2002/244 - GO! Pro

advertisement
SECUNDAIR ONDERWIJS
Onderwijsvorm:
TSO
Graad:
Derde graad
Jaar:
eerste en tweede leerjaar
Studiegebied:
Chemie
FUNDAMENTEEL GEDEELTE
Optie(s):
Farmaceutisch – technisch assistent
Vak(ken):
TV Toegepaste chemie
Vakkencode:
WW-k
Leerplannummer:
2002/244
(vervangt 94008)
Nummer Inspectie:
2002/192//1/I/SG/1/III/ /D/
1ste lj
2de lj
6 lt/w
3 lt/w
TSO – 3de graad – optie: Farmaceutisch-technisch assistent
TV Toegepaste chemie (1ste leerjaar: 6 lestijden/week, 2de leerjaar: 3 lestijden/week)
1
INHOUD
Visie ..........................................................................................................................................................2
Beginsituatie .............................................................................................................................................3
Algemene doelstellingen ..........................................................................................................................4
Leerplandoelstellingen / Leerinhouden / Specifieke wenken ...................................................................5
Deelvak: Algemene en organische chemie ..............................................................................................5
Deelvak: Analytische chemie (practicum) ..............................................................................................25
Algemene pedagogisch-didactische wenken .........................................................................................30
Minimale materiële vereisten..................................................................................................................32
Evaluatie .................................................................................................................................................33
Bibliografie ..............................................................................................................................................36
TSO – 3de graad – optie: Farmaceutisch-technisch assistent
TV Toegepaste chemie (1ste leerjaar: 6 lestijden/week, 2de leerjaar: 3 lestijden/week)
2
VISIE
Het vak toegepaste chemie dient vooral als ondersteunend vak binnen de specificiteit van deze optie
gezien te worden, zodat de opgedane kennis rechtstreeks benut kan worden.
De nadruk komt ligt op het zelf uitvoeren van experimenten, aansluitend op de theorie.
Ook voor het uitwerken van de verschillende hoofdstukken uit de theorie wordt vooral op de
zelfwerkzaamheid van de leerlingen een beroep gedaan, zowel voor het opzoeken als voor het
verwerken van gegevens. Uiteraard zal ICT hierbij een belangrijke rol spelen.
Toegepaste chemie zal er bovendien toe bijdragen dat de relatie tussen denken en doen, tussen zuivere
en toegepaste kennis beklemtoond wordt.
Door een goede wetenschappelijke basis zal men in staat zijn om misopvattingen en pseudowetenschappelijke theorieën zoals homeopathie, macrobiotiek, enz. in een juist kader te plaatsen.
TSO – 3de graad – optie: Farmaceutisch-technisch assistent
TV Toegepaste chemie (1ste leerjaar: 6 lestijden/week, 2de leerjaar: 3 lestijden/week)
3
BEGINSITUATIE
Bepaling van de leerlingengroep
Dit leerplan is bestemd voor de studierichting Farmaceutisch-technisch assistent van de derde graad
TSO.
Het deelvak ‘Algemene en organische chemie’ met drie lestijden in het eerste leerjaar en met drie
lestijden in het tweede leerjaar, geldt ook voor de studierichtingen Chemie en Techniek-wetenschappen
van de derde graad TSO, zodat het samen zetten met leerlingen van deze studierichtingen toegelaten is.
Om de veiligheid bij het uitvoeren van leerlingenproeven niet in het gedrang te brengen is het
aangewezen dat het aantal leerlingen niet meer dan 16 bedraagt.
De leraar oordeelt of hij, rekening houdend met het aantal leerlingen, met de uitrusting van zijn
laboratorium en de aard van de te gebruiken toestellen en producten, de door het leerplan
voorgeschreven experimenten zonder gevaar kan uitvoeren of laten uitvoeren.
Indien hij oordeelt dat de voorhanden zijnde uitrusting gevaar voor hemzelf of voor de leerlingen oplevert,
verwittigt hij onmiddellijk het instellingshoofd, die de nodige maatregelen treft om de activiteiten in
normale omstandigheden te laten doorgaan.
Beginsituatie
Er wordt uitgegaan van het feit dat de leerlingen die deze studierichting in de derde graad aanvatten de
minimumdoelstellingen voor het vak chemie van de tweede graad ASO of TSO hebben bereikt.
Dit leerplan sluit aan op het leerplan Toegepaste chemie van de tweede graad TSO. Leerlingen die in de
tweede graad ASO een onderwijsvorm in de majorrichtingen volgden, kunnen eveneens dit leerplan volgen
Een beknopte herhaling van sommige begrippen kan noodzakelijk zijn, zeker voor leerlingen die uit
studierichtingen komen met weinig uren Chemie of Toegepaste chemie.
De leerlingen zijn in staat om nauwkeurig en met zorg te werken. Zij bezitten ook het nodige
verantwoordelijkheidsbesef en zijn sociaal vaardig.
TSO – 3de graad – optie: Farmaceutisch-technisch assistent
TV Toegepaste chemie (1ste leerjaar: 6 lestijden/week, 2de leerjaar: 3 lestijden/week)
4
ALGEMENE DOELSTELLINGEN
De cursus Toegepaste chemie heeft als centrale doelstelling de leerlingen te ondersteunen en voor te
bereiden op tewerkstelling in apotheken, als verkoper van farmaceutische en aanverwante producten.
Van de leerlingen in deze studierichting wordt een zekere handigheid gevraagd, een goede opmerkingsgave, nauwgezetheid, zin voor analyse en synthese.
De leerlingen tonen verantwoordelijkheid door de voorschriften strikt te volgen.
In de labo-oefeningen worden een aantal basistechnieken aangeleerd die direct aansluiten bij de theorie.
De leerlingen verwerven inzicht in de functie en het belang van de gebruikte analysetechnieken en
veiligheidsvoorschriften.
In het kader van onze huidige samenleving zal tevens speciaal aandacht geschonken worden aan de
‘omgeving’, het ‘milieu’.
Na een les of een lessenreeks kunnen de leerlingen:
-
juist, zorgvuldig en nauwkeurig een gegeven recept uitvoeren;
-
met hun eigen woorden uitleggen welke het gestelde probleem is en in welke mate een experiment
daarop een antwoord kan geven;
-
gericht waarnemen;
-
de waargenomen feiten mondeling en/of schriftelijk weergeven;
-
de bekomen resultaten kritisch beoordelen en besluiten trekken die eventueel tot algemene
wetmatigheden leiden;
-
bij het uitvoeren van experimenten gevoel voor nauwkeurigheid, zorg en handvaardigheid vertonen;
-
het juiste materiaal kiezen en het op de geschikte manier gebruiken;
-
voor de gebruikte stoffen de IUPAC-nomenclatuur toepassen;
-
voor de gebruikte grootheden de SI-eenheden geven;
-
met behulp van ICT, wetenschappelijke gegevens opzoeken en verwerken;
-
de veiligheidsvoorschriften toepassen en zin voor hygiëne vertonen;
-
het belang van veiligheid en hygiëne in het laboratorium aangeven;
-
in groepsverband werken;
-
de principes van wetenschappelijke methode geven;
-
de algemene kennis van fysische en van chemische eigenschappen van stoffen toepassen;
-
een groot aantal laboratoriumhandelingen en preparatievee technieken uitvoeren;
-
de theoretische achtergronden van de laboratoriumhandelingen beschrijven;
-
de preparatievee technieken toepassen bij de bereiding van een aantal preparaten;
-
verslagen en meetrapporten van deze bereidingen maken.
Omwille van de leesbaarheid worden de leerplandoelstellingen, de leerinhouden en de methodologische
wenken in afzonderlijke cellen geplaatst per hoofdstuk.
Binnen deze cellen werd getracht de horizontale lezing zo veel als mogelijk door te trekken. Daarom dient
elk blok als een geheel te worden beschouwd.
De niet-verplichte uitbreidingsdoelstellingen zijn cursief gezet en met de letter ‘U’ aangeduid.
TSO – 3de graad – optie: Farmaceutisch-technisch assistent
TV Toegepaste chemie (1ste leerjaar: 6 lestijden/week, 2de leerjaar: 3 lestijden/week)
5
LEERPLANDOELSTELLINGEN / LEERINHOUDEN / SPECIFIEKE WENKEN
DEELVAK: ALGEMENE EN ORGANISCHE CHEMIE
LEERPLANDOELSTELLINGEN
De leerlingen kunnen:
- de algemene structuur van het atoom weergeven en
uitleggen;
LEERINHOUDEN
1
1.1
- de samenstelling en de eigenschappen van de kern
geven;
Atoombouw
Algemene structuur van het
atoom:
het elektron
- eigenschappen van protonen en neutronen
opsommen;
de kern
1.2
SPECIFIEKE WENKEN
1
Atoombouw en Periodiek systeem
De leerlingen hebben reeds voldoende basiskennis van
atoombouw opgedaan in de tweede graad. Ook in de lessen
fysica wordt atoombouw behandeld, zodat overleg met de
leerkracht fysica noodzakelijk is.
Een korte herhaling en uitdieping, bv. aan de hand van een
historisch overzicht i.v.m. de ontdekking van de atoombouw,
is hier op zijn plaats. Een website met veel informatie over
de geschiedenis van de scheikunde is:
http://webserver.lemoyne.edu/faculty/giunta/papers.html
Atoommassa:
- protonen(ge)tal, neutronen(ge)tal, nucleonen(ge)tal
kenschetsen;
protonengetal, neutronengetal, nucleonengetal
- de betekenis van de begrippen isotope nucliden,
nuclidemassa, gemiddelde atoommassa verwoorden;
isotope nucliden
Nucleonen: protonen en neutronen
atoommassa-eenheid
- de eenheid van atoommassa kenschetsen;
1.3
- het gedrag en de eigenschappen van het elektron
beschrijven;
- de structuur van de elektronenmantel beschrijven;
- het atoommodel van Rutherford met het atoommodel
van Bohr vergelijken;
- het maximum aantal elektronen per schil weergeven;
Structuur van de
elektronenmantel
energieniveaus
Aangeven dat de energieniveaus overeenstemmen met
schillen en sub-schillen (s, p, d en f).
TSO – 3de graad – optie: Farmaceutisch-technisch assistent
TV Toegepaste chemie (1ste leerjaar: 6 lestijden/week, 2de leerjaar: 3 lestijden/week)
LEERPLANDOELSTELLINGEN
6
LEERINHOUDEN
- het verband tussen de atoomstructuur en de indeling
van de elementen in perioden en in groepen van het
periodiek systeem geven;
SPECIFIEKE WENKEN
verband tussen het periodiek Het verband tussen aantal atomen in een horizontale reeks
van het periodiek systeem en de atoomstructuur.
systeem en de
atoomstructuur
Het verband tussen het aantal schillen en de plaats in een
zelfde groep van het periodiek systeem.
- het periodieke verloop van fysische en van chemische
eigenschappen van enkelvoudige stoffen verklaren;
Een waardevolle website: www.tabelvanmendeljev.be/
Eigenschappen van niet-metalen en van metalen
(metaalbinding) en het praktisch belang van niet-metalen,
metalen en legeringen kan hier herhaald worden.
