of
heerlijkheid van Jahweh is verplaatst van de berg Sinaï (Ex24:16) naar de
tent en bedekt en vervult deze. In de Midrasj Rabba vernemen we het
volgende getuigenis:2
‘In het begin was de sjechina beneden op aarde. Toen de eerste
mens zondigde, trok Gods heerlijkheid zich terug in de eerste
2
Freedman and Maurice 1983b, 19.7.
354
hemel. Kain zondigde en ze trok in de tweede hemel. Henochs
generatie zondigde en ze trok in de derde, de generatie van de
zondvloed zondige en ze trok in de vierde, door de generatie van
de verstrooiing in de vijfde, door Sodom in de zesde en door
Egypte in Abrahams dagen trok ze zich in de zevende hemel
terug. Hier tegenover stonden zeven rechtvaardigen: Abraham,
Izaak, Jakob, Levi, Kehat, Amran en Mozes die de sjechina terug
op aarde brachten.’
Doordat de heerlijkheid van Jahweh de tabernakel vervult is een
hoogtepunt bereikt, maar de doelstelling die God aan het volk had gegeven
is hiermee nog niet volledig. Er is nog vraag naar verklaringen en
aanvullingen. Daarom zien velen Lv als een naadloze aansluiting bij Ex.
|35|
zodat Mozes de tent van ontmoeting niet kon binnengaan, omdat de wolk
daarop bleef en de heerlijkheid van Jahweh de tabernakel vervulde.
De wolk overschaduwt (Hebr. shákan) de tent, zoals ze van tevoren de
berg Sinaï overschaduwde (Hebr. shákan; Ex24:16).
|36|
Telkens als de wolk opsteeg van boven de tabernakel, braken de Israëlieten
op tijdens al hun tochten.
Israël moest leren zich door God te laten leiden, hoe onaangenaam het
soms ook was voor hun eigen wil.
|37|
Maar als de wolk niet opsteeg, braken zij niet op, tot op de dag dat zij
opsteeg.
|38|
Want de wolk van Jahweh was overdag op de tabernakel, en ’s nachts was
er een vuur in voor de ogen van heel het huis van Israël tijdens al hun
tochten.
De wolk van Jahweh, werd ook door de rabbijnen de Sjechinah (bet.
‘verblijfplaats’) genoemd. Ze was het symbool van Gods tegenwoordigheid.
Hoewel deze wolk nu de tabernakel van God bedekt, is het doel dat
Jahweh met het volk heeft nog niet volledig. De lezer wordt zelfs
achtergelaten met het probleem dat Mozes de tent niet kan binnengaan. Er
is een tabernakel voor God gebouwd, maar niemand kan er naar binnen.
Dit probleem wordt opgelost als we verder lezen in Leviticus.
E X O D U S
LITERATUURLIJST
355
30 | Literatuurlijst
Aharoni, Yohanan, Michael Avi-Yonah, Anson F. Rainey, and Zeev Safrai. 1993. The
Macmillan Bible atlas. New York: Macmillan.
Albertz, Rainer. 1994. A History of Israelite Religion in the Old Testament Period . Old
Testament Library. Louisville: Westminster.
Archer, Gleason L. 1982. Encyclopedia of Bible Difficulties. Grand Rapids: Zondervan.
Armstrong, Karen. 2000. Een geschiedenis van God: vierduizend jaar jodendom,
christendom en islam. Amsterdam: Flamingo.
Augustinus, Aurelius. n.d. De Diversis Quaestionibus: Verschillende vragen.
Avi-Yonah, Michael, Hannah Katzenstein, and Yoram Tsafrir. 1981. Art in ancient
Palestine: Selected studies published orginally in the years 1930-1976 .
Jerusalem: Magnes.
Baumgarten, Joseph M. 1990. The 4Q Zadokite Fragments on Skin Desease. Journal of
Jewish Studies 41 (2): 153–165.
