Chemicaliën op school

advertisement
Chemicaliën op school
Veiligheid en milieuzorg in het schoollaboratorium
november 2014
Inhoudsopgave
Inleiding .................................................................................................................................... 7
Verantwoordelijkheden ........................................................................................................... 9
Veiligheidsonderricht voor leerlingen.................................................................................... 10
1
2
3
4
5
Beleid ......................................................................................................................... 10
Mensen...................................................................................................................... 10
Uitrusting................................................................................................................... 10
Product ...................................................................................................................... 11
Voorbeeld van een stappenplan voor het uitbouwen van een preventiebeleid in het
schoollabo ................................................................................................................. 11
5.1
STAP 1: Veiligheidsstandaarden vastleggen in school- en laboreglement ........ 11
5.2
STAP 2: Veiligheidsopleiding en kwalificatietest ................................................ 11
5.3
STAP 3: Controle en evaluatie ............................................................................ 11
5.4
STAP 4: Feedback en remediëring...................................................................... 12
5.5
STAP 5: Procesbewaking en procesevaluatie ..................................................... 12
Opslag van chemicaliën.......................................................................................................... 13
1
2
3
4
5
6
7
8
9
Compartimentering ................................................................................................... 13
Opslag van (zeer) licht ontvlambare vloeistoffen ..................................................... 16
Opslag van acuut giftige stoffen (gevarenpictogram GHS06) ................................... 17
Opslag in het practicumlokaal of in een afzonderlijke opslagruimte? ...................... 18
Opslag van gassen ..................................................................................................... 19
Ventilatie ................................................................................................................... 20
Signalisatie................................................................................................................. 20
Aanvullende aandachtspunten en tips...................................................................... 21
FAQ ............................................................................................................................ 21
Vergunningen bij aankoop van chemicaliën .......................................................................... 23
1
2
Over welke stoffen gaat het? .................................................................................... 23
Tip .............................................................................................................................. 23
Afvalbeheer ............................................................................................................................ 24
1
2
Algemeen .................................................................................................................. 24
Indeling van de laboratoriumafvalstoffen................................................................. 25
2.1
Afvalstoffen van huishoudelijke aard................................................................. 25
2.2
Afvalstoffen van chemische aard ....................................................................... 26
3
Inzameling van de vaste afvalstoffen ........................................................................ 26
4
Inzameling van vloeibaar en opgelost afval .............................................................. 26
4.1
Indeling van het vloeibare en opgeloste afval ................................................... 27
4.2
Inzamelrecipiënten............................................................................................. 28
4.3
Inzameling van oplossingen ............................................................................... 28
4.3.1
Inzameling van kwikhoudende afval .......................................................... 28
4.3.2
Inzameling van solventen........................................................................... 29
4.3.3
Inzameling van waterige laboratoriumafvalstoffen ................................... 29
4.3.4
Inzameling van bijzondere vloeibare laboratoriumafvalstoffen ................ 30
4.3.5
Stroomdiagram .......................................................................................... 30
4.4
Organisatie ......................................................................................................... 32
4.5
Meer info ............................................................................................................ 32
Inrichting van wetenschapslokalen en organisatie van praktijklessen .................................. 33
1
2
Inleiding ..................................................................................................................... 33
Voornaamste aandachtspunten in verband met inrichting ...................................... 33
2.1
Brandveiligheid................................................................................................... 33
2.2
Elektrische installaties ........................................................................................ 34
2.3
Veilige werkomgeving ........................................................................................ 36
2.4
Diefstalpreventie ................................................................................................ 38
3
Voornaamste aandachtspunten in verband met organisatie van praktijklessen ..... 38
3.1
Persoonlijke beschermingsmiddelen ................................................................. 38
3.2
Persoonlijke veiligheidsmaatregelen ................................................................. 38
3.3
Netheid en hygiëne ............................................................................................ 38
3.4
Aandachtspunten bij het uitvoeren van proeven .............................................. 39
3.5
Glasbreuk............................................................................................................ 39
3.6
Veilig beëindigen van een praktijkles ................................................................. 39
Aanbevelingen bij gebruik van chemicaliën ........................................................................... 40
1
2
3
4
5
6
7
Herkomst en draagwijdte .......................................................................................... 40
Motivatie van de adviezen ........................................................................................ 40
Afdwingbaarheid van de adviezen ............................................................................ 41
Fysico-chemische toestand van de chemicaliën ....................................................... 42
De aanduidingen van de gevarenpictogrammen, signaalwoorden, H- en P-zinnen) 42
Algemene preventiemaatregelen.............................................................................. 42
Preventiemaatregelen bij gebruik van enkelvoudige stoffen ................................... 43
7.1
Aluminiumpoeder (gestabiliseerd)..................................................................... 43
7.2
Calciummetaal .................................................................................................... 44
7.3
Kaliummetaal ..................................................................................................... 45
7.4
Kwikmetaal ......................................................................................................... 46
7.5
Lithiummetaal .................................................................................................... 46
7.6
Loodpoeder ........................................................................................................ 47
7.7
Magnesiumpoeder ............................................................................................. 48
7.8
Mangaan (poeder).............................................................................................. 49
7.9
Natriummetaal ................................................................................................... 49
7.10 Zinkpoeder ......................................................................................................... 50
7.11 Dibroom.............................................................................................................. 51
7.12 Dichloor .............................................................................................................. 52
7.13 Dijood ................................................................................................................. 53
7.14 Fosfor (wit) ......................................................................................................... 53
7.15 Fosfor (rood)....................................................................................................... 54
7.16 Diwaterstof (in drukfles) .................................................................................... 55
8
Preventiemaatregelen voor enkele gevarenklassen (indeling volgens Verordening
1272/2008) ................................................................................................................ 56
8.1
Corrosief voor de huid en/of ernstig oogletsel (Gvr; GHS05; H314) .................. 56
8.2
Irriterende stoffen (Wng; GHS07; H315 en/of H319) ........................................ 56
8.3
Inhalatieallergenen (Gvr; GHS08; H334) ............................................................ 57
8.4
Huidallergenen (Wng; GHS07, H317) ................................................................. 57
8.5
Ontplofbare stoffen, zelfontledende stoffen en organische peroxiden (Gvr;
GHS01; één van volgende H-zinnen: 200, 201, 202, 203, 204, 205, 240, 241).. 57
8.6
Oxiderende stoffen (Gvr; GHS03; H271 of H272 of Wng; GHS03; H272) .......... 58
8.7
Zeer licht ontvlambare vloeistoffen (Gvr; GHSO2; H224) .................................. 58
8.8
Licht ontvlambare vloeistoffen (Gvr; GHS02; H225) .......................................... 59
8.9
Acuut zeer toxische stoffen (Gvr, GHS06; H300 en/of H310 en/of H330) ......... 59
8.10 Acuut toxische stoffen (Gvr, GHS06; H301 en/of H311 en/of H331) ................. 60
8.11 Acuut schadelijke stoffen (Wng; GHS07; H302 en/of H312 en/of H332) .......... 60
8.12
8.13
8.14
8.15
8.16
Kankerverwekkende stoffen categorie 2 (Wng, GHS08, H351) ......................... 61
Mutagene stoffen categorie 2 (Wng; GHS08; H341) ......................................... 62
Voor de voortplanting giftige stoffen categorie 1A en 1B (Gvr; GHS08; H360) . 62
Voor de voortplanting giftige stoffen categorie 2 (Wng; GHS08; H361) ........... 63
Acuut en chronisch milieugevaarlijke stoffen categorie 1 (aquatisch milieu)
(Wng; GHS09; H400 of H410) Chronisch milieugevaarlijke stoffen categorie 2
(aquatisch milieu) (GHS09; H411) Chronisch milieugevaarlijke stoffen categorie
3 (aquatisch milieu) (H412) Chronisch milieugevaarlijke stoffen categorie 4
(aquatisch milieu) (H413) .................................................................................. 63
8.17 Stoffen die gevaarlijk zijn voor de ozonlaag (Wng; GHS07; H420) .................... 64
9
Synoniemenlijst ......................................................................................................... 65
10 Aanbevelingslijst met stoffen en bijbehorende codes .............................................. 94
10.1 Legenda .............................................................................................................. 94
10.2 Enkelvoudige stoffen.......................................................................................... 94
10.2.1 Metalen ...................................................................................................... 94
10.2.2 Niet-metalen .............................................................................................. 95
10.3 Anorganische samengestelde stoffen ................................................................ 96
10.3.1 Oxiden ........................................................................................................ 96
10.3.2 Basen .......................................................................................................... 98
10.3.3 Zuren .......................................................................................................... 99
10.3.4 Zouten ...................................................................................................... 100
10.4 Organische stoffen ........................................................................................... 110
10.4.1 Koolwaterstoffen ..................................................................................... 110
10.4.2 Halogeenkoolwaterstoffen ...................................................................... 111
10.4.3 Alcoholen en fenolen ............................................................................... 113
10.4.4 Ethers, aldehyden en ketonen ................................................................. 115
10.4.5 Carbonzuren en derivaten ....................................................................... 117
10.4.6 N-verbindingen......................................................................................... 121
10.4.7 Suikers en derivaten ................................................................................. 122
10.4.8 Diversen ................................................................................................... 125
10.5 Indicatoren en testreagentia............................................................................ 127
10.6 Opmerkingen.................................................................................................... 130
Nuttige informatiebronnen.................................................................................................. 132
1
2
Websites .................................................................................................................. 132
Overige informatiebronnen .................................................................................... 133
Bijlagen ................................................................................................................................. 135
Bijlage 1 – Gevarenpictogrammen, H-zinnen en P-zinnen volgens de CLP-GHS
reglementering..................................................................................................................... 137
1
2
3
Gevarenpictogrammen ........................................................................................... 137
H(azard)-zinnen ....................................................................................................... 139
P(recautionary)-zinnen ............................................................................................ 143
Bijlage 2 – Oude gevarenpictogrammen, risicozinnen en veiligheidsaanbevelingen ()....... 147
1
2
3
Gevarenpictogrammen ........................................................................................... 147
R(isk)zinnen ............................................................................................................. 148
S(afety)zinnen ......................................................................................................... 152
Bijlage 3 – Alternatief afvalschema...................................................................................... 154
Bijlage 4 – Etiketten voor afvalcontainers ........................................................................... 155
Inleiding
Gebaseerd op de oorspronkelijke uitgave die in maart 1999 tot stand kwam in de schoot
van het VVKSO, is dit de vierde herwerking van de COS-brochure door de werkgroep
Chemicaliën Op School. Net zoals de twee vorige uitgaven, wordt ook deze uitgave
gepatroneerd door de sectie Onderwijs & Opleidingen van de KVCV.