1.4
U
- het duaal karakter van het elektron uitleggen;
Kwantumtheorie
kwantumgetallen
- de betekenis van de kwantumgetallen verwoorden;
- de verbodsregel van Pauli toepassen;
verbodsregel van Pauli
2
- het verband leggen tussen de elektronenconfiguratie
en de ionisatie-energie;
- de begrippen ionisatie-energie, elektronenaffiniteit en
roosterenergie omschrijven;
U
- de kristalstructuur van ionverbindingen beschrijven;
- de samenstelling van ionverbindingen weergeven;
- uit formules van ionverbindingen de namen afleiden en
vice versa;
- eigenschappen van ionenverbindingen afleiden en met
voorbeelden illustreren;
2.1
Chemische binding
Ionbinding
ionisatie-energie
elektronenaffiniteit
roosterenergie
kristalstructuur van
ionverbindingen
Omdat het uitdiepen van de kwantumtheorie erg theoretisch
en tijdrovend is, beperkt men zich tot het aanbrengen van
het duaal karakter (deeltje versus golf) van het elektron.
In de lessen fysica wordt hier, ook in verband met de aard
van het licht, meer aandacht aan besteed.
2
Chemische binding
De leerlingen hebben reeds voldoende basiskennis van de
atoom- en ionbinding opgedaan in de tweede graad.
In plaats van een systematische behandeling kan de
herhaling en uitdieping van dit onderwerp het best gebeuren
als de gelegenheid zich voordoet.
Zo kan de ionbinding en het bestaan van dipolen bij de
uitwerking van zouten in water beschreven worden
TSO – 3de graad – optie: Farmaceutisch-technisch assistent
TV Toegepaste chemie (1ste leerjaar: 6 lestijden/week, 2de leerjaar: 3 lestijden/week)
LEERPLANDOELSTELLINGEN
- eigenschappen van atoomverbindingen geven en
verklaren;
U
7
LEERINHOUDEN
2.2
SPECIFIEKE WENKEN
Atoombinding
lewisstructuren
- lewisstructuurformules schrijven;
datieve binding
- het begrip datieve binding met eigen woorden
uitleggen;
mesomerie
dipoolmoleculen
- het begrip mesomerie uitleggen;
- het begrip dipoolmolecule omschrijven;
De atoombinding kan best herhaald en uitgediept worden bij
de behandeling van de koolstofchemie;
Het schrijven van lewisstructuren kan ingeoefend worden bij
de behandeling van de oxozuren.
De ruimtelijke bouw van moleculen kan met behulp van het
sterisch getal afgeleid worden. Een reeks van goede
oefeningen is te vinden op de website:
www.vsko.be/vvkso/didacweb/chemie/vsepr/index.htm
- de overgang van atoombinding naar ionbinding
uitleggen met het verschil in elektronegatieve waarde;
- moleculekristallen kenschetsen;
- met voorbeelden de begrippen kristalwater en
hydratatie verduidelijken;
- het aantal beduidende cijfers bepalen van een meetresultaat, rekening houdend met de nauwkeurigheid
van de gebruikte apparatuur;
- het verband leggen tussen de procentuele
samenstelling van een stof (aantal g van elk element in
100 g van de stof) en de verhoudingsformule van die
stof;
3
Stoichiometrie
3
Stoichiometrie
3.1
Nauwkeurigheid en
beduidende cijfers
Afspraken rond het gebruik van het aantal beduidende
cijfers en de gebruikte methode gebeurt in overleg met de
leerkrachten fysica en wiskunde.
3.2
Verhoudingsformules
TSO – 3de graad – optie: Farmaceutisch-technisch assistent
TV Toegepaste chemie (1ste leerjaar: 6 lestijden/week, 2de leerjaar: 3 lestijden/week)
LEERPLANDOELSTELLINGEN
- het gehalte van een opgeloste stof in de oplossing
weergeven als (stofhoeveelheid)concentratie,
massaconcentratie, massafractie, volumefractie,
stofhoeveelheidfractie;
U
8
LEERINHOUDEN
SPECIFIEKE WENKEN
3.3
Samenstelling van
oplossingen
- stoichiometrische vraagstukken maken met
3.4
gebruikmaking van de massa, het volume, de dichtheid
en zo nodig de algemene gaswet, alsook van het
gehalte van oplossingen;
Stoichiometrische
vraagstukken
Nadat de leerlingen de techniek voor het oplossen van
stoichiometrische vraagstukken hebben aangeleerd, zal dit
verder ingeoefend worden telkens waar van toepassing, bv.
tijdens de lessen organische chemie, het uitvoeren van
zuur-basereacties en redoxreacties.
4
Drijfveren van reacties
4
4.1
Energie en enthalpie
- vraagstukken maken over het begrip ‘overmaat’ en het
rendement;
- de wet van behoud van energie formuleren;
Enthalpie (symbool H, van Heat) is gedefinieerd als de
inwendige energie (= U) van het systeem plus de druk (p)
vermenigvuldigd met het volume (V) van het systeem.
H zegt iets over de arbeid (W) die een systeem in een
adiabatische toestand (zonder warmte-uitwisseling met de
omgeving) levert: W, verricht door een systeem is gelijk aan
de afname van H.
- uitleggen waarom een stof inwendige energie bezit die
afhangt van de aard van de bindingen, de
aggregatietoestand en de temperatuur;
- de enthalpieverandering ∆H van een stof definiëren als
verandering van de energie-inhoud;
- uitleggen dat het verbreken van bindingen gepaard
gaat met ∆H > 0 en dat het vormen van bindingen
gepaard gaat met ∆H < 0;
- experimenteel nagaan of een reactie exotherm is of
endotherm;
- het verband leggen tussen het teken van ∆H en het
exotherm of endotherm karakter van de reactie;
Drijfveren van reacties
4.2
Thermochemie
Afhankelijk van de diepgang van de behandeling van
energetische aspecten van chemische reacties in de tweede
graad, zal dit onderdeel meer of minder uitgebreid aan bod
komen.
TSO – 3de graad – optie: Farmaceutisch-technisch assistent
TV Toegepaste chemie (1ste leerjaar: 6 lestijden/week, 2de leerjaar: 3 lestijden/week)
LEERPLANDOELSTELLINGEN
9
LEERINHOUDEN
SPECIFIEKE WENKEN
- vormingsenthalpie definiëren;
vormingsenthalpie
- in een tabel de vormingsenthalpie van een
samengestelde stof opzoeken;
- de reactie-enthalpie berekenen uit de vormingsenthalpieën van de reactieproducten en van de
uitgangsstoffen;
wet van Hess
- de wet van Hess formuleren;
- steunend op de wet van Hess en op een tabel van
vormingsenthalpieën, eenvoudige thermochemische
berekeningen uitvoeren;
U
- stoichiometrische berekeningen maken waarin
thermochemische problemen voorkomen;
4.3
Entropie
- entropie als een maat van wanorde definiëren;
- de relatie tussen (vrije) energie, enthalpie en entropie
aangeven;
Entropie (symbool S). kan gezien worden als een maat voor
wanorde (chaos). In een gesloten systeem (geen
uitwisseling met de omgeving) kan S nooit afnemen, dus de
wanorde in een gesloten systeem kan alleen stijgen.
Voor uitleg over enthalpie en entropie:
www.chem.ualberta.ca/~plambeck/che/p102/p02051.htm
- de definitie van reactiesnelheid geven;
- uitleggen dat in reacties (in de meeste gevallen)
bestaande chemische bindingen worden verbroken en
nieuwe worden gevormd;
- beredeneren dat deeltjes van de uitgangsstoffen met
mekaar effectief moeten botsen om te kunnen
reageren;
5
Reactiesnelheid
5
Reactiesnelheid
5.1
Reactiesnelheid en
effectieve botsingen
Het verband leggen tussen het toenemen van het aantal
effectieve botsingen per seconde en het toenemen van de
reactiesnelheid
TSO – 3de graad – optie: Farmaceutisch-technisch assistent
TV Toegepaste chemie (1ste leerjaar: 6 lestijden/week, 2de leerjaar: 3 lestijden/week)
LEERPLANDOELSTELLINGEN
- uit het eenvoudig corpusculair kinetisch model van de
materie afleiden dat het aantal effectieve botsingen
tussen de reagerende deeltjes vergroot door het
toenemen van de verdelingsgraad van de stof (en dus
van de contactoppervlakte), de concentraties en de
temperatuur;
LEERINHOUDEN
5.2
Factoren die de
reactiesnelheid
beïnvloeden
- de moeilijkheid omschrijven dat niet elke botsing van
deeltjes effectief is;
- beredeneren dat het geactiveerde complex eerst kan
ontstaan als de kinetische energie van de afzonderlijke
deeltjes bij een effectieve botsing met een hoeveelheid
energie, de z.g. activeringsenergie, is toegenomen;
U
- weergeven dat de meeste reacties in verschillende
stappen, de z.g. "elementaire reacties", verlopen en
dat hoofdzakelijk de traagste stap de reactiesnelheid
van het totale proces bepaalt;
U
- het verband leggen tussen de wijziging van het
reactiemechanisme door toevoeging van een
katalysator en het ontstaan van een nieuw
reactiemechanisme met een kleinere
activeringsenergie;
U
- geschikte experimenten interpreteren als bevestiging
van de invloed van de verschillende factoren op de
reactiesnelheid;
- voor een algemene reactie, waarbij de uitgangsstoffen 5.3
zich in dezelfde fase bevinden, de snelheidswet
schrijven;
- de snelheidsconstante (k) als functie van de
temperatuur en van de eventueel gebruikte katalysator
kenschetsen;
10
SPECIFIEKE WENKEN
De factoren die de reactiesnelheid beïnvloeden worden
verklaard d.m.v. de botsingstheorie en reactiemechanismen
Factoren die onderzocht en verklaard worden zijn:
› de aard van de reagerende deeltjes;
› de katalysator of de inhibitor;
› de verdelingsgraad van de stof;
› de concentraties;
› de temperatuur.
Chemische snelheidswet
Voor een reactie a A + b B + ... ---> x X + y Y +...
waarbij A, B,... zich in dezelfde fase bevinden is de
uitdrukking van de algemene chemische snelheidswet voor
het ogenblik (t) vt = k . [A]mt . [B]nt ; waarbij de
exponenten m, n, ... niet uit de reactievergelijking afleidbaar
zijn.