Beale, Gregory K. 2008. We Become what we Worship: A Biblical Theology of
Idolatry. Downers Grove: IVP Academic.
Ben-Chorin, Schalom. 1973. ... en schiep hen naar zijn beeld: een joodse visie op de
lichamelijkheid van de mens. Baarn: Ten Have.
Ben Uri, M. 1973. The Menorah of Exodus 25. Beth Mikra 55: 482–487.
Bergema, Hendrik. 1938. De boom des levens in schrift en historie . Dissertatie.
Hilversum: Schipper.
Bimson, John J. 1981. Redating the Exodus and Conquest . Journal for the study of the
Old Testament: Supplement series 5. Sheffield: JSOT.
Bodenheimer, Fritz S. 1947. The manna of Sinai. The Biblical Archaeologist 10 (1): 2–6.
Brueggemann, Walter. 1997. Theology of the Old Testament: Testimony, Dispute,
Advocacy. Minneapolis: Fortress.
Buber, Martin. 1958. Moses: The Revelation and the Covenant . Harper Torchbooks 27.
New York: Harper & Row.
Budd, Philip J. 1984. Numbers. Word Biblical Commentary 5. Dallas: Word Books.
Calvin, Jean. 1950. Commentaries on the Four Last Books of Moses: Arranged in the
Form of a Harmony. Calvin Translation Society. Grand Rapids: Eerdmans.
Campbell, Iain D. 2006. Opening up Exodus. Opening up Series. Leominster: Day One.
Carmichael, Calum. 2000. The Three Laws on the Release of Slaves (Ex 21,2-11; Dtn
15,12-18; Lev 25,39-46). Zeitschrift für die alttestamentliche Wissenschaft
112 (4): 509–525.
Cassuto, Umberto. 1967. A Commentary on the Book of Exodus. Jerusalem: Magnes.
Childs, Brevard S. 1974. Book of Exodus. The Old Testament Library Series. Louisville:
Westminster John Knox.
Coates, Charles A. 1921. An Outline of the Book of Exodus: The Substance of a Series
of Readings. London: Stow Hill Bible and Tract Depot.
356
Coats, George W. 1988. Moses: Heroic Man, Man of God . Journal for the Study of the
Old Testament. Supplement Series 57. Sheffield: JSOT.
Cohen, J. 1991. The Call of Moses. Jewish Bible Quarterly 20: 256–261.
Cole, Robert A. 1973. Exodus: An introduction and commentary . Tyndale Old
Testament Commentaries 2. Downers Grove: InterVarsity.
Conrad, J. 1971. Ältesten. In Theologisches Handwörterbuch zum Alten Testament ,
2:1051–1055. Vol. 2. München.
Currid, John D. 2000. A Study Commentary on Exodus. Auburn: Evangelical.
Curtis, Edward M. 1999. Idol, Idolatry. In Anchor Bible Dictionary, 3:376–381. Vol. 3.
6 vols. New York: Doubleday.
Cyprianus (±200–258), Thascius C. 253AD. Ad Fortunatum: Aan Fortunatum.
Carthago.
Davis, John D., and Henry S. Gehman. 1944. Westminster Dictionary of the Bible .
Philadelphia: Westminster.
Davis, John J. 1971. Moses and the gods of Egypt: Studies in the Book of Exodus . Grand
Rapids: Baker Book House.
Dennett, Edward. 1953. De verlosten des Heren. Beschouwingen over het boek
Exodus. Den Haag: Voorhoeve.
Durham, John I. 1987. Exodus. Word Biblical Commentary 3. Waco: Word Books.
Eisenstein, J.D. 1964. Menorah. edited by Isidore Singer, 8:493–495. Vol. 8. Jewish
Encyclopedia. New York: KTAV.
Eissfeldt, Otto. 1932. Baal Zaphon, Zeus Kasios und der Durchzug der Israeliten durchs
Meer. Beiträge zur Religionsgeschichte des Altertums 1. Halle: Niemeyer.