De werkgroep, met vertegenwoordigers uit verschillende netten uit zowel het secundair als
het hoger onderwijs, heeft in deze vernieuwde en uitgebreidere versie rekening gehouden
met de pedagogisch-didactische aspecten van de natuurwetenschappelijke vakken in het
secundair onderwijs en met de wettelijke regelgevingen welzijn en milieu (ARAB, Wet
Welzijn en Codex voor Welzijn op het Werk, diverse Koninklijke Besluiten, de Europese CLPen REACH-Verordeningen, VLAREM). Deze regelgevingen zijn algemeen geldend, maar toch
hoofdzakelijk geïnspireerd op arbeidssituaties in kleine en middelgrote ondernemingen, in
onderzoekslaboratoria en in de grootindustrie. Het is dikwijls moeilijk om ze strikt toe te
passen op de specifieke situatie in de vaklokalen voor natuurwetenschappen in het
secundair onderwijs, waar een relatief klein gebruik en verbruik is van chemicaliën.
Daartegenover staat echter dat het secundair onderwijs een zeer belangrijke
opvoedkundige taak heeft, nl. de eerste gestructureerde, inzichtelijke kennismaking met
chemicaliën, in relatie tot het omgaan met stoffen in het dagelijkse leven. De
voorbeeldfunctie van dit opvoedkundig werk in de vaklokalen voor natuurwetenschappen
werd lang onderschat en wordt nog dikwijls ondergewaardeerd. Dit blijkt o.a. uit de
beperkte financiële en materiële hulpmiddelen, die doorgaans beschikbaar worden gesteld
voor de verbetering van de infrastructuur, met het oog op een veiliger en milieubewuster
omgaan met chemicaliën op school.
De vakoverschrijdende eindtermen milieueducatie geven aan dat het verstandig omgaan
met chemicaliën en grondstoffen een belangrijk leerproces is, waarbij kennis, inzicht en
vaardigheden stapsgewijs de plaats moeten innemen van chemofobie, faalangst en
onkritische en gevaarlijke omgang met stoffen. Het is in de vaklokalen voor
natuurwetenschappen dat dit leerproces ten volle tot ontplooiing kan en moet komen.
In wezen zijn alle stoffen in onze leefwereld potentieel gevaarlijk wanneer ze gebruikt
worden in een gevaarlijke dosis en/of met ongeschikt werkmateriaal. Daarom heeft deze
werkgroep haar adviezen betreffende het gebruik van chemicaliën gekoppeld aan het
onderwijsniveau, de studierichtingen, de leerdoelen en de vaardigheidsverschillen tussen
leerkrachten en leerlingen. De werkgroep heeft er adviezen aan toegevoegd over
veiligheidsonderricht, opslag van schoolchemicaliën, de milieuvriendelijke verwijdering van
het afval, de inrichting van wetenschapslokalen en de organisatie van praktijklessen.
Chemicaliën op school – nov 2014
pagina 7
In deze revisie van de COS-brochure werden verschillende hoofdstukken bijgewerkt en
twee nieuwe hoofdstukken toegevoegd.
 Grondige herziening van de adviezen voor gebruik van stoffen in het secundair
onderwijs. Hierbij werd o.m. rekening gehouden met de recentste wijzingen van indeling
van stoffen in gevarenklassen en met de REACH-verordening die in de nabije toekomst
beperkingen in verhandeling en gebruik van sommige stoffen zal opleggen. Carcinogene
stoffen categorieën 1A en 1B worden consequent negatief geadviseerd. Ook alle
kwikverbindingen krijgen vanaf deze uitgave een negatief advies. Enkel voor ruwe
petroleum en voor kwikmetaal maken we een uitzondering voor
demonstratiedoeleinden.
 Indeling van de stoffen en etiketgegevens werden aangepast aan de Europese
Verordening 1272-2008 (CLP-Verordening).
 Accentwijzigingen in afvaladviezen.
 Toevoeging van twee nieuwe hoofdstukken. In ‘Veiligheidsonderricht voor leerlingen’
wordt aangegeven hoe de preventiebeginselen kunnen toegepast worden in de lessen
natuurwetenschappen. In ‘Inrichting van laboratoria en organisatie van praktijklessen’
worden enerzijds aanbevelingen opgenomen om het lokaal chemie
(natuurwetenschappen) veilig in te richten en anderzijds een aantal aspecten van de
organisatie van praktijklessen onder de aandacht gebracht.
 Aanpassing van de naamgeving en structuurformules aan de gewijzigde IUPAC-regels.
Verder werden alle referentiegegevens en weblinks bijgewerkt en waar nodig uitgebreid en
werd de volledige brochure onderworpen aan een algemene tekstrevisie. Naslaginformatie
zoals de gevarenpictogrammen, H- en P-zinnen werden verplaatst naar de bijlagen.
Werkten mee aan deze uitgave van de brochure:
Leo Bergmans, Anthony De Proft, Marie-Josée Janssens, Bart Roggeman, Heidi Schreuders,
Walter Van den Brandt, Kaat Van Der Haegen, Jean Van de Weerdt, Julien Van Paemel,
Marc Verhaeghe
Werkten ook mee aan de vorige uitgaven:
Ludo Brandt, Emile Claeys, Christiaan Goossens, Marc Meeus, Tom Mortier, Arnold Nevens,
Rina Thys
Chemicaliën op school – nov 2014
pagina 8
Verantwoordelijkheden
De verantwoordelijkheid voor het veilig en milieubewust omgaan met chemicaliën op
school ligt op de eerste plaats bij het schoolbestuur als eindverantwoordelijke voor de
veiligheid en gezondheid op school. Dit neemt niet weg dat alle leerkrachten die gebruik
maken van chemicaliën tijdens hun onderwijsopdracht op school, evenals de
preventieadviseur, de milieucoördinator en de directie, verantwoordelijk kunnen gesteld
worden, indien zij onvoorzichtig zijn en/of onvoldoende voorzorgen nemen. Hier geldt het
principe van de goede huisvader.
Het schoolbestuur heeft de plicht de toepassing van de regelgeving inzake veiligheid en
gezondheid en milieu, en van de regels van goed vakmanschap, materieel mogelijk te
maken.
Het schoolbestuur maakt daartoe gebruik van de diensten van de preventieadviseur en
pleegt overleg met het personeel (comité preventie en bescherming op het werk,
vakbondsafvaardiging, lokaal onderhandelingscomité, schoolraad).
Veiligheid en gezondheid zijn dus een zaak van velen onder coördinatie en
verantwoordelijkheid van het schoolbestuur via de directie.
Het volgen van de aanbevelingen in deze brochure ontslaat de school niet van het
opvolgen van de regelgeving in verband met het omgaan met chemicaliën zoals
weergegeven in de wetgeving.
Chemicaliën op school – nov 2014
pagina 9
Veiligheidsonderricht voor leerlingen
Veiligheid in het schoollabo is geen optelsom van voorschriften en beschermingsmiddelen.
De sleutel van een succesvol veiligheidsbeleid ligt in de motivatie van leerlingen,
leerkrachten en directie. Het vertrekpunt hierbij is een veiligheidsbewuste houding van
iedereen, waarbij motivatie en opleiding de hoekstenen vormen.
In het kader van hun opleiding dienen leerlingen op een veilige en verantwoorde manier te
leren omgaan met gevaarlijke stoffen. Om dit goed te realiseren moeten leerlingen
betrokken worden bij de risicopreventie in het schoollabo.
1
Beleid
De schoolorganisatie ontwikkelt een preventiebeleid. Leerlingen, leerkrachten en directie
moeten gemotiveerd zijn om dit beleid toe te passen. Hierbij is het belangrijk dat het beleid
tot op leerlingenniveau wordt uitgewerkt. Tijdens de lessen dient er aandacht te zijn voor
dit beleid en leerlingen worden op de navolging hiervan geëvalueerd. Met het oog op een
goede voorbereiding naar een latere arbeidssituatie komen veiligheid en preventie als
vakoverschrijdende attitudes in elke praktijkles aan bod.
2
Mensen
Het effectief aanpakken van de menselijke factoren is een aspect dat maar een beperkte
aandacht krijgt in methodieken voor risico-inventarisatie en analyse. Duurzaam resultaat
krijg je slechts wanneer iedereen overtuigd is van het belang van zijn bijdrage aan de
veiligheid.
Hoe kunnen we onze leerlingen intrinsiek motiveren? Het is slechts wanneer mensen iets
doen waar ze zelf in geloven dat hun gedrag blijvend wijzigt. De leerling moet dus zelf
overtuigd zijn van het belang van zijn/haar bijdrage aan veiligheid. In dat verband is het
belangrijk dat leerlingen inzien dat hun bijdrage zinvol is en dat ze, waar mogelijk,
meedenken en mee beslissen over veiligheid.