TSO – 3de graad – optie: Farmaceutisch-technisch assistent
TV Toegepaste chemie (1ste leerjaar: 6 lestijden/week, 2de leerjaar: 3 lestijden/week)
LEERPLANDOELSTELLINGEN
- het belang van de koolstofchemie uitleggen;
- voorbeelden van natuurlijke, synthetische en
kunstmatige organische stoffen geven;
- verklaren waarom het aantal organische stoffen zo
groot is;
LEERINHOUDEN
6
Koolstofchemie
6.1
- de ketenstructuur en de ringstructuur van organische
moleculen voorstellen;
- substitutiereacties van alkanen met halogenen door
een reactievergelijking voorstellen en interpreteren als
homolytische substitutie;
- de reactieproducten afleiden bij de homolytische
substitutiereactie van alkanen met halogenen;
- de trigonale structuur van de etheenmolecule
weergeven;
U
- sp2-hybridisatie beschrijven;
U
- bij elekrofiele addities aan alkenen het elektrofiel
reagens en het nucleofiel substraat aanduiden;
- de lineaire structuur van de ethynmolecule weergeven;
U
- sp-hybridisatie beschrijven;
- structuurisomerie met voorbeelden kenschetsen;
- additiereacties schrijven met alkenen en alkynen;
- van de volgende stoffen of mengsels een typische
toepassing of eigenschap aangeven: methaan,
wasbenzine, white spirit, paraffine;
6
Koolstofchemie
Alifatische koolwaterstoffen › oefeningen maken op nomenclatuur en isomerie;
alkanen en cycloalkanen
› bronnen en/of bereiding van enkele belangrijke
organische stoffen bespreken;
› toepassingen in de samenleving geven;
3
- sp -hybridisatie beschrijven;
SPECIFIEKE WENKEN
Per onderdeel van de koolstofchemie, daar waar het past,
- de tetraëderstructuur van methaan voorstellen;
U
11
alkenen en cycloalkenen
alkynen
› fysische eigenschappen (vluchtigheid, oplosbaarheid,
enz.) van een aantal gebruikelijke organische verbindingen
nagaan en deze eigenschappen vergelijken met deze van
de overeenstemmende alkanen;
› een organische verbinding herkennen aan de specifieke
groep die ze bezit en afleiden welke reacties de verbinding
kan aangaan.
Een woordenboek ‘Organische chemie’ met 2750
verbindingen, begrippen en reacties is te raadplegen op:
http://www-woc.sci.kun.nl/
Meer dan 1400 moleculemodellen zijn te vinden op
http://people.ouc.bc.ca/woodcock/molecule/molecule.html
Om deze voorstellingen te gebruiken is het programma
‘chime’ of ‘rasmol’ noodzakelijk. De voorstellingswijze van
een molecule kan telkens aangepast worden (bolkapmodel,
staaf-bolmodel, enz.) Rotatie is mogelijk en er kan op de
moleculen ingezoomd worden. Chime = plugin (uitbreiding
van het bladerprogramma), noodzakelijk om moleculen in
een bladerprogramma zoals Internet Explorer te kunnen
bekijken.
Rasmol = programma dat de moleculen kan tonen zonder
Internet te gebruiken. Het grote voordeel van Rasmol: het
kan op een diskette, samen met honderden modellen van
moleculen. Leerlingen kunnen het gemakkelijk meenemen
en thuis gebruiken.
TSO – 3de graad – optie: Farmaceutisch-technisch assistent
TV Toegepaste chemie (1ste leerjaar: 6 lestijden/week, 2de leerjaar: 3 lestijden/week)
LEERPLANDOELSTELLINGEN
- verklaren waarom benzeen bijzondere eigenschappen
bezit;
LEERINHOUDEN
6.2
U
SPECIFIEKE WENKEN
De historische achtergronden i.v.m. de ontdekking van de
structuur van benzeen door A. von Kékulé weergeven;
benzeen en homologen
- het voorkomen en de winning van benzeen, tolueen en
xyleen geven;
- de reactievergelijking voor de bereiding van tolueen,
broombenzeen, nitrobenzeen en benzeensulfonzuur
met structuurformules weergeven;
Aromatische
koolwaterstoffen
12
Substitutieproducten van benzeen
- het reactiemechanisme voor de bereiding van tolueen,
broombenzeen, nitrobenzeen en benzeensulfonzuur
met structuurformules weergeven en het elektrofiel
reagens aanduiden;
tolueen
Het uitvoeren van experimenten met benzeen is niet
toegelaten.
broombenzeen
Als alternatief kan voor tolueen gekozen worden.
nitrobenzeen
benzeensulfonzuur
disubstitutieproducten
Het belang van de aromatische verbindingen, bv., aspirine,
kleurstoffen, TNT, enz. aangeven.
- met structuurformules de ortho-, de meta- en de paraisomeren van disubstitutieproducten van benzeen
weergeven;
U
- de oriëntatieregels op concrete voorbeelden
toepassen;
- het onderscheid tussen primaire, secundaire en
tertiaire alcoholen maken;
- substitutiereacties schrijven;
U
- bij nucleofiele substitutiereacties het nucleofiel reagens
en het elektrofiel substraat aanduiden;
U
- eliminatiereacties schrijven die gebeuren ter hoogte
van twee buur C-atomen;
6.3
Organische Overbindingen
6.3.1
Alcoholen
Zowel voorbeelden van alifatische als van aromatische
alcoholen worden behandeld.
TSO – 3de graad – optie: Farmaceutisch-technisch assistent
TV Toegepaste chemie (1ste leerjaar: 6 lestijden/week, 2de leerjaar: 3 lestijden/week)
LEERPLANDOELSTELLINGEN
LEERINHOUDEN
- eliminatiereacties schrijven die gebeuren ter hoogte
van het O-atoom en het buur C-atoom;
13
SPECIFIEKE WENKEN
Laat de leerlingen met behulp van biergist en suiker een
gisting uitvoeren, het alcoholgehalte van het bekomen
product bepalen en een destillatie uitvoeren
- het verschil aangeven tussen de oxidatie van een
primair alcohol en de oxidatie van een secundair
alcohol;
- afleiden waarom een tertiair alcohol niet geoxideerd
wordt;
- van volgende alcoholen een typische eigenschap of
toepassing geven: methanol, ethanol, glycol, glycerol;
- bereiding en eigenschappen van diethylether
beschrijven;
U
- de bereiding van ethers door de williamsonsynthese
beschrijven;
U
- aantonen dat additie van grignardreagentia op
methanal, een ander aldehyd of een keton, een
primair, secundair of tertiair alcohol levert;
- de reactievergelijking schrijven voor de reductie van
een aldehyd en een keton;
- uitleggen waarom een aldehyd zich bij oxidatie omzet
in een carbonzuur terwijl een keton zich niet leent tot
deze omzetting;
- proefondervindelijk een aldehyd identificeren met
fehlingreagens;
6.3.2
Ethers
Hier worden hoofdzakelijk de alkoxyalkanen behandeld.
Bij de williamsonsynthese de rol van natrium bespreken.
6.3.3
Aldehyden en ketonen
Het enkelvoud is aldehyd (van alcohol dehydrogenatus).
Voor het aantonen van aldehyden wordt best het
fehlingreagens gebruikt. Het tollensreagens is minder veilig.
TSO – 3de graad – optie: Farmaceutisch-technisch assistent
TV Toegepaste chemie (1ste leerjaar: 6 lestijden/week, 2de leerjaar: 3 lestijden/week)
LEERPLANDOELSTELLINGEN
- carbonzuren als zwakke zuren kenschetsen;
LEERINHOUDEN
6.3.4
Carbonzuren
- reacties schrijven van verestering van een carbonzuur;
U
6.3.5
Esters en lipiden
triglyceriden
- de belangrijkste bronnen van lipiden opsommen;
- uitleggen hoe de winning en de raffinage van lipiden
gebeurt;
- de werking van een wasmiddel uitleggen;
Geef het verband met reuk- en smaakstoffen.
Laat bv een groep leerlingen. een schematisch overzicht
maken van de bereiding van boter, de andere groep een
overzicht van de bereiding van margarine.
- het onderscheid tussen verzadigde en onverzadigde
vetzuren beschrijven;
- de industriële bereiding van een zeep en van een
detergent aan de hand van de reactievergelijkingen
beschrijven;
Laat verschillende groepjes leerlingen verschillende esters
bereiden.
De behandeling van de biochemisch belangrijke stoffen
(lipiden, sachariden en proteïnen) gebeurt in overleg met de
leraar biologie.
- de belangrijkste fysische en chemische eigenschappen
van de lipiden opsommen;
- de labobereiding van een zeep en van een detergent
beschrijven;
Alifatische en aromatische carbonzuren en dicarbonzuren
worden behandeld.
Veel informatie en vragen (met antwoorden) over voedsel
zijn te vinden op de website: www.voedsel.net/
- de structuur van de eenvoudige lipiden (triglyceriden
en cholesterol) uitleggen en er een eenvoudige
voorstelling van geven;
- een zeep als zout van een carbonzuur met lange
koolstofketen kenschetsen;
SPECIFIEKE WENKEN
De vorming van zuuranhydriden is een belangrijke
eigenschap.
- de reactiviteit van halogeencarbonzuren en van
zuurhalogeniden vergelijken met die van de
overeenstemmende carbonzuren;
- de hydrolyse van een ester schrijven en aantonen dat
deze omzetting de omgekeerde reactie is van de
verestering;
14
6.3.6
Zepen en detergenten
Een overzicht van het gebruik van zepen, detergenten en
onderhoudsproducten: www.aise-net.org/
TSO – 3de graad – optie: Farmaceutisch-technisch assistent
TV Toegepaste chemie (1ste leerjaar: 6 lestijden/week, 2de leerjaar: 3 lestijden/week)
LEERPLANDOELSTELLINGEN
- de indeling van de sachariden volgens het aantal
bouwstenen verklaren;
LEERINHOUDEN
6.3.7
Sachariden
- de moleculenformules van mono-, di- en
polysachariden schrijven;
- belangrijke voordelen van sachariden als
energieleverancier, als reservevoedsel en als bouwstof
van cellen geven;
monosachariden
- de belangrijkste eigenschappen en het gebruik van de
monosachariden opsommen;
- een eenvoudige voorstelling van de structuur van
sacharose geven;
SPECIFIEKE WENKEN
De naam koolhydraten, alhoewel minder goed dan
sachariden, is nog altijd toegelaten, en wordt vooral in het
dagelijks leven gebruikt.
Worden uitvoeriger behandeld:
•
•
•
- een eenvoudige voorstelling van de structuur van
glucose en van fructose geven;
U
15
monosachariden: glucose, fructose
disachariden: sacharose, maltose
polysachariden: zetmeel, cellulose
Als context kan de vorming en de winning van honing
beschreven worden.
disachariden
- de samenstelling, de eigenschappen en het gebruik
van de disachariden geven;
- de afbraak van zetmeel, via dextrine en maltose, tot
glucose beschrijven;
- het verschil tussen amylopectine en amylose
uitleggen;
- het voorkomen en het belang van voedingsvezels
geven;
- de vorming en het belang van glycogeen in het
lichaam beschrijven;
- het verband tussen de verschillende sachariden
geven;
polysachariden
Via de belangrijkste graangewassen en de bereiding en de
samenstelling van brood kunnen heel wat doelstellingen
bereikt worden.