Enns, Peter. 2000. Exodus. NIV Application Commentary. Grand Rapids: Zondervan.
Fairbairn, Patrick. 1870. The Typology of Scripture: Viewed in Connection with the
Whole Series of the Divine Dispensations. Edinburgh: T&T Clark.
Fensham, F. Charles. 1977. Exodus. 2nd ed. Prediking van het Oude Testament.
Nijkerk: Callenbach.
Frankfort, Henri. 1961. Ancient Egyptian Religion. New York: Harper.
Freedman, Harry, and Simon Maurice, eds. 1983a. Midrash Rabbah: Exodus. Midrash
Rabbah 3. London: Soncino.
Freedman, Harry, and Simon Maurice, eds. 1983b. Midrash Rabbah: Genesis. 2 vols.
Midrash Rabbah 1-2. London: Soncino.
Fretheim, Terence E. 1996. ‘Because the Whole Earth is Mine’: Theme and Narrative in
Exodus. Interpretation 50 (3): 229–239.
Freud, Sigmund. 1991. Moses and monotheism: an outline of psycho-analysis, and
other works. London: Hogarth.
Fritz, Volkmar. 1977. Tempel und Zelt: Studien zum Tempelbau in Israel und zu dem
Zeltheiligtum
der
Priesterschrift.
Dissertatie.
Wissenschaftliche
Monographien zum Alten und Neuen Testament 47. Neukirchen-Vluyn:
Neukirchener Verlag.
Gaebelein, Arno C. 1997. Kommentar zum Alten Testament: 1 Mose – 2. Chronik . Vol.
1. 2 vols. Dillenburg: Christliche Verlagsgesellschaft.
E X O D U S
LITERATUURLIJST
357
Gage, Warren A. 2001. The Gospel of Genesis: Studies in Protology and Eschatology .
Eugene: Wipf & Stock.
Galling, K. 1962. Incense Altar. In The Interpreter’s Dictionary of the Bible: An
Illustrated Encyclopedia, edited by George Arthur Buttrick, 2.: Vol. 2.
Nashville: Abingdon.
Garland, David E. 1996. Mark. NIV Application Commentary. Grand Rapids:
Zondervan.
Garrett, Duane A. 1991. Rethinking Genesis: the sources and authorship of the first
book of the Bible. Grand Rapids: Baker Book House.
Garrett, Duane, and Walter C. Kaiser. 2005. NIV Archaeological Study Bible: An
Illustrated Walk Through Biblical History and Culture . Grand Rapids:
Zondervan.
Geikie, Cunningham. 1893. The life and words of Christ. New York: Appleton.
Gill, John. 1763. The New John Gill’s Exposition of the Entire Bible . London:
Woodward.
Gispen, Willem H. 1932. Het boek Exodus. Korte Verklaring. Kampen: Kok.
Glueck, Nelson. 1940. The other side of the Jordan. New Haven: American Schools of
Oriental Research.
Goodenough, Erwin R. 1950. The Menorah among Jews of the Roman World. Hebrew
Union College Annual 23: 449–492.
Görg, Manfred. 2001. Israël in Hieroglyphen. Biblische Notizen 105: 21–27.
Gorospe, Athena E. 2007. Narrative and Identity: An Ethical Reading of Exodus 4 .
Biblical Interpretation Series 86. Leiden: Brill.
de Guglielmo, Antonine. 1940. What Was the Manna? Catholic Biblical Quarlerly 2:
112–119.
Haase, Julius. 1922. Der siebenarmige Leuchter des Alten Bundes, seine Geschichte
und Symbolik. München: Asokthebu.
Hamilton, Victor P. 2005. Handbook on the Pentateuch: Genesis, Exodus, Leviticus,
Numbers, Deuteronomy. Baker Academic.
Hammurabi. 1780vC. Codex Hammurabi. Mesopotamië.