3
Uitrusting
De uitrusting van leslokalen en praktijklokalen heeft een grote invloed op het gedrag van
leerlingen en leerkrachten. De bouwstenen van een veilige infrastructuur worden steeds
getoetst aan de praktijk. Na een risicoanalyse of een onderzoek van eventuele ongevallen
kunnen er technologische aanpassingen komen die de veiligheid in de toekomst kunnen
verbeteren.
Op de website www.gevaarlijkestoffen.be is een Excelbestand te downloaden, voor het
maken van een risicoanalyse van de lokalen natuurwetenschappen.
Chemicaliën op school – nov 2014
pagina 10
4
Product
Werken met chemische producten brengt soms gevaren met zich mee voor de veiligheid en
gezondheid van mensen die er mee werken. Preventiemaatregelen aan de bron zijn te
verkiezen boven collectieve en persoonlijke beschermingsmiddelen. Deze hiërarchische
aanpak werd ingeschreven in de regelgeving.
Indien men het gebruik van gevaarlijke chemische producten niet kan uitschakelen of
beperken, dan moet men proberen ze te vervangen door veiligere alternatieven. Vooraleer
over te schakelen naar een vervangend product moet de gebruiker wel controleren of deze
oplossing technisch haalbaar is en of het product in kwestie effectief minder gevaren
inhoudt. Een vergelijkende risicoanalyse is dus noodzakelijk. Kortom, een vervanging vergt
enige investering, maar uit talrijke initiatieven blijkt dat deze aanpak uiteindelijk succesvol
is.
5
5.1
Voorbeeld van een stappenplan voor het uitbouwen van
een preventiebeleid in het schoollabo
STAP 1: Veiligheidsstandaarden vastleggen in school- en
laboreglement
Door de vakwerkgroep scheikunde wordt als aanvulling op het schoolreglement een
laboreglement opgesteld. Bij de start van elk schooljaar worden de leerlingen en ouders
hierover geïnformeerd. Het reglement bevat onder andere: de veiligheidsprocedures, de
procedures voor het voorkomen en verwijderen van afval en het algemene stappenplan
voor het werken in het labo.
5.2
STAP 2: Veiligheidsopleiding en kwalificatietest
Voordat leerlingen in staat zijn om op een veilige manier in het labo te werken moeten zij,
aangepast aan het niveau van hun opleiding en de risico’s, een korte en specifieke
veiligheidsopleiding krijgen. Na de opleiding worden zij hierover getest en pas na een
positief resultaat krijgen zij de toelating om zelfstandig experimenten uit te voeren.
5.3
STAP 3: Controle en evaluatie
Elk experiment start met een voorbereiding waarbij de theoretische achtergrond van de
proef wordt bestudeerd en waarbij de veiligheids- en milieuaspecten worden onderzocht.
Dit gebeurt afhankelijk van het opleidingsniveau klassikaal of individueel. Leerlingen
kunnen de gevaren, risico’s, voorzorgsmaatregelen en WGK-codes voor de benodigde
chemicaliën, reagentia en reactieproducten, opzoeken in de databank gevaarlijke stoffen.
Na controle hiervan door de leerkracht kan er gestart worden met het zelfstandig uitvoeren
van de praktische proeven.
Tijdens het uitvoeren van de proeven worden de leerlingen geobserveerd. De
evaluatiecriteria voor het praktische werk omvatten de aspecten betreffende het veilig en
milieubewust omgaan met chemicaliën. Hierbij is het aan te raden om leerlingen zichzelf te
laten evalueren om hen op die manier een kritische houding aan te leren.
Chemicaliën op school – nov 2014
pagina 11
Sjablonen die deze werkwijze ondersteunen zijn te downloaden op de website van KVCV
Sectie Onderwijs & Opleidingen.
5.4
STAP 4: Feedback en remediëring
Tijdens het praktische werk kan de leerkracht leerlingen coachen en feedback geven.
Vaardigheden en vakgerichte attitudes komen hier aan bod. Een goed evaluatiebeleid
wordt ondersteund door een brede en periodieke rapportering zodat het leerproces
opgevolgd en bijgestuurd kan worden.
5.5
STAP 5: Procesbewaking en procesevaluatie
Overleg in vakwerkgroepen en andere communicatieplatformen over het veiligheidsbeleid
is noodzakelijk. Op deze fora kan men elkaar informeren over problemen. Technische en
organisatorische maatregelen kunnen demotiverende factoren wegnemen en eventuele
problemen oplossen.
Door nieuwe wetenschappelijke inzichten en de continue verandering van de wetgeving is
permanente vorming een noodzaak voor het versterken van de veiligheidsmotivatie.
Nieuwe leerlingen, leerkrachten en wijzigingen in de aard, de omstandigheden en de
organisatie van het werk, eisen een continue bewaking van het veiligheidsbeleid.
Chemicaliën op school – nov 2014
pagina 12
Opslag van chemicaliën
Ook als chemicaliën niet gebruikt worden, kunnen ze gevaarlijk worden. Ondoordachte
opslag kan brand- en explosierisico’s, gezondheidsrisico’s en risico’s voor het milieu
opleveren.
De belangrijkste preventiemaatregel inzake opslag is het beperken van de voorraad tot het
strikt noodzakelijke minimum. Chemicaliën die niet gebruikt worden, moeten met het
chemisch afval meegegeven worden, zeker als er gezondheids- of veiligheidsrisico’s aan
verbonden zijn.
Bij de opslag van chemicaliën moet er aandacht besteedt worden aan volgende punten die
hierna verder behandeld worden:
 compartimentering
 opslag van (zeer) licht ontvlambare vloeistoffen
 opslag van acuut giftige stoffen
 opslag van gassen
 ventilatie
 signalisatie
 speciale maatregelen bij opslag van chemicaliën in het labo
1
Compartimentering1
Wettelijke basis: Vlarem II Art. 5.17.1
Vlarem II Art. 5.17.1.6 legt minimale scheidingsafstanden op tussen stoffen van
verschillende gevaarcategorieën. Hoewel deze afstandsregels niet van toepassing zijn op
opslagplaatsen voor laboratoria en op opslagplaatsen voor beperkte hoeveelheden
gevaarlijke stoffen2, leren ze ons wel welke stoffen we best uit elkaar houden. Daarom
geven we de afstandsregels hierna ter illustratie weer.
Xn/N
C
Xi
E
O
P1/P2
P3/P4
F-spont
F-water
T/T+
Xn/N
C
Xi
E
O
P1/P2
P3/P4
T/T+
Voor vloeistoffen (afstanden in meter):
0
0
1
1
5
3
5
2
0
0
1
0
5
2
1
0
3
2
0
0
10
0
5
5
5
1
1
0
10
5
0
0
2
0
0
0
5
5
0
0
F-spont
5
F-water
1
2
1
1
0
0
5
0
1
0
1
0
0
0
5
0
0
0
5
5
5
5
0
10
10
5
5
5
5
5
10
10
5
5
5 5 5 10 10 5
5
0
Legende
T/T+, … hoofdeigenschap van de stof, zoals aangeduid met
het gevarenpictogram op het etiket; bij meerdere
eigenschappen is dit doorgaans het eerste
gevarenpictogram (zie pag. 147 voor een afbeelding
van deze gevarenpictogrammen).
P1/P2: (zeer) licht ontvlambare en ontvlambare vloeistoffen
(vlampunt  55 °C volgens Vlarem 21 en 60 °C volgens
CLP) (etiket: R12 (F+) of H224, R11 (F) of H225 en R10
of H226)
P3/P4: brandbare vloeistoffen
(55 °C < vlampunt <= 250 °C)
F-spont: spontaan ontvlambare stoffen (bv: witte fosfor)
F-water: stoffen die in contact met water ontvlambare gassen
vormen (bv: natrium)
Vlarem vermeldt voorlopig nog altijd de oude gevarenindeling van stoffen.
Maximaal 25 liter (kg) per verpakking en maximaal 5000 liter (kg) per opslagplaats (Vlarem 1, rubriek 17.4)
Chemicaliën op school – nov 2014
pagina 13
Voor vaste stoffen zijn de afstanden kleiner maar bij gezamenlijke opslag van vloeistoffen
en vaste stoffen moet de tabel voor vloeistoffen gebruikt worden.
Zoals hierboven al vermeld, zijn deze afstandsregels niet van toepassing op opslagplaatsen
voor laboratoria en op opslagplaatsen voor beperkte hoeveelheden gevaarlijke stoffen.
Vlarem 2 stelt in artikel 5.17.1.5 echter wel:
Onverminderd verdere bepalingen dienen de nodige voorzorgsmaatregelen getroffen te
worden om te vermijden dat producten met elkaar in contact komen waarbij:
1° gevaarlijke chemische reacties kunnen plaatsvinden;
2° producten met elkaar kunnen reageren onder vorming van schadelijke of gevaarlijke
gassen en dampen;
3° producten samen ontploffingen en/of branden kunnen veroorzaken.
Ook bij de opslag van labochemicaliën moeten wij dus aandacht hebben voor een minimale
scheiding tussen de verschillende gevaarcategorieën.