TSO – 3de graad – optie: Farmaceutisch-technisch assistent
TV Toegepaste chemie (1ste leerjaar: 6 lestijden/week, 2de leerjaar: 3 lestijden/week)
LEERPLANDOELSTELLINGEN
U
LEERINHOUDEN
16
SPECIFIEKE WENKEN
- een primair, secundair en tertiair amine als base
kenschetsen;
- de reactievergelijkingen schrijven voor de bereiding
van een amine;
6.4
6.4.1
Organische N-verbindingen Behandeling van alifatische en van aromatische aminen
(aniline).
Aminen
- de structuur en het belang van amiden kenschetsen;
6.4.2
Amiden
- de reactievergelijking voor de omzetting van aniline in
een diazoniumzout en vervolgens in een azokleurstof
geven;
6.4.3
Diazoniumverbindingen en Toepassingen van azokleurstoffen voor het verven van
kleurstoffen
verschillende soorten textielvezels en in voedingsmiddelen.
6.4.4
Aminozuren en proteïnen
Als het werkt zijn op deze website heel wat overzichtelijke
reactieschema’s te vinden:
www.tomchemie.de/organische_chemie.htm
- op een eenvoudige manier uitleggen waarom
kleurstoffen een kleur vertonen;
- voorbeelden van azokleurstoffen in de textielindustrie
en in de voedingsmiddelenindustrie geven;
de algemene structuurformule van een aminozuur
schrijven;
- uit de structuur van de aminozuren afleiden dat ze
amfolyten zijn;
- met reactievergelijkingen schetsen hoe uit aminozuren
polypeptiden en proteïnen ontstaan;
- de eenvoudige structuur van de proteïnen beschrijven;
- de indeling en de eigenschappen van de proteïnen
geven;
- de begrippen essentieel en limiterend aminozuur
uitleggen;
Laat de leerlingen een tabel met de 20 belangrijkste
aminozuren hanteren.
Men kan het verband leggen tussen het feit dat proteïnen
macromoleculen zijn en het feit dat ze colloïdale
oplossingen vormen;
TSO – 3de graad – optie: Farmaceutisch-technisch assistent
TV Toegepaste chemie (1ste leerjaar: 6 lestijden/week, 2de leerjaar: 3 lestijden/week)
LEERPLANDOELSTELLINGEN
- de definitie van "kunststof" geven;
17
LEERINHOUDEN
SPECIFIEKE WENKEN
6.5
Kunststoffen
De geschiedenis van kunststoffen, bereiding, gebruik, enz.:
www.apme.org/
7
Chemisch evenwicht
7
7.1
Omkeerbare reacties en
chemisch evenwicht
Theoretisch zijn alle reacties omkeerbaar.
- voorbeelden geven van natuurlijke macromoleculaire
stoffen en van kunststoffen;
- de reactievergelijking voor de polymerisatie schrijven,
wanneer het monomeer gegeven is en motiveren
waarom het monomeer een onverzadigde verbinding
moet zijn;
U
- afleiden wat een copolymeer is;
- reactievergelijkingen van een polycondensatie
schrijven;
- voorbeelden van thermoplasten en thermoharders
opnoemen;
- een overzicht maken van de bereiding, eigenschappen
en toepassingen van een aantal veel gebruikte
kunststoffen:
polyetheen (PE)
polypropeen (PP)
polyvinylchloride (PVC)
polystyreen (PS)
polyamide (PA)
polyester
- geschikte voorbeelden als omkeerbare reacties
kenschetsen;
- uit het botsingsmodel van de reacties afleiden dat er
een dynamisch evenwicht ontstaat;
Chemisch evenwicht
Het dynamisch karakter van een evenwicht kan eenvoudig
met een fysisch voorbeeld (bv. evenwicht vloeistof - damp,
in een gesloten ruimte) aangebracht worden.
TSO – 3de graad – optie: Farmaceutisch-technisch assistent
TV Toegepaste chemie (1ste leerjaar: 6 lestijden/week, 2de leerjaar: 3 lestijden/week)
LEERPLANDOELSTELLINGEN
18
LEERINHOUDEN
SPECIFIEKE WENKEN
- afleiden dat in de chemische evenwichtstoestand de
snelheid van de heenreactie gelijk is aan de snelheid
van de terugreactie;
U
- de chemische evenwichtstoestand bij een nietaflopende reactie kenschetsen als een toestand met
constant blijvende macroscopische eigenschappen,
zoals temperatuur, druk en concentraties;
- het onderscheid tussen homogeen en heterogeen
chemisch evenwicht uitleggen;
- voor een reactie in de chemische evenwichtstoestand
bij een bepaalde temperatuur de concentratiebreuk
schrijven;
U
7.2
Evenwichtswet
Het verband tussen evenwichtsconcentraties en
evenwichtsconstante Kc aangeven.
7.3
Verstoring van chemische
evenwichten
Verschuiving van het evenwicht door verandering van:
- uit proefondervindelijke gegevens en de concentratiebreuk de evenwichtsconstante bij constante
temperatuur (Kc(T)) voor een reactie berekenen;
- bij kwantitatieve toepassingen in acht nemen dat de
evenwichtscontante enkel van de temperatuur afhangt;
U
- bij kwantitatieve toepassingen in acht nemen dat de
concentraties van vaste componenten in de
heterogene evenwichtsreacties niet voorkomen in de
concentratiebreuk;
- aangeven dat een verandering van concentraties
optreedt in een systeem in de chemische evenwichttoestand bij een constante temperatuur, door
stoffen toe te voegen of weg te nemen (inclusief
het oplosmiddel) of door gassen samen te persen of
te ontspannen;
•
•
•
de concentratie van één der componenten
de temperatuur van het evenwichtsmengsel
de druk van gascomponenten of de hoeveelheid
oplosmiddel.
TSO – 3de graad – optie: Farmaceutisch-technisch assistent
TV Toegepaste chemie (1ste leerjaar: 6 lestijden/week, 2de leerjaar: 3 lestijden/week)
LEERPLANDOELSTELLINGEN
LEERINHOUDEN
- uit de evenwichtsvoorwaarde afleiden dat, in een
systeem in de chemische evenwichtstoestand bij een
constante temperatuur, een verandering van
concentratie van een of meer stoffen een verschuiving
van de ligging van het chemisch evenwicht kan
veroorzaken;
- op reacties toepassen dat in een systeem in de
wet van Le Châtelier - Van 't Hoff
chemische evenwichtstoestand de zin van
verschuiving van de ligging van dat evenwicht:
> door verandering van de concentratie zo is, dat het
gevolg van die verandering wordt tegengewerkt;
> door aan- of afvoer van warmte zo is dat die aanof afvoer van warmte wordt tegengewerkt; (principe
van Le Châtelier - Van 't Hoff);
- op reacties toepassen dat bij een constante
temperatuur een katalysator wel invloed uitoefent op
de insteltijd van het chemisch evenwicht, maar niet op
de evenwichtsconstante Kc(T);
U
- in reacties met gas- en neerslagvorming duidelijk
maken dat, door een gepaste ingreep op de
reactieomstandigheden, evenwichtsreacties aflopende
reacties worden;
U
- verband leggen tussen het begrip "aflopende reactie"
en het feit dat bij zulk een reactie ten minste één van
de uitgangsstoffen (praktisch) volledig reageert;
aflopende reacties
19
SPECIFIEKE WENKEN
TSO – 3de graad – optie: Farmaceutisch-technisch assistent
TV Toegepaste chemie (1ste leerjaar: 6 lestijden/week, 2de leerjaar: 3 lestijden/week)
LEERPLANDOELSTELLINGEN
20
LEERINHOUDEN
- het verband tussen de evenwichtsconstante van de
protonenoverdracht in water en de waterconstante Kw
uitleggen en berekenen;
8
- de zuurheidsgraad van water bij 24 °C uit de
verhouding tussen het aantal ionen en het aantal
moleculen berekenen;
8.1
Evenwichten in water
waarbij ionen betrokken
zijn
Waterconstante en pH
SPECIFIEKE WENKEN
9
Evenwichten in water waarbij ionen betrokken zijn
Uit omkeerbaarheid van de protonenoverdracht tussen
watermoleculen wordt de overeenkomstige
evenwichtsconstante Kc en de waterconstante Kw afgeleid.
Zuurheidsgraad is synoniem van ‘zuurtegraad’
- de pH van zuiver water definiëren en berekenen;
- bij zuur-basereacties met water het verband uitleggen
en berekenen tussen:
> de evenwichtsconstante van een brønstedzuur en
de zuurconstante Kz;
> de evenwichtsconstante van een brønstedbase en
de baseconstante Kb;
- de begrippen pKz en pKb definiëren en berekenen uit
gegeven Kz en Kb-waarden;
- het verband berekenen tussen de zuurconstante van
een brønstedzuur en de baseconstante van zijn
geconjugeerde base;
- het verband uitleggen tussen de pH en de pOH van
zure en basische oplossingen;
U
- de kleuromslag van indicatoren uitleggen door de
ligging van het evenwicht bij zuur-basereacties;
- vraagstukken i.v.m. zuurconstante Kz en
baseconstante Kb oplossen;
8.2
Zuur- en
baseconstante
Een brønstedzuur als protondonor en een brønstedbase als
protonacceptor aangeven.
In tegenstelling met de zuur-basetheorie van S. Arrhenius,
waar stoffen als zuur of base bestempeld kunnen worden,
gaat het in de theorie van J. Brønsted om deeltjes, die,
afhankelijk van de reactiepartner als protondonor of als
protonacceptor kunnen optreden.
Met elk zuur stemt een (geconjugeerde) base overeen en
vice versa.
TSO – 3de graad – optie: Farmaceutisch-technisch assistent
TV Toegepaste chemie (1ste leerjaar: 6 lestijden/week, 2de leerjaar: 3 lestijden/week)
LEERPLANDOELSTELLINGEN
- het begrip bufferoplossing verwoorden en de werking
ervan uitleggen door middel van een voorbeeld;
21
LEERINHOUDEN
SPECIFIEKE WENKEN
8.3
Bufferoplossingen
Voorbeelden , verklaring van hun werking en toepassingen
van zowel ‘zure’ als van ‘basische‘ buffers aangeven.
8.4
Oplossingen van zwakke
elektrolyten
Het verband tussen de ionisatiegraad en de zuurconstante
of de baseconstante kan aangegeven worden.
- enkele toepassingen van bufferoplossingen geven;
U
- het begrip ionisatiegraad uitleggen met voorbeelden
met oplossingen van zwakke elektrolyten;
- de verdunningswet van Ostwald afleiden;
U
- vraagstukken i.v.m. zwakke elektrolyten oplossen;
- zoeken of in een reactie de oxidatietrap van atomen
verandert en besluiten of de reactie een redoxreactie
is;
- besluiten dat als de oxidatietrap van een atoom daalt,
respectievelijk stijgt, het atoom gereduceerd,
respectievelijk geoxideerd wordt;
- aantonen dat de reductie van atomen van een element
steeds gepaard gaat met de oxidatie van andere
atomen van een (meestal ander) element;
- het begrip redoxkoppel definiëren en in een
redoxreactie de oxidator en reductor aanduiden;
Een experiment om de verdunningswet van Ostwald te
demonstreren kan al bij punt 8.1 uitgevoerd worden.