Hannah, John D. 2000. 2. Mose. In Das Alte Testament. Erklärt und Ausgelegt , edited
by John F. Walvoord and Roy B. Zuck, 1:115–194. Vol. 1. 5 vols.
Holzgerlingen: Hänssler.
Hausoul, Raymond R. 2016. De namen van God. issuu.com/raymond_hausoul.
Hausoul, Raymond R. 2012. Melaatsheid. De Kruisbanier 5: 10–11.
Henrey, K.H. 1954. Land Tenure in the Old Testament. Palestine Exploration
Quarterly 86: 5–15.
Hoffman, David Zvi, trans. 1400. Midrash HaGadol: Exodus.
Hoftijzer, J. 1957. Ex. xxi 8. Vetus Testamentum 7 (4): 388–391.
Holladay, William L. 2000. A Concise Hebrew and Aramaic Lexicon of the Old
Testament. Grand Rapids: Eerdmans.
Houtman, Cornelis. 1986. Exodus. Deel I. Commentaar Oude Testament. Kampen: Kok.
Huey, F.B. 1977. Exodus: A Study Guide Commentary. Grand Rapids: Zondervan.
358
Hugenberger, Gordon P. 1994. Marriage as a Covenant: Biblical law and ethics as
developed from Malachi. Biblical Studies Library. Leiden: Brill.
Hulse, E.V. 1975. The nature of biblical ‘leprosy’ and the use of alternative medical
terms in modern translations of the Bible. Palestine Exploration Quarterly
107: 87–105.
Hyatt, J. Philip. 1980. Exodus. New Century Bible. Grand Rapids: Eerdmans.
Instone-Brewer, David. 2003. Divorce and Remarriage in the Church: Biblical
Solutions for Pastoral Realities. Downers Grove: InterVarsity.
Instone-Brewer, David. 1992. Techniques and Assumptions in Jewish Exegesis before
70 CE. Texte und Studien zum antiken Judentum 30. Tübingen: Mohr
(Siebeck).
Jacob, Benno. 1992. The second book of the Bible: Exodus. Jerusalem: KTAV.
Janzen, Waldemar. 2000. Exodus. Believers Church Bible Commentary. Scottdale:
Herald.
ben Jitschaki (Rasji), Sjlomo. 2005. Complete Tanach with Rashi . Edited by A.J.
Rosenberg. Brooklyn: Judaica.
John, Harold St. 1956. An Analysis of the Gospel of Mark . London: Pickering and Inglis
Ltd.
Jones, Carolyn. 1994. Moses: Identity and Community in Exodus. In In Good
Company: Essays in Honor of Robert Detweiler , edited by David Jasper and
Mark Ledbetter. AAR Studies in Religion 71. Atlanta: Scholars.
Josephus, Flavius. 1996. Antiquitates Judaicae: De oude geschiedenis van de Joden .
Translated by Fik J.A.M. Meijer and Marinus A. Wes. 3 vols. Baarn: Ambo.
Junior, Nyasha, and Jeremy Schipper. 2008. Mosaic Disability and Identity in Exodus
4:10; 6:12,30. Biblical Interpretation 16 (5): 428–441.
Keil, Carl F., and Franz J. Delitzsch. 1988. The Pentateuch. Commentary on the Old
Testament 1. Grand Rapids: William B. Eerdmans.
Keller, Werner. 1977. De Bijbel heeft toch gelijk: De wetenschap bewijst de historische
juistheid. Amsterdam: Meulenhoff.
Keller, Werner. 1956. Und die Bibel hat doch recht: Forscher beweisen die historische
Wahrheit. Düsseldorf: Econ.
Kennedy, A.R.S. 1902. The Golden Lampstand. In Dictionary of the Bible, edited by
James Hastings, Frederick C Grant, and H.H. Rowley, 4:663–664. Vol. 4. New
York: Scribner.
Kitchen, Kenneth. 1996. Manna. In New Bible Dictionary, edited by Derek R.W.