F-spont
F-water
P3/P4
P1/P2
O
E
Xi
C
Xn/N
T/T+
Uit de Vlarem-tabellen kunnen we voor laboratoria volgend vereenvoudigd schema
afleiden (noodgedwongen nog met de oude gevarenpictogrammen):
of R10
T/T+
Xn/N
C
Xi
E
O
P1/P2
of R10
P3/P4
F-spont
F-water
Chemicaliën op school – nov 2014
pagina 14
maximaal gescheiden opslag
 E-stoffen: in afzonderlijke metalen kast of container;
 F-spont/F-water: idem (tip: plaats de recipiënten in een bak of recipiënt met fijn droog
zand); afzonderlijke lekbak voorzien voor F-spont (bv. witte fosfor) en
F-water (bv. natrium)
 O-stoffen: zo ver mogelijk van voorgaande categorieën en van brandbare en (licht)
ontvlambare stoffen;
speciale aandacht voor perchloraten in het bijzonder: in een bak of
recipiënt met fijn droog zand.
 (Licht) ontvlambare stoffen voldoende verwijderd van voorgaande categorieën en van
T/T+-stoffen.
 Voor al deze categorieën afzonderlijke lekbakken3 voorzien.
minimale scheiding
 Afzonderlijke lekbakken3 voorzien voor C en T/T+-vloeistoffen. Zuren en basen
beschikken over afzonderlijke lekbakken.
 Wij adviseren om zuren en basen afzonderlijk en goed geventileerd op te slaan. In elk
geval moeten gescheiden lekbakken3 voorzien worden.
geen scheiding nodig
Een voorbeeld van gescheiden opslag wordt hieronder afgebeeld:
overige stoffen
P1/P2/P3/P4
overige stoffen
overige stoffen
P1/P2/P3/P4
overige stoffen
E
F-spont F-water
T/T+
3
C
C
zuren
basen
overige stoffen
perchloraten
O
Lekbakken moeten minimaal de inhoud van het grootste recipiënt + 25% van de som van de inhouden van de
overige recipiënten en minimaal 10% van de inhoud van alle recipiënten samen kunnen opvangen (voor zover
de recipiënten minder dan 220 liter inhoudsvermogen hebben (Vlarem 2 art. 4.1.7.2)). Als flessen in de lekbak
geplaatst worden, moet rekening gehouden worden met een verlies aan nuttige inhoud. De lekbakken moeten
bestand zijn tegen de vloeistoffen die erin terecht kunnen komen.
Chemicaliën op school – nov 2014
pagina 15
2
Opslag van (zeer) licht ontvlambare vloeistoffen
Wettelijke basis: ARAB Art. 52
KB 28/3/2014 (Brandpreventie op de
arbeidsplaatsen)
KB 13/3/1998 (Opslag van (zeer) licht
ontvlambare en brandbare vloeistoffen)
Vlarem II Art. 5.17.3.9
Art. 52 van het ARAB legt concrete voorwaarden op aan de opslag
van brandgevaarlijke stoffen. Als echter het totale volume aan
(zeer) licht ontvlambare vloeistoffen kleiner is dan 50 liter zijn er
geen specifieke vereisten voorzien aan het opslaglokaal. Eenmaal deze grens bereikt,
moeten deze vloeistoffen opgeslagen worden in een lokaal van groep 1. Dit is een lokaal
dat aan strenge veiligheidseisen inzake brandweerstand en evacuatiemogelijkheden
voldoet. We gaan hier niet in op de details van deze eisen omdat ze uitgebreid en zeer
technisch zijn en bovendien afhangen van de ouderdom van het gebouw. We verwijzen
naar artikel 52 van het ARAB voor meer details. Ook de plaatselijke brandweer kan hierbij
het nodige advies geven (de school is trouwens verplicht om het advies van de brandweer
in te winnen en te volgen).
Hierbij kan nog vermeld worden dat een brandwerende veiligheidskast gezien kan worden
als een lokaal van groep 1.
Artikel 52.8.4 van het ARAB stelt dat de hoeveelheden ontvlambare vloeistoffen en gassen
die zich in de werkplaatsen bevinden, moeten beperkt worden tot het strikte minimum.
Onder strikt minimum moet hier verstaan worden de hoeveelheid die het dagelijks verbruik
niet noemenswaardig overschrijdt. Dit betekent dus m.a.w. dat de opslagruimte voor (zeer
licht) ontvlambare stoffen zich buiten het lokaal moet bevinden. Alternatief is een
brandveiligheidskast in het practicumlokaal aangezien die als een afzonderlijk lokaal
beschouwd mag worden4.
Let er ook op (licht) ontvlambare vloeistoffen nooit op te slaan in de buurt van een uitgang
of vluchtweg.
Ook bij het bewaren van (licht) ontvlambare
vloeistoffen in een koelkast moeten de nodige
voorzorgsmaatregelen genomen worden. Het is immers
altijd mogelijk dat zich in de koelkast een explosieve
atmosfeer ontwikkelt (als bv. een fles breekt of
onvoldoende afgesloten wordt). Gewone koelkasten
hebben intern een thermostaat en een lampje dat
vonken kan veroorzaken en dus een explosie
veroorzaken. Sla dus (licht) ontvlambare vloeistoffen
enkel op in een vonkvrije koelkast!
Art 52.8 van het ARAB stelt dat in laboratoria glazen recipiënten voor (licht) ontvlambare
vloeistoffen toegelaten zijn tot een maximum inhoud van 3 liter. Daarboven moeten
onbreekbare recipiënten gebruikt worden.
(Licht) ontvlambare vloeistoffen moeten opgeslagen worden in gesloten recipiënten en
beschermd tegen warmtestraling (bv. zonnestraling). De ruimte waarin deze stoffen
4
Brandveiligheidskasten die dateren van na 1 januari 2006 moeten voldoen aan de norm EN14470-1
Chemicaliën op school – nov 2014
pagina 16
opgeslagen worden, moet voldoende geventileerd zijn om een explosieve atmosfeer te
vermijden.
Het KB 28/3/2014 (brandpreventie op de arbeidsplaatsen) vermeldt in paragraaf 3 van
artikel 10 dat de preventiemaatregelen bedoeld in dit artikel geen afbreuk doen aan de
toepassing van de minimale voorschriften bedoeld in de artikelen 52.6 en 52.8 van het
Algemeen Reglement voor de Arbeidsbescherming. Dit houdt in dat het beperken van
(zeer) licht ontvlambare vloeistoffen tot minder dan 50 l de werkgever niet ontslaat van het
nemen van bijzondere preventiemaatregelen op basis van een uitgebreide risicoanalyse. Dit
houdt onder meer in:
 de aanwezige hoeveelheid van deze stoffen op de arbeidsplaats beperken tot het strikt
noodzakelijke
 op een passende wijze opslaan van deze stoffen
 het eerbiedigen van de voorwaarden inzake afstand of isolering van deze stoffen ten
opzichte van elke ontstekingsbron
 het beheersen van de omstandigheden waarbij zelfontbranding van stoffen of
afvalstoffen kan optreden
 in afwachting van hun verwijdering de afvalstoffen opslaan in passende
veiligheidsrecipiënten met een hermetische sluiting
 het regelmatig verwijderen van de afvalstoffen.
Bijkomend bij art. 52 van het ARAB dienen alle recipiënten met stoffen die brandgevaar
inhouden ongeacht het totaal volume op een passende wijze te worden opgeslagen. De
grens van 50 l is hiervoor dus niet van toepassing.
Samengevat:
 50 liter of méér (licht) ontvlambare vloeistoffen in voorraad: opslag in een lokaal van
groep I of een brandwerende veiligheidskast.
 Niet méér dan de dagelijks gebruikte hoeveelheid (licht) ontvlambare vloeistoffen in het
practicumlokaal.
 Bij gekoelde opslag: (licht) ontvlambare vloeistoffen enkel in een vonkvrije koelkast.
 (Licht) ontvlambare vloeistoffen nooit opslaan bij een uitgang of in een vluchtweg.
 Maximum inhoud van glazen recipiënten voor (licht) ontvlambare vloeistoffen: 3 liter.
 Opslag in gesloten recipiënten, beschermd tegen warmtestraling.
 Opslagruimte voldoende geventileerd.
 Lekbakken voorzien voor alle vloeistoffen.
3
Opslag van acuut giftige stoffen (gevarenpictogram
GHS06)
Wettelijke basis: ARAB Art. 52
Artikel 52.8.4 van het ARAB verbiedt het opslaan van giftige vloeistoffen en gassen in het
labo. Enkel de dagelijks gebruikte hoeveelheid mag er aanwezig zijn.
Wij bevelen stellig aan alle acuut giftige stoffen achter slot te bewaren. Achter slot
betekent dat de ruimte waar deze stoffen opgeslagen worden enkel toegankelijk is voor
bevoegde personen. Dit kan een afgesloten lokaal zijn of afgesloten kasten. Dit laatste is
noodzakelijk als het lokaal zelf ook toegankelijk is voor niet-bevoegde personen. Bevoegde
Chemicaliën op school – nov 2014
pagina 17
personen zijn personen die voldoende opleiding gekregen hebben om het gebruik en de
gevaren van deze stoffen te kennen.
Samengevat:
 Alle acuut giftige stoffen achter slot. Enkel bevoegde personen beschikken over een
sleutel.
 Opslag van acuut giftige vloeistoffen en -gassen in een afzonderlijk gesloten
opslaglokaal.
4
Opslag in het practicumlokaal of in een afzonderlijke
opslagruimte?
Zoals hierboven al gemeld is het verboden volgende stoffen in het labo of het leslokaal op
te slaan:
 (zeer licht) ontvlambare vloeistoffen en gassen
 giftige vloeistoffen en gassen.
Enkel de hoeveelheden die dagelijks gebruikt worden mogen in het labo of het leslokaal
aanwezig zijn.
Het is echter wel mogelijk deze stoffen op te bergen in een brandveiligheidskast met
zelfsluitende deuren aangezien die als een afzonderlijk lokaal mogen beschouwd wordt.