9
Redoxreacties
9
Redoxreacties
9.1
Oxidatietrappen en
redoxvergelijkingen
Redoxreacties en begrippen uit de redoxchemie worden
stapsgewijs verklaard aan de hand van heldere
voorbeelden. Opgaven zijn voorhanden om de kennis van
de stof te toetsen:
http://mediatheek.thinkquest.nl/~kl013/index.html
TSO – 3de graad – optie: Farmaceutisch-technisch assistent
TV Toegepaste chemie (1ste leerjaar: 6 lestijden/week, 2de leerjaar: 3 lestijden/week)
LEERPLANDOELSTELLINGEN
- besluiten dat in water de elektronenoverdracht
afhankelijk kan zijn van de zuurheidsgraad;
LEERINHOUDEN
9.2
- redoxvergelijkingen opstellen van redoxreacties in zuur 9.3
en basisch milieu, vertrekkende van de gegevens van
het experiment;
- een halfreactie - indien nodig - in evenwicht brengen
met water of, naargelang de zuurheidsgraad van het
reactiemidden, met H3O+ of OH- ionen;
U
- het principe van de elektrochemische cel schematisch
weergeven;
U
- factoren opsommen waarvan de gemeten spanning
(potentiaalverschil) afhankelijk is;
U
- de normwaterstofelektrode en normpotentiaal
definiëren;
U
- de normcelspanning definiëren en berekenen met
behulp van een tabel waarin redoxsystemen
gerangschikt zijn volgens de waarde van hun
normpotentiaal;
Redoxtabel
Halfreacties of redoxsystemen worden in tabelvorm aan de
leerlingen bezorgd.
- met behulp van deze tabel de afloop van praktisch
belangrijke redoxreacties voorspellen;
- voorbeelden van corrosie aangeven.
10
SPECIFIEKE WENKEN
Invloed van de
zuurheidsgraad
- de halfreactie of het redoxsysteem van de oxidator of
van de reductor schrijven als:
oxidator + n e ≡ reductor
U
22
Thema naar keuze
TSO – 3de graad – optie: Farmaceutisch-technisch assistent
TV Toegepaste chemie (1ste leerjaar: 6 lestijden/week, 2de leerjaar: 3 lestijden/week)
23
Deelvak: algemene chemie
Er stromen nogal veel leerlingen uit studierichtingen met een minorpakket chemie of natuurwetenschappen
in de tweede graad naar deze studierichting door. In de praktijk betekent dit dat veel leerlingen onvoldoende
basiskennis bezitten. Daarom wordt best begonnen met een hoofdstuk, waarin een aantal belangrijke
begrippen uit de tweede graad herhaald worden, waarbij ook aandacht besteed wordt aan nomenclatuur:
-
zuivere stoffen en mengsels
-
fysische en chemische verschijnselen
-
indeling van de stoffen
Op het einde van deze herhalingslessen kunnen de leerlingen van volgende stoffen ten minste één
toepassing ofwel één zintuiglijk ofwel één fysico-chemisch kenmerk aangeven:
Enkelvoudige stoffen
Metalen
Niet-metalen
Na
H2, O2, O3, Cl2, I2
Fe, Pb, Hg, Al, Zn, Mg
C (diamant, grafiet)
Ag, Au
S8
Samengestelde stoffen
Ionverbindingen
Moleculeverbindingen
NaCl
HCl
NaOH, Ca(OH)2
NH3
NaHCO3, CaCO3
H2SO4
TSO – 3de graad – optie: Farmaceutisch-technisch assistent
TV Toegepaste chemie (1ste leerjaar: 6 lestijden/week, 2de leerjaar: 3 lestijden/week)
24
Omdat het een graadsleerplan is, is de verdeling van de hoofdstukken over het eerste en het tweede leerjaar
vrij te bepalen, mits deze volgorde pedagogisch-didactisch verantwoord is. Dit gebeurt ook best in
samenspraak met de leerkrachten Apotheek.
Bij de atoombouw wordt er enige aandacht besteed aan de dualiteit van het elektron (deeltje versus golf),
zonder in te gaan op het orbitaalmodel.
In het hoofdstuk ‘Chemische binding’ wordt vooral met lewisvoorstellingen gewerkt, en het begrip hybridisatie
tot een minimum beperkt. De grootheid ‘enthalpie’ kan voor deze leerlingen door de grootheid ‘energie’
vervangen worden. SI-eenheid: joule, symbool J (de calorie is een niet meer toegelaten eenheid).
Het hoofdstuk ‘Evenwichten in water waarbij ionen betrokken zijn’ kan naar voor schuiven om aan te sluiten
op de module analytische chemie. De theorie zal tot de hoofdzaken beperkt worden
Het hoofdstuk ‘Koolstofchemie’ is voor deze studierichting zeer belangrijk. De meeste geneesmiddelen zijn
organische stoffen, die tijdens lessen apotheek vaak aan bod komen (vooral structuurformules van
organische moleculen).
Omdat kunststoffen zeer veel als verpakking gebruikt worden, dient hier enige aandacht aan besteed te
worden.
Belangrijk is om de leerlingen zo veel als mogelijk zelfstandig te laten werken, nl. experimenten uitvoeren,
oefeningen maken, gegevens opzoeken en verwerken, enz.
Voorbeelden van keuzethema’s, die zo veel als mogelijk aansluiten op de theorie, en door de leerlingen
worden uitgewerkt: kunstmatige zoetmiddelen, mineralen en sporenelementen, fazenleer, colloïden,
biotechnologie, nanotechnologie, geneesmiddelenindustrie, milieuchemie zoals drinkwater (herkomst,
kwaliteit, bereiding, bepalen van nitraten, chloriden, ..., bezoek aan een bedrijf voor drinkwaterbereiding),
luchtverontreiniging , huishoudelijke afval: verwerking, werking van een huisvuilverbrandingsoven, dioxinen,
bezoek aan een afvalbedrijf, enz. Hier dient natuurlijk overleg gepleegd te worden met de leerkracht
toxicologie om te zien of er geen overlapping is
Natuurlijk dient er ook aandacht besteed te worden aan de actualiteit.
Een zeer goede website met veel informatie met afbeeldingen over algemene chemie, organische chemie,
biochemie, analytische chemie, databases, woordenboeken, historiek, software, clip art, enz.:
http://www.chemistry.about.com
TSO – 3de graad – optie: Farmaceutisch-technisch assistent
TV Toegepaste chemie (1ste leerjaar: 6 lestijden/week, 2de leerjaar: 3 lestijden/week)
25
DEELVAK: ANALYTISCHE CHEMIE (PRACTICUM)
LEERPLANDOELSTELLINGEN
LEERINHOUDEN
SPECIFIEKE WENKEN
De leerlingen kunnen:
1
Kennismaking met het laboratorium
-
elementaire veiligheidsvoorschriften
-
kennismaking met glaswerk en stoffen
-
het wegen
-
kwaliteit van chemicaliën (technisch zuiver,
chemisch zuiver, pro-analyse)
-
lezen van een catalogus
- veilig en verantwoord omgaan met stoffen;
-
giftige stoffen (orale vergiften, ademvergiften,
huidvergiften)
- gevarensymbolen interpreteren en R- en Szinnen opzoeken;
-
pictogrammen
-
R- en S-zinnen
-
preventie en EHBO
-
opslag en afvoer van afvalstoffen
- een aantal praktische tips opsommen om veilig
en verantwoord te werken in het laboratorium;
- chemische informatie in gedrukte bronnen en
langs elektronische weg opzoeken en gebruiken;
- resultaten van zelfstandige opdrachten objectief
voorstellen;
Enkel het meest noodzakelijke zal vooraf behandeld
worden. Het overige zal, waar nodig, aan bod komen.
Bij elk experiment moet rekening gehouden worden met
de nodige veiligheidsmaatregelen.
Voor praktische tips rond ‘Veiligheid in de schoollaboratoria’: www.gemeenschapsonderwijs.be/pbd/
Aan de leerlingen wordt een laboreglement bezorgd.
Het wegen zal zich voornamelijk beperken tot het
aflezen van een automatische balans, bij voorkeur een
digitale eenschalige bovenweger.
Laat de leerlingen bij het uitvoeren van leerlingenproeven het etiket op de voorraadfles aandachtig
bekijken (pictogram op oranje achtergrond), de R- en Szinnen lezen, en leer ze er rekening mee te houden.
De R-zinnen wijzen op de risico’s (R = ‘Risk’) bij
gebruik van deze producten.
De S-zinnen geven aan waardoor de veiligheid (S =
‘Safety’) wordt bevorderd bij gebruik van deze stoffen.
Verslaggeving: verwerken van waarnemen,
Er worden afspraken gemaakt in verband met het
besluitvorming, grafische verwerking en verwerking nemen van notities en het verwerken ervan.
met behulp van computer.
TSO – 3de graad – optie: Farmaceutisch-technisch assistent
TV Toegepaste chemie (1ste leerjaar: 6 lestijden/week, 2de leerjaar: 3 lestijden/week)
LEERPLANDOELSTELLINGEN
26
LEERINHOUDEN
- bij het uitvoeren van experimenten het benodigde Manipulatie en gebruik van verschillende soorten
glaswerk kiezen en doeltreffend manipuleren;
glaswerk:
-
maatbeker, maatkolf, maatcilinder, bekerglas,
erlenmeyer,…
-
buret, pipet, micropipet,
destillatieapparatuur,…
2
Kwantitatieve aspecten van chemische
reacties
- uitleggen wat één mol materie is;
- eenvoudige omrekeningen maken van een stofhoeveelheid (aantal mol) van een bepaalde
stof naar de massa (aantal g) van die stof en
omgekeerd;
-
stofhoeveelheid (n), eenheid mol
molaire massa
molair volume van een gas
SPECIFIEKE WENKEN
In het vak ‘Toegepaste chemie’ in de tweede graad
TSO is reeds aandacht besteed aan het manipuleren
van glaswerk.
Van verschillende stoffen bv. Fe, S, NaCl, water, suiker,
enz., wordt een hoeveelheid afgewogen die
overeenstemt met één mol. Op die manier krijgen de
leerlingen een goed idee van hoeveel één mol van een
bepaalde stof is.
- het molair volume van een gas definiëren als
volume ingenomen door 1 mol van een gas bij
normomstandigheden (1013 hPa; 0 °C) (Vm0 =
22,4 l/mol);
- verschillende uitdrukkingen van gehalte van een
component in een mengsel: (stofhoeveelheid)
concentratie (mol/l), massaconcentratie (g/l),
massafractie (procent, promille ,ppm, ppb),
volumefractie (%) geven en omrekenen in elkaar;
- eenvoudige vraagstukken oplossen over de
samenstelling van oplossingen;
Gehalte van oplossingen
De leerlingen leren hier oplossingen en verdunningen
maken.