Wood, 725. Third Edition. Downers Grove: InterVarsity.
Kitchen, Kenneth. 2003. On the Reliability of the Old Testament . Grand Rapids:
Eerdmans.
Knijpenga, Siegwart. 2004. Niets is verborgen. Kosmische dimensies in het Marcusevangelie. Kampen: Kok.
Knox, John. 1966. The Works of John Knox. Edited by David Laing. 3 vols. New York:
AMS.
Available
from
<http://catalog.hathitrust.org/api/volumes/oclc/605983346.html>.
.
Accessed26 December 2015.
E X O D U S
LITERATUURLIJST
359
Kon, M. 1950. The Menorah of the Arch of Titus. Palestine Exploration Quarterly 82:
25–30.
Koorevaar, Hendrik J. 2005. Priestercanon. 2 vols. Leuven: ETF.
Koorevaar, Hendrik J., and Julius Steinberg. 2013. Methodiek voor een theologie van
het Oude Testament. In Theologie van het Oude Testament: De blijvende
boodschap van de Hebreeuwse Bijbel , edited by Hendrik J. Koorevaar and
Mart-Jan Paul, 51–86. Zoetermeer: Boekencentrum.
Külling, Samuel R. 1985. Zur Datierung der ‘Genesis-P-Stücke’: namentlich des
Kapitels Genesis XVII. Riehen: Immanuel.
Labuschagne, Casper J. 1987. Deuteronomium. Deel 1B (5-11). Prediking van het Oude
Testament. Nijkerk: Callenbach.
Labuschagne, Trudy. 1993. De Menora in Woord en Beeld: Een studie over de vorm,
functie en betekenis van de menora in het Oude Testament en de latere
symboliek. Dissertatie. Groningen: Rijksuniversiteit Groningen.
Lamm, Arno., and Emile-Andre. Vanbeckevoort. 2014. Wake up!: Een herontdekking
van Gods profetische kalender in tijdslijnen en feesten. Doorn: Het Zoeklicht.
van der Land, J.G. 1993. Van Abraham tot David: De oudste geschiedenis van het volk
Israël. Amsterdam: Buijten & Schipperheijn.
Langston, Scott M. 2006. Exodus through the Centuries. Blackwell Bible
Commentaries. Oxford: Blackwell.
Laughlin, John C.H. 1977. A Study of the Motif of Holy Fire in the Old Testament .
Louisville: Laughlin.
Levinas, Emmanuel. 2003. Het Menselijk Gelaat: Essays. Amsterdam: Ambo.
Levine, Baruch A. 2002. Deir ʿAlla: The Deir ʿAlla Plaster Inscriptions. In The Context
of Scripture: Archival Documents from the Biblical World , edited by William
W. Hallo and K. Lawson Younger, 2:140–145. Vol. 2. 3 vols. Leiden: Brill.
Levine, Etan. 2001. Biblical Women’s Marital Rights. Proceedings of the American
Academy for Jewish Research 63.
Levine, Étan. 2009. Marital Relations in Ancient Judaism . Beihefte zur Zeitschrift für
altorientalische und biblische Rechtsgeschichte 10. Wiesbaden: Harrassowitz.
Levine, Etan. 1999. On Exodus 21, 10 ’Onah and Biblical Marriage. Zeitschrift für
altorientalische und biblische Rechtgeschichte 5: 133–164.
Levin, S. 1992. The Speech Defect of Moses. Journal of the Royal Society of Medicine
85 (10): 632–633.
Longman III, Tremper, and Raymond B. Dillard. 2006. An introduction to the Old
Testament. Grand Rapids: Zondervan.
Lucado, Max. 2002. Just Like Jesus Devotional. Nashville: Thomas Nelson.
Luck, William F. 1987. Divorce and Remarriage: Recovering the biblical view . San
Francisco: Harper & Row.