Giftige en ontvlambare stoffen in eenzelfde kast onderbrengen is niet verboden maar ook
niet ideaal (zie: ‘Compartimentering’). Plaats ze in elk geval op verschillende schappen en
voorzie afzonderlijke lekbakken voor de giftige en ontvlambare vloeistoffen. In dat geval
moet de kast ook op slot.
Bedenk ook dat er reglementering bestaat over de plaatsing van veiligheidskasten, hun
maximale capaciteit, het maximum aantal per oppervlakte-eenheid en voldoende
mechanische ventilatie. Dit hangt af van het type kast.
Voor alle andere stoffen bestaat er geen verbod tot opslag in het practicumlokaal. Houd
echter wel rekening met het volgende:
 voldoende ventilatie, vooral ook omdat het hier om ruimtes gaat waar permanent
personeel en leerlingen aanwezig is (zie ook de paragraaf over ventilatie);
 voorkomen dat leerlingen tijdelijk niet onder toezicht in het lokaal verblijven (bv. tijdens
leswisselingen); als in het lokaal occasioneel ook andere lessen dan lessen
wetenschappen doorgaan (dus met personeel dat niet bevoegd is om met chemicaliën
te werken) moet overwogen worden om alle producten in het lokaal achter slot te
bewaren; een risicoanalyse moet uitwijzen of dit noodzakelijk is.
Chemicaliën op school – nov 2014
pagina 18
5
Opslag van gassen
Wettelijke basis: Vlarem II
ARAB Art. 52
Artikel 5.16.5 van Vlarem II somt de eisen op die gesteld worden
aan de opslagplaatsen van gasrecipiënten. Er worden minimale
afstanden tussen recipiënten van de verschillende
gevarengroepen voorgeschreven:
 Groep 1: ontvlambare gassen (petroleumgassen, acetyleen,
diwaterstof maar ook koolstofmonoxide, ethyleenoxide, arsine
en fosfine);
 Groep 2: gassen die enkel giftig of schadelijk zijn (ammoniak,
boortrichloride, fosgeen, …);
 Groep 3: oxiderende gassen (lachgas, dizuurstof, dichloor,
difluor en stikstofdioxide);
 Groep 4: andere gassen (edelgassen, koolstofdioxide en distikstof).
Aan de gesloten opslagplaatsen worden volgende eisen opgelegd:
 de vloer moet uit een weerstand biedend en ondoordringbaar materiaal zijn en mag
geen openingen of geulen bevatten;
 bij ontvlambare gassen geldt dat het dak gebouwd moet zijn uit een onbrandbaar
materiaal en slechts 20% mag bestaan uit een doorschijnend en zelfdovend materiaal;
 Opslag is niet toegelaten in kelders, noch onder of boven bewoonde lokalen;
 De constructie is volledig uit onbrandbaar materiaal;
 bij ontvlambare gassen geldt bovendien dat de wanden vervaardigd moeten zijn uit een
brandwerend materiaal (bijv. 10 cm beton of 15 cm metselwerk of een alternatief met
een equivalente vuurweerstand);
 deuren gaan naar buiten open;
 vensters hebben vaste ramen uit gewapend glas;
 veiligheidsschermen reiken tot aan de zoldering of hebben een minimum hoogte van 3
meter en steken ten minste 1 meter boven de recipiënten uit;
 het lokaal is doelmatig geventileerd (elk afzonderlijk compartiment); openingen zijn
voorzien van traliewerk of roosters;
 verwarming gebeurt alleen door middel van vloeistof, stoom of hermetische elektrische
apparaten;
 de verlichting is conform AREI voor zone 2;
 rook- en vuurverbod worden aan de ingang zichtbaar maken;
 de gasflessen worden aan de wand vastgemaakt met een ketting.
ARAB 52.8.4 verbiedt de opslag van ontvlambare en giftige gassen in het labo. Enkel de
dagelijks nodige hoeveelheid is toegelaten.
Chemicaliën op school – nov 2014
pagina 19
6
Ventilatie
Wettelijke basis: KB 11/3/2002 Chemische agentia.
Art. 18, 2° stelt dat collectieve beschermingsmaatregelen waaronder ventilatie aan de bron
noodzakelijk zijn als andere maatregelen om het vrijkomen van chemische agentia die de
gezondheid en veiligheid in gevaar kunnen brengen, niet voldoen.
Schadelijke of gevaarlijke dampen kunnen vrijkomen bij werkprocedés maar ook door de
aanwezigheid van een voorraad chemicaliën in een lokaal. Een trekkast is een voorbeeld
van ventilatie-uitrusting die gebruikt wordt voor het afzuigen van schadelijke en gevaarlijke
dampen bij werkprocedés (experimenten).
Of er bijkomende ventilatie moet voorzien worden om dampen te verwijderen die
vrijkomen door opslag van producten, hangt van verschillende factoren af. Aard en
hoeveelheid van de opgeslagen producten en aanwezigheid van natuurlijke ventilatie zijn
de belangrijkste factoren. De geur in een lokaal kan een aanwijzing zijn maar geen sluitend
bewijs. In feite kunnen enkel metingen van concentraties van gevaarlijke dampen uitsluitsel
geven.
Hieronder enkele aandachtspunten.
 Voorzie voldoende natuurlijke ventilatie in het lokaal (roosters aan verschillende zijden
van het lokaal waardoor een permanente luchtstroom ontstaat). Meestal volstaat dit.
 Ventileer steeds rechtstreeks naar de buitenlucht.
 Als natuurlijke ventilatie niet kan of niet volstaat, moet er kunstmatige ventilatie
voorzien worden. Het is dan best de dampen zo dicht mogelijk bij de bron af te zuigen
(bv. kasten voorzien van ventilatie).
 Bij opslag van chemicaliën in les- en praktijklokalen zal er meer aandacht aan ventilatie
moeten besteed worden aangezien de blootstellingstijd en –frequentie hier veel groter
is dan in een afzonderlijk opslaglokaal.
7
Signalisatie
Op toegangsdeuren van de opslagplaatsen en op de kasten moet de nodige signalisatie
aangebracht worden. Hieronder enkele voorbeelden die van toepassing zijn bij opslag van
chemicaliën.
 gevarenpictogrammen
Tip: gebruik enkel de pictogrammen die de belangrijkste gevaren signaleren. Het laatste
pictogram (uitroepteken) drukt een algemeen gevaar uit en kan meerdere van de
pictogrammen ervoor vervangen.
Chemicaliën op school – nov 2014
pagina 20
 verbodspictogrammen
 gebodspictogrammen
Bovenstaande pictogrammen kunnen in afdrukbare vorm gedownload worden van de
website www.gevaarlijkestoffen.be
(klik op de volgende link om het bestand met pictogrammen onmiddellijk te downloaden:
http://www.gevaarlijkestoffen.be/download/Signalisatiepictogrammen.doc).
8
Aanvullende aandachtspunten en tips
 Alle chemicaliën in goed afgesloten verpakkingen bewaren.
 Voorzie schappen van een opstaande rand om het afglijden van flessen te voorkomen.
 Opslag van dibroom: plaats de recipiënt in een omhullende recipiënt met
natriumthiosulfaat.
 Vermijd gebruik van herkenbare voedingsmiddelverpakkingen voor opslag van
chemicaliën (deze verpakkingen kunnen wel hergebruikt worden op voorwaarde dat ze
niet meer herkenbaar zijn als voedselverpakking en ze correct geëtiketteerd worden).
 Wees alert voor elektrostatische oplading bij het aftappen van licht ontvlambare
vloeistoffen.
 Stel recipiënten met chemicaliën niet bloot aan invallend zonlicht en zet ze niet in de
buurt van warmtebronnen.
9
FAQ
1. Is het verplicht zuren en basen in een geventileerde zuurbestendige kast op te bergen?
Er is geen enkel reglement dat dit gebiedt. Uit de compartimenteringsregels van Art.
5.17.1.6 van Vlarem II kunnen we ook niet afleiden dat strenge voorzorgsmaatregelen
moeten genomen worden om corrosieve stoffen in labo’s afzonderlijk op te slaan.
Wel is het zo dat sommige corrosieve vloeistoffen dampen kunnen afgeven die
verpakkingen van andere chemicaliën en constructie-elementen van het lokaal kunnen
aantasten. Voorzie daarom voldoende ventilatie en compartimentering indien deze
stoffen in dezelfde kast worden opgeslagen. Een zuurkast met afzuiging kan gezien
worden als een voorbeeld van goede praktijk.
Chemicaliën op school – nov 2014
pagina 21
2. Is het verplicht (zeer) licht ontvlambare vloeistoffen in een brandveiligheidskast op te
slaan?
Een brandveiligheidskast kan beschouwd worden als een afzonderlijk compartiment van
groep 1. In volgende gevallen kan ze nuttig zijn om dergelijk compartiment te
vervangen:
o voor opslag van hoeveelheden (zeer) licht ontvlambare stoffen  50 liter ter
vervanging van het in dat geval verplichte lokaal van groep 1;
o voor opslag van (zeer) licht ontvlambare stoffen in het labo zelf (wat anders
verboden is).
Een brandveiligheidskast die in gebruik is genomen na 1 januari 2006 moet voldoen aan
de norm EN14470-1. Naargelang de brandweerstand worden er eisen gesteld aan de
maximale inhoud, de plaats en het maximaal aantal kasten dat in het lokaal mag
geplaatst worden. Meer informatie over brandveiligheidskasten kan gevonden op de
websites van de meeste fabrikanten.
3. Is het verplicht lekbakken te plaatsen onder recipiënten met vloeibare chemicaliën?
Artikel 4.1.7.2 van Vlarem 2 legt inderdaad deze verplichting op.