TSO – 3de graad – optie: Farmaceutisch-technisch assistent
TV Toegepaste chemie (1ste leerjaar: 6 lestijden/week, 2de leerjaar: 3 lestijden/week)
LEERPLANDOELSTELLINGEN
- een reactievergelijking
interpreteren;
in
mol
en
LEERINHOUDEN
in
gram
Stoichiometrische vraagstukken
- stoichiometrische vraagstukken oplossen;
SPECIFIEKE WENKEN
Stoichiometrische vraagstukken zullen ook in de lessen
‘algemene chemie’ gemaakt worden, bv. bij het
uitvoeren van leerlingenproeven.
De leerlingen houden rekening met het aantal (zinvolle)
beduidende cijfers van een resultaat (rekenmachine!).
- vraagstukken maken waarin de hoeveelheid van
een stof aangegeven wordt als concentratie;
- nauwkeurig verwoorden wat volumetrie is;
27
3
Volumetrie
-
principe
- nauwkeurig verwoorden wat het equivalentiepunt
is;
- beschrijven hoe een titratie wordt uitgevoerd;
- de begrippen oertiterstof en standaardoplossing
uitleggen;
berekeningen
standaardoplossingen
maatapparatuur
Het doel van de cursus analytische chemie is dat de
leerlingen een degelijke technische kennis opdoen en
nauwkeurig leren werken.
Zij krijgen een overzicht van de belangrijkste
routinebepalingen en leren ze ook uitvoeren.
De aangegeven volgorde van de leerstof is niet bindend.
- een indeling geven van de soorten titraties;
- een overzicht geven van de gebruikte
maatapparatuur met de daarbij horende ijking en
reiniging;
3.1 Zuur-basetitraties
- de definitie geven van een zuur-base-indicator;
-
- verklaren waardoor de kleur van een zuur-baseindicator kan veranderen;
- het onderscheid geven tussen omslagpunt en
omslaggebied;
- een tabel met enkele veel gebruikte indicatoren en
hun omslaggebied kunnen interpreteren;
principe
indicatoren
Definitie, verklaring van de kleurverandering, omslaggebied en omslagpunt, tabel met enkele courant
gebruikte indicatoren
TSO – 3de graad – optie: Farmaceutisch-technisch assistent
TV Toegepaste chemie (1ste leerjaar: 6 lestijden/week, 2de leerjaar: 3 lestijden/week)
LEERPLANDOELSTELLINGEN
28
LEERINHOUDEN
- de titratie van een HCl-oplossing met een NaOHoplossing uitvoeren en interpreteren;
Uitvoeren van zuur-basetitraties
SPECIFIEKE WENKEN
Opmeten van kromme met pH-meter met bespreking,
keuze van de indicator
Berekening kromme met pH-formules, eventueel met
computer
- het zuurgehalte van azijn bepalen door titratie
met een NaOH-standaardoplossing;
- het massaprocent acetylsalicylzuur in een tablet
aspirine bepalen door titratie met een NaOHstandaardoplossing;
3.2 Neerslagtitraties
- het principe van een neerslagtitratie uitleggen;
-
principe
- het chloridengehalte van leidingwater bepalen;
-
bepalen van chloridengehaltes
- het zoutgehalte van chips bepalen;
De begrippen oplosbaarheid en oplosbaarheidproduct
uitleggen.
Argentimetrie:
-
methode van Mohr: vorming van een gekleurde
neerslag;
-
methode van Fajans: adsorptie-indicatoren.
3.3 Redoxtitraties
- het principe van een redoxtitratie uitleggen;
-
principe
- stellen van een kaliumpermanganaat-oplossing
op oxaalzuur;
-
stellen van oplossingen
-
bepalen van ijzergehalte
- het ijzergehalte van een oplossing bepalen;
Een redoxmethode, bv. permanganometrie, bespreken
op gebied van oxidatievermogen en reactiemidden,
gebruik en stabiliteit van oplossingen, keuze van
indicatoren en toepassingsgebied.
3.4 Complexometrische titraties
- het principe van een titratie met complexvorming
uitleggen;
- door titratie het calciumgehalte bepalen;
-
principe
-
hardheid van water
Uitgaan van de theoretische grondslagen over
complexen zoals de coördinatie-covalente binding,
coördinatiegetal, soorten complexen, verschil tussen
complexen en dubbelzouten.
TSO – 3de graad – optie: Farmaceutisch-technisch assistent
TV Toegepaste chemie (1ste leerjaar: 6 lestijden/week, 2de leerjaar: 3 lestijden/week)
LEERPLANDOELSTELLINGEN
- het principe van gravimetrie door neerslaan
uitleggen;
- het sulfaatgehalte van een oplossing bepalen
d.m.v. gravinmetrische analyse.
LEERINHOUDEN
4
Gravimetrie
-
principe
-
uitvoeren van een radiometrische analyse
29
SPECIFIEKE WENKEN
De technieken worden behandeld bij het uitvoeren van
labo-oefeningen: neerslagvorming, affilteren, wassen,
drogen, gloeien, wegen.
Het begrip ‘zuiverheid’ van een neerslag uitleggen.
TSO – 3de graad – optie: Farmaceutisch-technisch assistent
TV Toegepaste chemie (1ste leerjaar: 6 lestijden/week, 2de leerjaar: 3 lestijden/week)
30
ALGEMENE PEDAGOGISCH-DIDACTISCHE WENKEN
1
Voorgesteld jaarplan
Het aantal lestijden op weekbasis is vastgelegd op 25 uur per jaar.
Eerste leerjaar:
Algemene en organische chemie: 3 lestijden/week
Leerlingenproeven en uitwerken van keuzethema’s door leerlingen, zo veel als mogelijk aansluitend op de
theorie: 1 lestijden/week
Analytische chemie (practicum): 2 lestijden/week
Tweede leerjaar:
Algemene en organische chemie: 3 lestijden/week
Ongeveer de helft van de tijd wordt aan de organische chemie besteed. Ook in de algemene chemie zullen
voorbeelden uit de organische chemie gekozen worden, bijvoorbeeld de estervorming bij het chemisch
evenwicht.
2
Leerlingenproeven
Laboratoriumoefeningen door de leerlingen vormen een essentieel onderdeel van het onderwijs in de
chemie. Experimenten en zelfstandig werk spelen een belangrijke rol bij het verwezenlijken van de
cognitieve affectieve en psychomotorische doelstellingen van dit leerplan, omdat ze bijdragen tot de
ontwikkeling van een groot aantal attitudes
-
De leerlingen zullen, bij voorkeur in groepjes van twee, met eenvoudig materiaal, experimenten veilig
uitvoeren. Zorg dat alles klaar staat, en laat de leerlingen bij voorkeur met stoffen uit het dagelijks
leven werken. Vraag via de directie hulp voor het klaarzetten en opruimen.
-
De leerlingenproeven worden evenwichtig over het schooljaar en over de leerstof verdeeld. Ze
moeten aansluiten bij de theorie, die in dezelfde periode wordt behandeld.
-
Elke oefening wordt ingeleid met een duidelijke probleemstelling, die aansluit bij de voorkennis van
de leerlingen. Geef precies geformuleerde uitvoerings- en waarnemingsopdrachten, heldere
aanwijzingen voor het noteren van waarnemingen en conclusies, met het oog op het opstellen van
het verslag (1 per leerlingengroep).
-
De oefening wordt best afgesloten met een korte nabespreking van resultaten en conclusie, in het
licht van de eerder geformuleerde probleemstelling. Op basis hiervan corrigeren de leerlingen het
verslag of vullen het aan.
-
Experimenten worden bij voorkeur aangewend om een, in samenwerking met de leerlingen
ontwikkelde, hypothese (verwachting) te weerleggen, te versterken of aan te passen. Dit vereist
uiteraard dat elk experiment in een voor de leerlingen relevant en door hen begrepen kader wordt
geplaatst.
-
Het formuleren van een hypothese, de uitvoering van het experiment en de confrontatie van de door
de hypothese gecreëerde verwachting met de experimentele resultaten, gebeuren in de mate van het
mogelijke in één en dezelfde les.
-
Uiteraard dienen bij het uitvoeren van experimenten door leraar of leerlingen steeds de
veiligheidsvoorschriften in acht te worden genomen. Bij leerlingenproeven wordt zeker geen gebruik
gemaakt van giftige (bv. kwikzouten) of van kankerverwekkende (bv. benzeen) stoffen. De leerlingen
leren ook veilig en milieubewust omgaan met stoffen. Vanaf het begin wordt gewezen op de nodige
veiligheids- en milieuaspecten, door o.a. de leerlingen telkens de betreffende R- en S-zinnen te laten
opzoeken en noteren.
TSO – 3de graad – optie: Farmaceutisch-technisch assistent
TV Toegepaste chemie (1ste leerjaar: 6 lestijden/week, 2de leerjaar: 3 lestijden/week)
3
31
ICT
De leerlingen krijgen opdrachten om zelfstandig informatie op te zoeken en te verwerken. De
onderwerpen zullen zo veel als mogelijk aansluiten bij de theorie van het vak Toegepaste chemie en bij
de leerlingenproeven. Door een werkstuk op de computer te maken of een spreekbeurt te houden met
behulp van digitale beelden, leren de leerlingen de nieuwe kennis presenteren.
Om scholen verder te ondersteunen bij de invoering en gebruik van ICT publiceerde het departement
Onderwijs de brochure [email protected] Informatie is te vinden op de ICT-website:
www.ond.vlaanderen.be/ict/.
4
Vakoverschrijdend leren
De leraar TV Toegepaste chemie levert ook zijn bijdrage tot de realisatie van de vakoverschrijdende
eindtermen. Vakoverschrijdende eindtermen (VOET) zijn minimumdoelen die niet specifiek tot een
vakgebied behoren, maar onder meer door middel van meerdere vakken of onderwijsprojecten kunnen
worden gerealiseerd. Ze zijn in eerste instantie een opdracht voor het hele schoolteam. Om uit te maken
hoe alle vakoverschrijdende eindtermen op schoolniveau kunnen gerealiseerd worden, zijn afspraken
tussen de collega’s van alle vakken nodig. Het is aangewezen om deze afspraken formeel vast te leggen
in het schoolwerkplan.
In sommige vakken kunnen bepaalde VOET uitdrukkelijker aan de orde komen dan in andere.
Leerplannen kunnen dan ook verwijzingen naar VOET bevatten als de binding tussen de vakgebonden
doelstellingen en de VOET evident is. Indien de vakgroep nog andere VOET realiseerbaar acht binnen
een vak, wordt dit vastgelegd in een verslag waarin zowel de visie en de planning zijn opgenomen.
Heel wat VOET die behoren tot de domeinen Leren leren en Sociale vaardigheden zitten reeds verweven
in de uitwerking van verschillende vakgebonden doelstellingen in dit leerplan. Door een doordachte keuze
van thema’s, teksten en lesonderwerpen kunnen andere VOET (Opvoeden tot burgerzin, Gezondheidseducatie, Milieueducatie, Muzisch-creatieve vorming) ook in de lessen TV Toegepaste chemie aan bod
komen.