Luther, Martin. 1967. Table Talk. Edited by Helmut T. Lehmann. Luther’s Works 54.
Philadelphia: Fortress.
MacDonald, William. 1990. Believers Bible Commentary. Nashville: Nelson.
Mackintosh, Charles H. n.d. Aantekeningen op Exodus. Winschoten: Uit het Woord
der Waarheid.
360
Mendelsohn, I. 1935. The Conditional Sale into Slavery of Free-Born Daughters in
Nuzi and the Law of Ex. 21:7-11. Journal of the American Oriental Society 55
(2): 190–195.
Meyers, Carol L. 1976. The Tabernacle Menorah: A synthetic study of a symbol from
the Biblical cult. American Schools of Oriental Research 2. Missoula: Scholars
Press.
Milgrom, Jacob. 1991. Leviticus 1-16: A New Translation with Introduction and
Commentary. Anchor Bible 3. New York: Doubleday.
Moltmann, Jürgen. 1999. Erfahrungen theologischen Denkens: Wege und Formen
christlicher Theologie. Systematischen Beiträge zur Theologie 6. München:
Kaiser.
Mull, K.V., and C.S. Mull. 1992. Biblical Leprosy: Is It Reality? Bible Review 8.
bar Nafha (180-290), Yohanan, ed. 250AD. Midrash Tehillim: Midrasj op de Psalmen .
Galilea.
Negev, Avraham, and Shimon Gibson. 2005. Archaeological Encyclopedia of the Holy
Land. 4th ed. New York: Continuum.
Neusner, Jacob. 2011a. b. Ketubot. Babylonian Talmud 9. Nashville: Hendrickson.
Neusner, Jacob. 2011b. b. Qiddushin. Babylonian Talmud 12. Nashville: Hendrickson.
Neusner, Jacob. 2011c. b. Rosh Hashanah. Babylonian Talmud 6. Nashville:
Hendrickson.
Neusner, Jacob. 2011d. b. Shabbat. Babylonian Talmud 2. Nashville: Hendrickson.
Neusner, Jacob. 2011e. b. Ta’anit. Babylonian Talmud 7. Nashville: Hendrickson.
Neusner, Jacob. 2011f. b. Yoma. Babylonian Talmud 5. Nashville: Hendrickson.
Neusner, Jacob. 2011g. b. Zebahim. Babylonian Talmud 18. Nashville: Hendrickson.
Neusner, Jacob. 2008a. j. Ketubot. Jeruzalem Talmud. Nashville: Hendrickson.
Neusner, Jacob. 2008b. j. Yoma. Jeruzalem Talmud. Nashville: Hendrickson.
Neusner, Jacob. 1988a. m. Eduyyot. Mishnah. New Haven; London: Yale University.
Neusner, Jacob. 1988b. m. Ketubot. In Mishnah. New Haven; London: Yale University.
Neusner, Jacob. 1988c. m. Negaim. In Mishnah. New Haven; London: Yale University.
North, R. 1970. Zechariah’s Seven-Spout Lampstand. Biblica 51: 183–206.
North, Robert. 1955. Flesh, Covering, and Response, Ex. XXI 10. Vetus Testamentum 5
(2): 204–206.
Noth, Martin. 1958. Das zweite Buch Mose, Exodus. Alte Testament Deutsch 5.
Göttingen: Vandenhoeck & Ruprecht.
Origenes, Adamantius. n.d. Homilieën op Lucas.
Osborn, Noel D., and Howard Hatton. 1999. A Handbook on Exodus . UBS Handbook
Series. New York: United Bible Societies.
Paul, Mart-Jan, and Herbert Klement. 2013. De wegen van God: zijn wil, geboden en
wet. In Theologie van het Oude Testament: De blijvende boodschap van de
Hebreeuwse Bijbel, edited by Hendrik J. Koorevaar and Mart-Jan Paul, 183–
218. Zoetermeer: Boekencentrum.
Paul, Mart-Jan, Gijs Van den Brink, and J.C. (Hans) Bette, eds. 2004. Bijbelcommentaar
Genesis-Exodus. Studiebijbel Oude Testament 1. Veenendaal: Centrum voor
Bijbelonderzoek.