De opvangbakken moeten bestand zijn tegen de chemicaliën die
erin geplaatst worden. Voor zover de recipiënten kleiner zijn dan
220 liter moeten de opvangbakken 10% van de inhoud van alle
recipiënten samen kunnen opvangen maar ook minimaal de
inhoud van de grootste recipiënt + 25% van de inhoud van alle
overige recipiënten kunnen opvangen. Houd er wel rekening mee dat als recipiënten in
de opvangbakken zelf geplaatst worden, de nuttige inhoud verminderd wordt.
Deze verplichting geldt niet voor de dagelijks gebruikte hoeveelheden in het labo.
In de lekbakken mogen nooit vloeistoffen kunnen samenkomen die onderling gevaarlijke
reacties veroorzaken.
4. Moeten lokalen en opslagplaatsen voorzien worden van deuren met verhoogde
brandweerstand?
Opslagplaatsen van groep 1 ( 50 liter licht ontvlambare vloeistoffen) moeten voorzien
worden van zelfsluitende deuren met een weerstand tegen brand van minstens ½ uur
die openen in de vluchtrichting (ARAB art. 52.3.3.3 en art. 52.5.12).
De lokale brandweer kan strengere verplichtingen opleggen.
Chemicaliën op school – nov 2014
pagina 22
Vergunningen bij aankoop van chemicaliën
Voor sommige stoffen is het noodzakelijk dat de school een vergunning bezit om ze te
kunnen aankopen of in bezit te mogen hebben. Het KB van 12/04/1974 betreffende
sommige verrichtingen i.v.m. stoffen met hormonale, antihormonale, anabole, betaadrenergische, anti-infectieuze, antiparasitaire en anti-inflammatoire werking stelt dat
iedereen die stoffen, behorende tot een van deze groepen, produceert, aankoopt, in de
handel brengt of bezit over een vergunning moet beschikken. De vergunningsaanvraag
moet gericht worden aan het Federaal Agentschap voor Geneesmiddelen en
Gezondheidsproducten (FAGG), Eurostation, blok II, 8ste verdieping, Victor Hortaplein 40 bus
40 te 1060 Brussel. Een aanvraagformulier kan gedownload worden van http://www.faggafmps.be/nl/MENSELIJK_gebruik/bijzondere_producten/speciaal_gereglementeerde_stoffe
n/stoffen_hormonale_werking_anderen/vergunning/
De vergunning is 5 jaar geldig en gratis.
1
Over welke stoffen gaat het?
De lijst van stoffen wordt door het agentschap regelmatig bijgewerkt. De producenten en
leveranciers worden van de wijzigingen op de hoogte gehouden. Bij bestelling van een
product krijgt de school de vraag een kopie van de vergunning voor te leggen. Stoffen die
door scholen courant aangekocht worden en die op de lijst voorkomen zijn kaliumjodide en
salicylzuur.
2
Tip
Als het gaat om stoffen met een anti-infectieuze, antiparasitaire of anti-inflammatoire
werking, moet bij de vergunningsaanvraag de naam van de stof en de bestemming niet
opgegeven worden. De vergunning is dan geldig voor alle stoffen die binnen deze groepen
vallen. Zo kan vermeden worden dat een nieuwe aanvraag moet ingediend worden telkens
er een stof aan deze lijst toegevoegd wordt. Kaliumjodide en salicylzuur behoren tot een
van deze groepen.
Chemicaliën op school – nov 2014
pagina 23
Afvalbeheer
1
Algemeen
Op 1 juni 2012 trad het nieuwe Materialendecreet, samen met het uitvoeringsbesluit
VLAREMA, in werking. Het vervangt het Afvalstoffendecreet en het VLAREA.
Dit vernieuwd Vlaams Reglement voor duurzaam beheer van materialenkringlopen en
afvalstoffen, kortweg VLAREMA, beschouwt alle laboratoriumafvalstoffen als gevaarlijk
afval. Dit afval dient bijgevolg ook zo behandeld te worden, wat betekent dat men
manipulaties van deze stoffen met grote omzichtigheid dient uit te voeren en dat men
moet vermijden dat deze stoffen in het natuurlijk leefmilieu worden gebracht.
Verwijdering van afvalstoffen is economisch en ecologisch gezien een dure aangelegenheid.
Afvalpreventie moet daarom prioritair zijn ten opzichte van de verwijdering van afval.
VOORKOMEN IS BETER DAN GENEZEN.
Bij preventie van afval in het labo wordt daarom best gedacht aan:
 het beperken van de hoeveelheden te gebruiken chemicaliën, bv. door het maken van
een gepaste hoeveelheid van een oplossing;
 het reduceren van de schaalgrootte, bv. door reacties op microschaal uit te voeren;
 het wijzigen van methodes, labo-oefeningen, bv. door andere en minder schadelijke
stoffen te gebruiken.
Uit veiligheids- en milieuoverwegingen is het aangewezen om met het afval zo weinig
mogelijk handelingen uit te voeren en het onmiddellijk bij de juiste fractie te voegen.
Hierbij kan bijvoorbeeld gedacht worden aan het niet meer toepassen van een vroeger
gesuggereerde methode voor het verwijderen van metaalverbindingen uit oplossingen door
ze neer te slaan met sulfiden of op andere wijze. Deze extra behandeling vergroot immers
de hoeveelheid afval en dus ook de kost ervan.
Ook het vervoer van afvalstoffen wordt geregeld via het Materialendecreet en het
VLAREMA. Het vervoer van afvalstoffen gegenereerd op een school is uitsluitend
voorbehouden voor een door de OVAM (Openbare Vlaamse Afvalstoffenmaatschapij)
geregistreerde vervoerder. De afvalstoffen mogen dus in geen geval op eigen houtje
vervoerd worden! Een lijst met geregistreerde vervoerders voor afval is beschikbaar op
www.ovam.be.
Chemicaliën op school – nov 2014
pagina 24
2
Indeling van de laboratoriumafvalstoffen
Alle afvalstoffen afkomstig van de werking van scholen worden volgens het
Materialendecreet gecatalogeerd als bedrijfsafvalstoffen en moeten als dusdanig afgevoerd
worden. Afvalstoffen die in een laboratorium ontstaan, kunnen als volgt ingedeeld worden:


afvalstoffen die als huishoudelijke afvalstoffen verwijderd kunnen worden;
afvalstoffen die als gevaarlijk afval beschouwd moeten worden.
Niet opgenomen in dit bestand zijn de radioactieve (afval-)stoffen. Het afvoeren van
radioactieve stoffen kan uitsluitend gebeuren via de Nationale Instelling voor Radioactief
Afval en verrijkte Splijtstoffen (www.niras.be).
2.1
Afvalstoffen van huishoudelijke aard
Onder de afvalstoffen die als huishoudelijke afval kunnen verwijderd worden,
onderscheiden we onderstaande stoffen.
 Glas
Afval van glas bewaar je best in een afzonderlijke glasbak met deksel die leeggemaakt
kan worden in een glascontainer.
Het glas mag niet met chemicaliën verontreinigd zijn. Indien je lege glazen
productflessen via deze fractie wenst te verwijderen, moet je het veiligheidsetiket
verwijderen en moeten deze flessen uitgespoeld worden. De wasvloeistof kan dan bij de
juiste vloeibare afvalfractie worden gevoegd (zie verder). Vanuit milieuoogpunt is het
soms beter het verontreinigde glas als dusdanig te verwijderen, en het spoelen van
flessen enkel voor gemakkelijk te reinigen flessen voor te behouden. Sommige flessen
die vluchtige producten bevatten zoals bijvoorbeeld alcohol of aceton dient men niet te
spoelen aangezien de binnenkant van de fles onmiddellijk droogt indien de inhoud
volledig opgebruikt is.
Ook hittebestendig laboglas wordt best niet bij deze fractie gevoegd aangezien dit glas
niet smelt in de oven en de recycling ervan bemoeilijkt.
 Papier
Papierafval verzamel je in een afzonderlijke papierbak die kan overgebracht worden in
een papiercontainer. Met chemicaliën verontreinigd papier mag uiteraard niet bij deze
fractie worden gevoegd.
 PMD
Plastiek, metaal en drankverpakkingen verzamelt men, indien mogelijk, in een
afzonderlijke fractie die kan overgebracht worden in een container bestemd voor PMD.
Het inzamelen van een PMD-fractie voor instellingen en bedrijven is verplicht sinds 1 juli
2013.
 GFT
Groente-, fruit- en tuinafval dat in het laboratorium gebruikt werd en niet verontreinigd
is met chemicaliën verzamel je, indien mogelijk, in een afzonderlijke fractie. Deze fractie
kan op school in een compostvat of wormenbak gecomposteerd worden. Bij afwezigheid
van dergelijke voorziening kan ze bij het restafval worden gevoegd.
 Restafval
Alle andere afvalstoffen van huishoudelijke aard, die niet bij vorige fracties kunnen
gevoegd worden en niet met chemicaliën verontreinigd zijn, kunnen bij het restafval
worden gevoegd.
Chemicaliën op school – nov 2014
pagina 25
2.2
Afvalstoffen van chemische aard
Bij de afvalstoffen die met chemicaliën verontreinigd zijn of afvalchemicaliën die als
gevaarlijk afval beschouwd kunnen worden, wordt onderscheid gemaakt tussen vaste en
vloeibare afvalstoffen. De inzameling van deze fracties wordt verder uitvoerig besproken.
3
Inzameling van de vaste afvalstoffen
 Verontreinigd glas
Glas dat met chemicaliën verontreinigd is, kan niet bij het gewone glasafval worden
gevoegd, maar dient verzameld te worden als een afzonderlijke fractie.