Bij de aanvang van het schooljaar maakt de leraar een oordeelkundige keuze van de leerinhouden
waarmee hij de vakgebonden en vakoverschrijdende doelstellingen wil realiseren (bij voorkeur na overleg
met de vakgroep) en stelt een jaar(vorderings)plan op waarin hij de leerstof op een evenwichtige wijze
verdeelt over het beschikbare aantal lestijden.
5
Didactische middelen
Om het zelfstandig werken door de leerlingen mogelijk te maken kan o.a. gebruik gemaakt worden van
•
een goed uitgeruste bibliotheek met allerlei naslagwerken, tijdschriften, brochures, enz.
•
doe-pakketten
Chemie in druppels (Practicumset), Stichting Communicatie-Centrum-Chemie (C3), www.c3.nl
Nieuwe Achtergracht 129, 1018 WS Amsterdam
ICT-project: Science Across Europe (Part of Science Across the World), http://www.bp.com/saw
Elke van de units bevat kopieerbaar leerlingenmateriaal, een uitwisselingsformulier en een handleiding
voor de leraar.
•
transparanten DIDAC-reeks
Fedichem, Departement PR, Maria-Louizasquare 49, 1000 Brussel
TSO – 3de graad – optie: Farmaceutisch-technisch assistent
TV Toegepaste chemie (1ste leerjaar: 6 lestijden/week, 2de leerjaar: 3 lestijden/week)
32
MINIMALE MATERIËLE VEREISTEN
Vaklokaal
De lessen moeten steeds gegeven worden in het daartoe bestemde chemielokaal, voorzien van een
goed uitgeruste leraarstafel, leerlingentafels met water, gas en elektriciteit, trekkast(en) en een wandplaat
met het Periodiek Systeem van de elementen.
In de voorraadkamer bevinden zich de nodige veiligheidskasten met de nodige chemicaliën en voldoende
glaswerk (reageerbuizen, bekerglazen, erlenmeyers, trechters,...) voor demonstratie- en
leerlingenproeven.
Algemene uitrusting: balans (bovenweger), bunsenbranders, statieven, ringen, vuurvast gaas, klemmen,
noten, verbrandingslepels, stoppenassortiment, mortier met stamper, elektrolysetoestel, set meetspuiten,
pH-meter, moleculemodellen (1 set per 2 leerlingen), roostermodellen.
Integratie van ICT
Het lokaal is voorzien van ten minste één goed uitgeruste multimediacomputer met printer, uitgerust voor
projecties en met liefst een internetaansluiting.
Veiligheid
Om aan de nodige veiligheids- en milieuvoorschriften te voldoen dienen o.a. aanwezig te zijn:
veiligheidstekens, veiligheidskasten voor de opslag van gevaarlijke producten (voorzien van de
overeenkomstige gevarensymbolen), blustoestel, emmer met zand, branddeken, metalen papiermand,
labojassen, veiligheidsbrillen, oogdouche of oogwasfles, handschoenen, EHBO-kit met brandzalf,
wandplaat en/of lijst met R- en S-zinnen, containers of flessen voor selectief verzamelen van afvalstoffen.
Inzake veiligheid is de volgende wetgeving van toepassing:
Codex
ARAB
AREI
Vlarem.
Deze wetgeving bevat de technische voorschriften die in acht moeten genomen worden m.b.t.:
de uitrusting en inrichting van de lokalen;
de aankoop en het gebruik van toestellen, materiaal en materieel.
Ze schrijven voor dat:
duidelijke Nederlandstalige handleidingen en een technisch dossier aanwezig moeten zijn;
alle gebruikers de werkinstructies en onderhoudsvoorschriften dienen te kennen en correct kunnen
toepassen;
de collectieve veiligheidsvoorschriften nooit mogen gemanipuleerd worden;
de persoonlijke beschermingsmiddelen aanwezig moeten zijn en gedragen worden, daar waar de
wetgeving het vereist.
TSO – 3de graad – optie: Farmaceutisch-technisch assistent
TV Toegepaste chemie (1ste leerjaar: 6 lestijden/week, 2de leerjaar: 3 lestijden/week)
33
EVALUATIE
Algemene schikkingen i.v.m. evaluatie zijn vastgelegd door de Vlaamse Regering en te raadplegen
onder: www.ond.vlaanderen.be/secundair/. Netgebonden schikkingen worden door de inrichtende macht
van het Gemeenschapsonderwijs uitgevaardigd.
1.
De evaluatie heeft een tweevoudig doel
De evaluatie dient aan de leerling informatie te geven over de mate waarin hij of zij er in geslaagd is om
zowel de kennis als de vaardigheden te beheersen die mogen verwacht worden na het leerproces.
De evaluatie moet aan de leraar de feedback geven om vast te stellen of hij of zij de meest aangepaste
methode hanteert om de gestelde doelen te bereiken.
Een evaluatie is meer dan een getal om een rapportcijfer te berekenen. Het is een werkinstrument
waarbij permanent en wederzijds (leerling-leraar) besluiten dienen getrokken te worden over het
onderwijs- en leerproces.
In het kader van het Schoolreglement en het Schoolwerkplan is het aangewezen om ouders en leerlingen
tijdig over de wijze van evalueren in te lichten.
2.
Evaluatie van praktijkvaardigheden
Praktijk- en gedragsvaardigheden, het uitwerken van thema’s, het maken van verslagen, het uitvoeren
van labotechnieken kunnen we alleen met beoordelingsschema’s effectief beoordelen. Die lijsten moeten
doel- en criteriumgericht, betrouwbaar, doorzichtig, spaarzaam en efficiënt zijn.
In het beoordelingsproces kunnen drie stappen onderscheiden worden:
- registreren (door middel van een beoordelingsschema),
- interpreteren (door middel van een vierpuntenschaal),
- rapporteren.
2.1
Registreren
Een beoordelingsschema is een instrument om zo objectief mogelijk te registreren. Het wordt voor iedere
opdracht opgesteld.
Zo’n schema of controlelijst bevat alle doelstellingen, subdoelstellingen, deeltaken en deelvaardigheden.
Er dient in het beoordelingsschema een onderscheid gemaakt te worden tussen objectief meetbare
aspecten (bijvoorbeeld een 5,3 gram afwegen) en subjectief waarneembare aspecten (bijvoorbeeld een
geschikte scheidingsmethode kiezen).
De mate waarin een objectief meetbare doelstelling bereikt werd, kan in het schema aangeduid worden
door middel van een tweepuntenschaal:
+ : doelstelling bereikt
- : doelstelling niet bereikt
Voor subjectief meetbare doelstellingen wordt geadviseerd om te werken met een drie puntenschaal:
+ : doelstelling bereikt
± : doelstelling niet helemaal bereikt
- : doelstelling niet bereikt
Wanneer het beoordelingsschema samen met de opgave ter beschikking van de leerling gesteld wordt,
kan de zelfevaluatie bij de leerling sterk aangemoedigd worden.
TSO – 3de graad – optie: Farmaceutisch-technisch assistent
TV Toegepaste chemie (1ste leerjaar: 6 lestijden/week, 2de leerjaar: 3 lestijden/week)
2.2
34
Interpreteren
Door middel van het beoordelingsschema controleert de leraar in welke mate de leerling de
vooropgestelde doelstellingen bereikte.
Aan de registraties in het beoordelingsschema kunnen verschillende interpretaties gegeven worden.
Enkele voorbeelden:
+
+
-
(doel bereikt)
(doel niet helemaal bereikt)
(doel niet bereikt)
niveau is voldoende
voldoende maar leemten
niveau onvoldoende
voor verbetering vatbaar
onaanvaardbaar niveau
nagenoeg foutloos
aanvaardbare tekorten
schadelijke fouten
nagenoeg correct
aanvaardbaar aantal lichte of
onvergeeflijke fouten
detailfouten of leerproces fouten
zware inbreuken
volledig
kleine tekorten
onvolledig
zware tekorten
behoorlijk, zinvol
storingen, fragmentarisch
kan het en doet het vrijwel altijd,
spontaan en zonder aarzelen
kan het en doet het af en toe,
kan het niet, doet het niet of
zonder overtuiging, wisselvalling nooit, afwijzend en met tegenzin
2.3
onlogische uitvoering
Rapporteren
Er wordt aanbevolen om - voor elk criterium afzonderlijk - te rapporteren met een vierpuntenschaal die
aangeeft of het resultaat beoordeeld wordt als ‘heel goed’, ‘goed’, ‘zwak’ of als ‘onvoldoende’ (het gebruik
van cijfers wordt afgeraden).
De omzetting van de (eventueel gewogen) beoordelingen kan op verschillende manieren gebeuren. Hoe
de omzetting zal gebeuren moet in ieder geval vooraf vastgelegd worden.
Dit kan bijvoorbeeld als volgt gebeuren.
Heel goed
-
meer dan 80% van de subvaardigheden, subdoelstellingen zijn bereikt
-
(nagenoeg) foutloos, uitstekend
-
enkel + codes
-
volledig zelfstandig uitgevoerd
-
vlotte uitvoering, met overtuiging, belangstelling, …
Goed
-
60 à 80 % van de onmisbare vaardigheden of doelstellingen zijn bereikt
-
veel + en weinig + codes
-
aanvaardbare kwaliteitsverschillen
-
aanvaardbare proces-leerfouten
-
geen schadelijke fouten
-
zichtbare vorderingen
TSO – 3de graad – optie: Farmaceutisch-technisch assistent
TV Toegepaste chemie (1ste leerjaar: 6 lestijden/week, 2de leerjaar: 3 lestijden/week)
Zwak
-
50 à 60 % van de onmisbare vaardigheden of doelstellingen zijn bereikt
-
alleen een deel van de subdoelen zijn bereikt
-
weinig + en veel + codes
-
veel onnodige leerfouten
-
soms zware schadelijke fouten
-
geen zichtbare vorderingen
Niet goed
-
minder dan 50% van de onmisbare vaardigheden of doelstellingen zijn bereikt
-
veel + codes of alleen maar + codes en - codes
-
veel schadelijke of onvergeeflijke fouten, onlogisch handelingen
Remedieer de tekorten en de leemten: je taak of labo-oefening
-
kan je nog verbeteren als je
-
zal aan de minimumeisen voldoen als je volgende punten verbetert
35
TSO – 3de graad – optie: Farmaceutisch-technisch assistent
TV Toegepaste chemie (1ste leerjaar: 6 lestijden/week, 2de leerjaar: 3 lestijden/week)
36
BIBLIOGRAFIE
Pedagogisch-didactische naslagwerken
BLIECK, A. e.a., Instrumentarium voor leraren en schoolteams, Vakoverschrijdende thema's in het
secundair onderwijs: gezondheidsopvoeding, milieueducatie en relationele vorming, Uitgeverij Garant,
Leuven-Apeldoorn, 1994
BOEKAERTS, M., SIMONS, P., Leren en instructie, Psychologie van de leerling en het leerproces, Van
Gorcum, Assen, 1995
CORNELIS, G.C., Zoeken naar oplossingen, Inleiding tot het probleemgericht denken, VUBPRESS,
Brussel, 1999, ISBN 90 5487 240 3 / NUGI 619
HARGRAVES, A., e.a., International Handbook of Educational Change, Kluwer, 1998
KIEFER D., Barron’s Regents Exams and Answers, ‘Chemistry’, Barron’s Educational Series Inc., New
York, ISBN 0-8120-3163-6
TIELEMANS, J., Psychodidactiek, Uitg. Garant, Leuven, 1993, ISBN 90-5350-151-7
Naslagwerken chemie
Algemene chemie
General Chemistry Online, een digitaal handboek, met veel duidelijke afbeeldingen:
http://antoine.fsu.umd.edu/chem/senese/101/notes.shtml
ATKINS, P.W. en BERAN, J.A., General Chemistry, W.H. Freeman and Co, New York, 1992
McQUARRIE, D.A. en ROCK, P.A. ,General Chemistry, W.H. Freeman and Co, New York, 1991
ZUMDAHL, S.S., Chemical Principles, D.C. Heath, Lexington,1992
Organische Chemie
BOYO, R.N. en MORRISON, R.T., Organic Chemistry, Sixth Edition, Prentice Hall, Englewood Cliffs,
1992
Anorganische Chemie
COTTON, F.A. en WILKINSON, G., Advanced Inorganic Chemistry, John Wiley, New York 1988.