E X O D U S
LITERATUURLIJST
361
Paul, Shalom M. 1969. Exod. 21:10: A Threefold Maintenance Clause. Journal of Near
Eastern Studies 28 (1): 48–53.
Philo. 2005a. De Decalogo - On the Decalogue. In The Works of Philo, translated by
Charles D. Yonge. Peabody: Hendrickson.
Philo. 2005b. De Praemiis et Poenis - On Rewards and Punishments. In The Works of
Philo, translated by Charles D. Yonge. Peabody: Hendrickson.
Philo. 2005c. De Specialibus Legibus - On the Special Laws. In The Works of Philo,
translated by Charles D. Yonge. 4 vols. Peabody: Hendrickson.
Philo. 2005d. De Vita Mosis - On the life of Moses. In The Works of Philo, translated
by Charles D. Yonge. 2 vols. Peabody: Hendrickson.
Philo. 2005e. Quis Rerum Divinarum Heres Sit; - Who is the Heir of divine things. In
The Works of Philo, translated by Charles D. Yonge. Peabody: Hendrickson.
Philo van Alexandrië. 2005. Quod Deterius Potiori Insidiari Soleat: The Worse Attacks
the Better. In The Works of Philo, translated by Charles D. Yonge. Peabody:
Hendrickson.
Pink, Arthur W. 1962. Gleanings in Exodus. Chicago: Moody.
Pool, Jan. 2011. Droom in Uitvoering: Ontdek Gods unieke plan voor jouw leven .
Harderwijk: Highway Media.
Pritchard, James B. 1969. Ancient Near Eastern Texts Relating to the Old Testament .
Princeton: Princeton University.
Propp, William H. 1999. Exodus 1-18: A New Translation with Introduction and
Commentary. Anchor Bible 2. New York: Doubleday.
Rawlinson, George. 1961. The Second book of Moses, called Exodus . Handy
Commentary. London: Cassell & Co.
Redford, Donald B. 1987. An Egyptological Perspective on the Exodus Narrative. In
Egypt, Israel, Sinai: Archaeological and historical relationships in the biblical
period, edited by Anson F. Rainey. Tel Aviv: Tel Aviv University.
Remmers, Arend. 2001. Biblische Bilder und Symbole Lexicon. Hückeswagen: CSV.
Rendtorff, Rolf. 1970. Das Land Israel im Wandel der alttestamentlichen Geschichte.
In Jüdisches Volk, gelobtes Land: Die biblischen Landverheissungen als
Problem des jüdischen Selbstverständnisses und der christlichen Theologie ,
edited by Willehad P. Eckert, Nathan P. Levinson, and Martin Stöhr, 153–
168. Abhandlungen zum christlich-jüdischen Dialog. München: Kaiser.
Rendtorff, Rolf. 1977. Das überlieferungsgeschichtliche Problem des Pentateuch .
Beihefte zur Zeitschrift für die alttestamentliche Wissenschaft 147. Berlin: de
Gruyter.
Rienecker, Fritz. 1953. Das Evangelium des Matthäus. Wuppertaler Studienbibel.
Wuppertal: Brockhaus.
Sarna, Nahum M. 1991. Exodus [Shemot]: The Traditional Hebrew Text with the New
JPS Translation. The JPS Torah Commentary. Philadelphia: Jewish
Publication Society.
Sasson, Jack M. 1966. Circumcision in the Ancient Near East. Journal of Biblical
Literature 85: 473–476.
362
Sauer, Erich. 1979. From Eternity to Eternity. An Outline of Divine Purposes . Grand
Rapids: Eerdmans.
Schecter, Solomon, trans. 1400. Midrash HaGadol: Genesis.