Voorbeelden: recipiënten die nog moeilijk proper te krijgen zijn en lege, onzuivere
productflessen, … Ook hittebestendig laboglas kan hierbij gevoegd worden. In sommige
laboratoriumomgevingen wordt verkozen om al het glas gegenereerd in het schoollabo
bij deze fractie te voegen.
 Metalen
Metalen die gebruikt werden in het laboratorium, kunnen best gerecupereerd worden
om te gebruiken voor andere toepassingen.
 Vaste chemicaliën
Chemicaliën in poedervorm of in kristallijne toestand zijn meestal moeilijk te
recupereren en worden best verwijderd, net als de onzuivere chemicaliën die niet langer
voor gebruik geschikt zijn. Dit vast afval verzamel je best in een afzonderlijke container
(lege fles) met duidelijke etikettering om het dan af te voeren via een erkende
ophaaldienst. Omwille van bepaalde eigenschappen kan het gevaarlijk zijn deze vaste
stoffen samen met andere stoffen in eenzelfde recipiënt te bewaren.
Indien de school zuivere chemicaliën (vast of vloeibaar) niet langer wenst op te slaan
omdat ze bijvoorbeeld niet meer nuttig, te gevaarlijk of te giftig zijn, worden ze best
afgevoerd in de oorspronkelijke verpakking met duidelijk etiket.
Beperkte hoeveelheid neerslag in suspensie kan het best verwijderd worden via het
vloeibaar laboratoriumafval (zie verder).
 Overig vast afval
Filtreerresten, residuen, verontreinigde doeken of met chemicaliën verontreinigd
(filtreer-)papier dienen te worden verzameld in een daartoe te voorziene recipiënt. Ze
kunnen samen met bovenstaande fractie afgevoerd worden via een geregistreerde
ophaaldienst.
4
Inzameling van vloeibaar en opgelost afval
De vloeibare en opgeloste chemische laboratoriumafvalstoffen vormen veruit het grootste
deel van het afval dat in het laboratorium voorkomt.
Onder deze afvalstoffen beschouwen we de afvalstoffen die van een louter chemische aard
zijn. Vloeibare afvalstromen van klinische, (micro)biologische of biotechnologische
laboratoria waar bijvoorbeeld pathogene of genetisch gemodificeerde organismen, bloed of
radioactief materiaal in het afvalwater kunnen voorkomen vallen hier niet onder. Sommige
vloeibare afvalstoffen van deze labo’s, die analoog kunnen zijn aan diegene die voorkomen
in de scheikundige labo’s, kunnen ook onder deze categorie vallen.
Chemicaliën op school – nov 2014
pagina 26
De hieronder weergegeven procedure is onderwerp geweest van het PRESTI 5-project
‘Verantwoorde inzameling van vloeibare laboratoriumafvalstoffen’ en werd in 2008 in
Vlaanderen verspreid met de steun van het Vlaamse Gewest binnen het PRESTI 5programma. De procedure werd ook opgenomen in de studie Beste Beschikbare
Technieken voor Laboratoria van het VITO (http://www.emis.vito.be/bbt-studielaboratoria) als schoolvoorbeeld van een selectief inzamelsysteem (=BBT).
De procedure staat ook als een apart Word-bestand op deze cd-rom, zodat ze op de leest
van de eigen school kan geschoeid worden.
4.1
Indeling van het vloeibare en opgeloste afval
De hieronder weergegeven indeling is een veel gebruikte indeling van vloeibaar en opgelost
chemische afval. Het zijn deze fracties die de meeste afvalverwerkers aanvaarden. Toch kan
het ook zijn dat er afhankelijk van de situatie gekozen wordt voor een indeling in andere
fracties en bv. een fractie ‘zware metalen’ wordt opgenomen, maar ook dan is de hier
voorgestelde werkwijze toepasbaar. In deze indeling is ook rekening gehouden met de
verwerkingskost van bepaalde afvalfracties. Zo is bijvoorbeeld de afvoer van kwikhoudend
afval zeer duur. Deze kost kan laag gehouden worden door het Hg-houdend afval apart in te
zamelen in plaats van het bij een andere fractie te voegen.
Hetzelfde kan gezegd worden van de gehalogeneerde solventen.
 Kwikhoudend afval
Hieronder beschouwen we metallisch kwik en oplossingen van kwikzouten.
 Solventafval
Onder solventen worden in deze procedure de organische verbindingen en organische
oplosmiddelen beschouwd die bij kamertemperatuur vloeibaar zijn.
Mengsels van organische oplosmiddelen met water worden hier als solvent beschouwd
als het mengsel < 50 % water bevat (deze grens kan afhankelijk van de situatie
aangepast worden).
Hieronder onderscheiden we:
o gehalogeneerde solventen
o niet-gehalogeneerde solventen
Solventen worden beschouwd als gehalogeneerd als het halogeengehalte > 1%.
 In water opgelost afval
Hiermee bedoelen we oplossingen van organische en anorganische verbindingen in
water, met uitzondering van oplossingen met kwikzouten.
Mengsels van water met organische oplosmiddelen worden als water beschouwd als het
mengsel > 50 % water bevat.
Hieronder onderscheiden we:
o zure waterige afvalstoffen
o neutrale en basische waterige afvalstoffen
 Bijzondere vloeibare afvalstoffen
Onder deze afvalstoffen worden de vloeibare afvalstoffen verstaan, waarvan mogelijke
gevaarlijke en oncontroleerbare reacties met overige ingezamelde afvalstoffen een
veiligheidsprobleem kunnen veroorzaken.
Chemicaliën op school – nov 2014
pagina 27
4.2
Inzamelrecipiënten
Alle inzamelrecipiënten voor vloeibare laboratoriumafvalstoffen zijn voorzien van een
duidelijk etiket en van een kleurencode.





BLAUW
GROEN
GEEL
ZWART
WIT
kwikhoudende afvalstoffen
gehalogeneerde solventen
niet-gehalogeneerde solventen
neutrale en basische waterige afvalstoffen
zure waterige afvalstoffen
Voor een eventuele bijkomende fractie zoals ‘zware metalen’ kan een andere kleur, bv.
rood, gekozen worden. Voor de inzameling van vloeibare afvalstoffen in het laboratorium
worden best inzamelrecipiënten voorzien die niet te groot zijn en die voorzien zijn van een
grote ingietopening. Het voorbeeld in figuur 1 is uiterst geschikt en is ook voorzien van een
ontluchtingsventiel, zodat bij eventuele gasvorming geen overdruk ontstaat. Het ventiel
moet dan wel losgeschroefd worden, wat niet zo is op de foto. Deze recipiënten zijn handig
wanneer je volle recipiënten in een groter (aangeleverd door de ophaler en voorzien van
dezelfde kleurcode) of andere verzamelrecipiënt dient over te gieten.
Inzamelrecipiënt van 5 liter
De inzamelrecipiënten moeten voorzien worden van veiligheidsetiketten. De inhoud van de
etiketten kan bepaald worden in overleg met de afvalophaler. Zie ook bijlage 4 waar enkele
voorbeelden van etiketten getoond worden.
Uiteraard kunnen ook andere recipiënten gebruikt worden die voorzien worden van een
etiket en een duidelijke kleurcode. Het is handig om dan de recipiënt te voorzien van een
trechter. Het is wel nodig om na te gaan of de recipiënt geschikt is voor het bevatten van de
voorziene afvalstoffen. Schroef de dop van de recipiënt nooit volledig dicht, zodat er geen
overdruk kan ontstaan of boor een minuscuul gaatje in de dop. Volle bidons kunnen naar
het verzamelpunt gebracht worden waar ze opgeslagen worden in een grotere drum of in
een polybox, die extra bescherming biedt bij eventuele lekken.
4.3
Inzameling van oplossingen
4.3.1 Inzameling van kwikhoudende afval
 Metallisch kwik en thermometerkwik
Omdat dit ook vloeistoffen zijn, worden ze hieronder ingedeeld.
Deze fractie moet steeds in een gesloten recipiënt naar het centrale verzamelpunt
gebracht worden.
Deze fractie mag in geen geval bij de oplossingen van kwikzouten gevoegd worden.
Chemicaliën op school – nov 2014
pagina 28
Gezien de hoge dampdruk van kwik en de grote giftigheid van kwikdamp is het
raadzaam geen kwik te gebruiken. Dit geldt ook voor kwikthermometers. Sinds juni 2009
geldt in Europa een verbod op de verkoop van koortsthermometers in het algemeen en
andere kwikhoudende meettoestellen bestemd voor het grote publiek. Hoewel er dus
geen wettelijk verbod is op de aanwezigheid van kwikthermometers op school, is het
alvast aan te raden over te schakelen naar alcoholthermometers.
 Oplossingen van kwikzouten
Deze fractie wordt ingezameld in een recipiënt van 5 liter, met een duidelijke
etikettering ‘KWIKHOUDENDE AFVAL’ en met de kleurcode ‘BLAUW’.
4.3.2 Inzameling van solventen
Solventen dienen altijd ingezameld te worden!
Niet-gehalogeneerde solventen worden ingezameld in een recipiënt met een duidelijke
etikettering ‘ORGANISCHE AFVALSTOFFEN’, met de kleurcode ‘GEEL’.
Gehalogeneerde solventen worden ingezameld in een recipiënt met een duidelijke
etikettering ‘ORGANISCHE GEHALOGENEERDE AFVALSTOFFEN’, met kleurcode ‘GROEN’.
4.3.3 Inzameling van waterige laboratoriumafvalstoffen
Onder waterige oplossingen wordt verstaan:
oplossingen van organische en anorganische verbindingen in water met uitzondering van de
kwikhoudende afvalstoffen.