Analytische Chemie
HOLLER, F.J., SKOOG, D.A. en WEST, D.M., Fundamentals of Analytical Chemistry, Sixth Edition,
Saunders, Forth Worth, 1992
Biochemie
STRYER, L. , Biochemistry, Third Edition, W.H. Freeman and CE, New York, 1988
Andere naslagwerken
ALGERA, M., Mens en medicijn (Geschiedenis van het geneesmiddel), Meulenhoff, Amsterdam, 2001,
558 blz., ISBN 90 290 6760 8
ATKINS, P.W., Moleculen: chemie in drie dimensies, Natuur en Techniek 1990.
ATKINS, P.W. , Chemische reacties: materie in beweging, Natuur en Techniek 1993.
BROEK (VAN DE), J., Over sneeuwballen en glaasjes melk, ( 100 alledaagse onderwerpen chemisch
ontmaskerd), Uitg. ten Hagen & Stam, Den Haag, 20000
TSO – 3de graad – optie: Farmaceutisch-technisch assistent
TV Toegepaste chemie (1ste leerjaar: 6 lestijden/week, 2de leerjaar: 3 lestijden/week)
37
Chemische feitelijkheden. Actuele encyclopedie over chemie in relatie tot gezondheid, milieu en
veiligheid, ed. Commissie Voorlichting en Publiciteit van de Kon. Ned. Chemische Vereniging, Alphen a.d.
Rijn, Losbladige uitgave met aanvullingen.
GLÖCKNER, W. e.a., Handbuch der Experimentellen Chemie, Aulis Verlag Deubner & Co, KG Köln,
1997
HÄUSLER, K., SCHMIDKUNZ, H., Tatort Chemie, Ein Lexicon für den Verbraucher, Delphin, München,
1986
HONDEBRINK, J.G., Scheikunde de basis, Uitg. tenHagenStam, Den Haag, 1999, ISBN 070-304 58 88
MEADOWS, J., Geschiedenis van de Wetenschap, Natuur & Techniek, Amsterdam, ISBN 90 68251 902
NUNN, A., The essential chemical industry, The Salters Institute of Industrial Chemistry, Department of
Chemistry, University of York, Heslington, YO1 5DD, York, Third Edition, 1995, ISBN 185 342 556 7)
SELINGER, B., Chemistry in the Market Place, London (HBJ), 1988
SIMMONS J., De Top-100 van wetenschappers, Uitgeverij Het Spectrum, Utrecht, 1997, ISBN 90-2746185-6
STÖRIG, H. J., Geschiedenis van de Wetenschap, 3 delen, Prisma, Utrecht
VOLLMER, G., FRANZ, M., Chemische Produkte im Alltag, München, 1985
Tijdschriften
Laboratorium-Praktijk, Kluwer Editorial, Diegem
Natuur & Techniek, NL -1000 BM Amsterdam
NVOX, Tijdschrift voor natuurwetenschappen op school, Uitgave van NVON, de Nederlandse vereniging
voor het onderwijs in de natuurwetenschappen, http://home.svm.nl/natwet/nvox/index.htm
CHEMIE-Magazine, tweemaandelijkse uitgave van de Koninklijke Vlaamse Chemische Vereniging,
Leuven
Chemie-Actueel, tijdschrift voor chemieonderwijs, KPC Groep, Postbus 482, 5201 AL 's-Hertogenbosch
(bestelnummer 2.453.00)
MENS (Milieu-Educatie, Natuur & Samenleving), driemaandelijks tijdschrift, Groeneborgerlaan 171, 2020
Antwerpen, www.2mens.com
EOS-Magazine, Wetenschap en Technologie voor Mens en Maatschappij, Uitg. Cascade, www.eos.be
Velewe, Vereniging Leraars Wetenschappen, Zichem
Journal of Chemical Education, New York
Brochures en repertoria
Gevaarlijke stoffen en preparaten (herken ze, bescherm u), een uitgave van het Commissariaat-generaal
voor bevordering van de arbeid, 1040 Brussel
‘Wel thuis - het voorkomen van vergiftigingen’ en ‘ Wie ons wil bellen, verliest beter geen tijd’ gratis
brochures, Antigifcentrum, p/a Militair Hospitaal Koningin Astrid, Bruynstraat 1120 Brussel, tel (02) 264 96
36 - fax (02)264 96 46
Reglement voor het school-chemielabo, een uitgave van het Provinciaal Veiligheidsinstituut, Jezusstraat
28, 2000 Antwerpen
Chemiekaartenboek, Kluwer Editorial, Diegem
EChO, Essays voor Chemie-Onderwijs, KVCV, Leuven
DE TEY, M., CORNELIS, K., Chemie en veiligheid, De Sikkel
Tabellenblad "Periodiek systeem der elementen", uitgegeven door De Boeck & Larcier
VAN DE WEERDT, J., Tabellenboekje voor chemie, De Sikkel, Oostmalle
TSO – 3de graad – optie: Farmaceutisch-technisch assistent
TV Toegepaste chemie (1ste leerjaar: 6 lestijden/week, 2de leerjaar: 3 lestijden/week)
38
Cd-rom’s
Chemiepractica, Holleen, Meeuwen-Gruitrode
Het Digitale Archief - Natuur & Techniek, Deel 1 en 2
Chemie en Samenleving, Van kleurstof tot kunstmest, De Digitale Wetenschappelijke Bibliotheek - Natuur
& Techniek 1999, Amsterdam
Corel ChemLab, A realistic, interactive chemistry lab, Corel Corporation
Chemistry for Windows, XinMicro Corporation, 1996
Nederlandstalige Encyclopedie, SoftKey, Amsterdam, ISBN: 90-5432-168-7
The chemistry set, (geavanceerd Periodiek Systeem met veel video, o.a. moleculestructuren), Cambridge
De Grote Encyclopedie '98, ISBN: 90-5167-655
Science Interactive Encyclopedie, Hachette Multimedia
Encarta Encyclopedie, Winkler Prins Editie, Microsoft
Nuttige adressen
Algemene Farmaceutische bond, www.apb.be
Archimedesstraat 11, 1040 Brussel
Antwerps Centrum Toegepaste Automatiseringstechniek, www.acta-vzw.be
Putsesteenweg 53, 2920 Kalmthout
Administratie Milieu-, Natuur-, Land- en Waterbeheer, www.mina.be
Koning Albert II-laan 20, 1000 Brussel (Tel. 02-553 80 93)
Antigifcentrum (Tel. 070/245.245), www.poisoncentre.be/
p/a Militair Hospitaal Koningin Astrid, Bruynstraat 1, 1120 Brussel
Belgisch Instituut voor Normalisatie, www.bin.be
Brabançonnelaan 29, 1000 Brussel
Belgisch Vereniging voor Stralingsbescherming, www.bvsabr.be
Juliette Wytsmanstraat 14, 1050 Brussel
Belgisch Federatie Tegen Kanker, www.kanker.be
Leuvensesteenweg 479, 1030 Brussel
Centrum voor Nascholing van het Gemeenschapsonderwijs
Dieleghemsesteenweg 24-26, 1090 Brussel/Jette
Dienst voor Onderwijsontwikkeling, www.ond.vlaanderen.be/dvo
Koning Albert II-laan 15, 1210 Brussel
European Schoolnet Office, www.eun.org
Plejadenlaan 11, 1200 Brussel
Federaal Agentschap voor de Veiligheid van de Voedselketen, www.favv.fgov.be
Simon Bolivarlaan 30, 1000 Brussel
TSO – 3de graad – optie: Farmaceutisch-technisch assistent
TV Toegepaste chemie (1ste leerjaar: 6 lestijden/week, 2de leerjaar: 3 lestijden/week)
Federaal Ministerie van Tewerkstelling en Arbeid, www.meta.fgov.be
Belliardstraat 51, 1040 Brussel
Federatie van de Voedingsindustrie, www.fevia.be
Kortenberglaan 172, 1000 Brussel
Instituut voor Praktische Bibliografie (IPB)
Jezusstraat 16, 2000 Antwerpen
Koning Boudewijnstichting, www.kbs-frb.be
Brederodestraat 10, 1000 Brussel
Koninklijke Vlaamse Chemische Vereniging, www.kvcv.be
Celestijnenlaan 200 F, 3001 Heverlee
Natuur & Techniek, www.natutech.nl
Postbus 3144, 4800 DC Breda
Nutrition Information Center, www.nicevzw.be
Treurenberg 16, 1000 Brussel
Nutriënten België, www.nubel.com
Esplanadegebouw, lokaal 11.04, 1010 Brussel
Onderzoeks- en informatiecentrum van de Verbruikersorganisaties, www.oivo-crioc.org/
Riddersstraat 18, 1050 Brussel
Provinciaal Veiligheidsinstituut, http://bold.belnet.be/BOLD/HTML/EN/bibpvi.html
Jezusstraat 28, 2000 Antwerpen
Secretariaat van de Hoge Gezondheidsraad, Nationale Raad voor de Voeding
Pachecolaan 19 Bus 5, 1010 Brussel
Scheikundige Industrie Regio Vlaanderen (SIREV), www.fedichem.be
Maria-Louizasquare 49, 1000 Brussel
SchooltvTeleac, www.teleacnot.nl
Postbus 1070, 1200 BB Hilversum
Vlaams Instituut voor Technologisch Onderzoek, www.vito.be
Boeretang 200, 2400 Mol
Vlaamse Milieumaatschappij, www.vmm.be
A. Van de Maelestraat 96, 9320 Erembodegem (Aalst)
Voeding & Gezondheid, Vlaams Centrum voor Coördinatie, Voeding en Advies
De Pintelaan 185, 9000 Gent
39
Download