Scherman, Nosson. 2009. The Chumash: The Torah, Haftaros and Five Megillos with a
Commentary Anthologized from the Rabbinic Writings. New York: Mesorah.
Schmid, Hans Heinrich. 1976. Der sogenannte Jahwist: Beobachtungen und Fragen zur
Pentateuch- forschung. Zürich: Theologischer Verlag.
Schmid, Herbert. 1968. Mose. Überlieferung und Geschichte. Beihefte zur Zeitschrift
für die alttestamentliche Wissenschaft 110. Berlin: Töpelmann.
Segal, M.H. 1968. The Pentateuch. Jerusalem: Hebrew University.
Short, A. Rendle. 1952. Modern Discovery and The Bible. 3rd ed. London: InterVarsity.
Smith, M. 1957. The Image of God. Bulletin of John Rylands Library 40: 473–512.
Strack, Hermann L., and Paul Billerbeck. 2009. Kommentar zum Neuen Testament aus
Talmud und Midrasch. 5 vols. 10th ed. München: Beck.
te Stroete, G. 1966. Exodus. Vol. 2. 2 vols. De Boeken van het Oude Testament 1.
Roermond: Romen & Zonen.
Stuart, Douglas K. 2006. Exodus. New American Commentary 2. Nashville: Broadman
& Holman.
Thiel, Winfried. 1980. Die soziale Entwicklung Israels in vorstaatlicher Zeit .
Neukirchen-Vluyn: Neukirchener.
Tigay, Jeffry H. 1978. ‘Heavy of Mouth’ and ‘Heavy of Tongue’ on Moses’ Speech
Difficulty. Bulletin of the American Schools of Oriental Research (231): 57–
67.
Troeltsch,
Ernst.
1905.
Psychologie
und
Erkenntnistheorie
in
der
Religionswissenschaft eine Untersuchung über die Bedeutung der Kantischen
Religionslehre für die heutige Religionswissenschaft. Tübingen: Mohr.
Vanhoozer, Kevin J. 2010. Remythologizing Theology Divine Action, Passion, and
Authorship. Cambridge Studies in Christian Doctrine 18. Cambridge; New
York: Cambridge University.
van der Veen, Peter, Christoffer Theis, and Manfred Görg. 2010. Israel in Canaan
(Long) before Pharaoh Merenptah?`A Fresh Look at Berlin Statue Pedestal
Relief 21687. Journal for Ancient Egyptian Interconnections 2 (4): 15–25.
Walton, John H., Victor H. Matthews, and Mark W. Chavalas. 2000. The IVP Bible
Background Commentary: Old Testament. Downers Grove: InterVarsity.
Wells, Bruce. 2009. Exodus. In Zondervan Illustrated Bible Backgrounds Commentary ,
1:160–283. Vol. 1. 5 vols. Grand Rapids: Zondervan.
Wenham, Gordon J. 2008. Numbers. An introduction and commentary . Tyndale Old
Testament commentaries 4. Leicester: InterVarsity.
White, Jeffrey A. 2011. Divorce and a Deafening Silence: Exegesis of Exodus 21:10-11
in the Twentieth Century. Lynchburg: Liberty University.
Wiersbe, Warren W. 2007. The Wiersbe Bible Commentary. The Complete Old
Testament. Eastbourne: David C Cook.
Wyatt, Nick. 1986. The Significance of the Burning Bush. Vetus Testamentum 36: 361–
364.
E X O D U S
LITERATUURLIJST
363
Yarden, Leon. 1971. The tree of light: A study of the menorah, the seven-branched
lampstand. Ithaca: Cornell University.
Zohary, Daniel, and María Hopf. 1994. Domestication of Plants in the Old World .
Oxford: Clarendon.
Download
Random flashcards
fff

2 Cards Rick Jimenez

mij droom land

4 Cards Lisandro Kurasaki DLuffy

Create flashcards