De inzameling van waterige laboratoriumafvalstoffen is gebaseerd op het gebruik van
WaterGevarenKlasse-codes. Elk product heeft een WGK-code. Deze codes geven het gevaar
van het product voor het waterig milieu aan:
WGK = 0: onschadelijk
WGK = 1: gematigd schadelijk
WGK = 2: schadelijk
WGK = 3: zeer schadelijk
Deze codes staan vermeld op productlijsten die in de laboratoria aanwezig moeten zijn. Dit
is onontbeerlijk voor de werking van deze inzamelprocedure.
De codes zijn op deze cd-rom terug te vinden in de lijst van adviezen over chemische
producten.
Als algemene richtlijn kan er gesteld worden dat waterige afvalstoffen met een
WGK = 0: verwijderen via de gootsteen
WGK = 1 < 0,5 mol/l: verwijderen via de gootsteen
WGK = 2 < 20 mg/l: verwijderen via de gootsteen
WGK = 3: steeds inzamelen, naspoelen en inzamelen
WGK = 3*: steeds inzamelen, naspoelen en inzamelen
Voor oplossingen en mengsels met verschillende producten nemen we steeds de hoogste
WGK-code.
Chemicaliën op school – nov 2014
pagina 29
WGK 3* wordt gegeven aan een stof met nog onbekende WGK-code en dus volgens het
zorgvuldigheidsprincipe steeds ingezameld.
Recipiënten die oplossingen bevatten met WGK 3- of 3*-stoffen moeten bij voorkeur
nagespoeld worden met oplosmiddel, waarbij dit dan ook bij de juiste afvalfractie wordt
gevoegd.
Voor tal van verschillende oplossingen werd nagegaan of bij verwijdering via de gootsteen
de reglementaire basismilieukwaliteitsnormen niet werden overschreden. Hierbij werd
uitgegaan van zowel een laag als een hoog afvalwaterdebiet zodat dit voor de meeste
scholen van toepassing is. De voorgestelde concentratiegrenzen zijn verkregen door
berekening.
Indien uit metingen van het afvalwater blijkt dat de concentratiegrenzen te streng of te
soepel zijn, kunnen deze steeds aangepast worden.
De concentratiegrenzen zijn echter absoluut te hanteren. Dat wil zeggen dat men geen
oplossingen mag verdunnen tot ze onder de concentratiegrens vallen. De totale
hoeveelheid stof vermindert dan namelijk niet, en hierdoor wordt zuiver drinkwater
verontreinigd. Het verdunnen van afvalstoffen is verboden volgens artikel 4.4.2. van het
VLAREMA.
De basische en neutrale waterige afvalfractie wordt ingezameld in recipiënten van 5 liter,
met een duidelijke etikettering: ‘NEUTRALE EN BASISCHE AFVALFRACTIE’ en met een
kleurcode ‘ZWART’.
De zure afvalfractie wordt ingezameld in recipiënten van 5 liter, met een duidelijke
etikettering: ‘ZURE AFVALFRACTIE’ en met een kleurcode ‘WIT’
OPMERKINGEN:
 Ammoniak: steeds bij zure waterige afvalstoffen gieten. Op die manier vindt een
neutralisatie plaats en is er geen geurhinder.
 Natrium: resten natriummetaal moeten terug in de productverpakking gebracht
worden. Indien dit niet mogelijk is, behandelen met ethanol tot het natrium is weg
gereageerd en bij de neutrale en basische waterige afvalstoffen gieten.
 Hypochlorieten: steeds bij de basen gieten om chloorgasontwikkeling te voorkomen.
4.3.4 Inzameling van bijzondere vloeibare laboratoriumafvalstoffen
Bijzondere vloeibare afvalstoffen worden uit veiligheidsoverwegingen niet bij de vorige
vloeibare afvalstromen gebracht. Ze worden in een aparte recipiënt afgevoerd naar het
verzamelpunt met duidelijke etikettering (met eventueel vermelding van de mogelijke
risico’s).
4.3.5 Stroomdiagram
Het stroomdiagram ‘Verwijdering van vloeibare chemische laboratoriumafvalstoffen’ geeft
de inzameling van de vloeibare laboratoriumafvalstoffen schematisch weer. Dit
stroomdiagram dient in het labo duidelijk aanwezig te zijn in de nabijheid van de
inzamelrecipiënten, samen met een lijst waarop de WGK-codes vermeld staan. Indien er
gekozen wordt voor de inzameling in andere fracties, is uiteraard een aangepast
stroomdiagram nodig. In bijlage 3 is een stroomdiagram toegevoegd war de fractie ‘zware
metalen’ is opgenomen.
Chemicaliën op school – nov 2014
pagina 30
VERWIJDERING VAN VLOEIBARE CHEMISCHE AFVALSTOFFEN
Chemicaliën op school – nov 2014
pagina 31
4.4
Organisatie
Een aparte locatie waar de verschillende afvalfracties kunnen geplaatst worden, is meestal
nodig en kan verbonden zijn aan verschillende reglementeringen, zoals Vlarem en eisen van
de brandweer. De milieuverantwoordelijke van de school zal moeten nagaan of deze
reglementeringen gevolgd worden.
De milieuverantwoordelijke moet tevens zorgen dat er steeds voldoende afvalrecipiënten
voorradig zijn, en dat deze voorzien zijn van de juiste etikettering. De
milieuverantwoordelijke zal ook de volle afvaldrums klaar maken voor transport. Hij moet
er ook voor zorgen dat de leerkrachten op een veilige manier de inzamelrecipiënten kunnen
leegmaken of deze op een bepaalde plaats veilig kunnen opslaan. Hij moet de volle
afvalrecipiënten op regelmatige tijdstippen laten afvoeren door een geregistreerd
vervoerder. De afvalstoffen moeten voor vervoer vergezeld zijn van een
identificatieformulier dat in de meeste gevallen wordt voorzien door de ophaler. Een kopie
van dit formulier bijhouden is aangewezen en de gegevens ervan dienen te worden
opgenomen in een materialen- of afvalstoffenregister.
De grotere afvaldrums voor de vloeibare chemische laboratoriumafvalstoffen krijgen best
dezelfde kleurcodes als die op de kleine labo-inzamelrecipiënten. Zo kunnen vergissingen
worden vermeden. Om de grote afvaldrums veilig te kunnen verplaatsen mogen deze nooit
voor meer dan 90 % gevuld worden. Het vloeistofniveau in de afvaldrum kan bepaald
worden door middel van een peilstok die aanwezig is of visueel, door erin te kijken m.b.v.
een zaklamp.
Om een inzamelsysteem naar behoren te doen functioneren, moet men meer doen dan
enkel een papieren versie ter beschikking stellen. Verschillende maatregelen dienen
genomen te worden om het systeem ingang te doen vinden. Hierbij kan men denken aan
bijvoorbeeld de bekendmaking van het systeem, ook bij de leerlingen/studenten, het
gebruik van een gepaste signalisatie of andere maatregelen die van school tot school
verschillend kunnen zijn.
4.5
Meer info
Meer info over dit inzamelsysteem of over de inzameling van vloeibaar laboratoriumafval in
andere fracties kan verkregen worden bij [email protected]
Chemicaliën op school – nov 2014
pagina 32
Inrichting van wetenschapslokalen en organisatie van
praktijklessen
1
Inleiding
Werken in een wetenschapslokaal brengt voor leerkrachten en leerlingen risico’s met zich
mee. Niet alleen op het vlak van gezondheid en veiligheid maar ook voor het milieu. Omdat
er in wetenschapslokalen met veel verschillende stoffen en apparatuur wordt gewerkt zijn
de risico’s uiteenlopend. Deze tekst behandelt de voornaamste risico’s buiten deze van het
gebruik van chemicaliën. Deze werden hiervoor al besproken. Tegelijk worden een aantal
praktische preventiemaatregelen opgesomd.
Hoewel deze tekst in eerste instantie geschreven is voor het werken in een chemielabo is ze
eveneens toepasbaar op het werken met chemicaliën in praktijklokalen voor fysica,
natuurwetenschappen en biologie. De tekst heeft echter geen betrekking op experimenten
met micro-organismen of met vormen van radioactieve straling. Hiervoor zijn andere
specifieke maatregelen vereist.
2
Voornaamste aandachtspunten in verband met inrichting
2.1
Brandveiligheid
In een chemielabo is er kans op brand en explosie doordat er mogelijk vluchtige brandbare
stoffen gebruikt worden tijdens een experiment. Voor leerlingen bestaat er ook kans op
brandwonden doordat er met apparatuur gewerkt wordt die erg heet of koud kan worden.
Fysische factoren, zoals verhoogde temperatuur en druk of elektrische spanning kunnen
het risico op brand verhogen.
Brand is een chemische reactie die ontstaat wanneer drie elementen samen aanwezig zijn:
 zuurstof
 ontstekingsbron (energie)
 brandbare stof
Om brand te voorkomen volstaat het om een van deze drie elementen weg te nemen.
De voorraad ontvlambare vloeistoffen wordt daarom best zo klein mogelijk gehouden. Na
gebruik worden licht ontvlambare vloeistoffen opgeslagen in hiervoor geschikte
veiligheidskasten. Deze kasten hebben een grotere weerstand tegen brand. Brandbare
stoffen worden in elk geval gescheiden van oxiderende stoffen. De gedetailleerde
wetgeving rond de opslag van deze stoffen werd al besproken in punt 2.
Praktische maatregelen tijdens het werk in het labo:
 zorg dat leerlingen steeds onder toezicht van een leerkracht werken;
 sluit voorraadflessen onmiddellijk na gebruik zodat de vloeistof niet verdampt;
Chemicaliën op school – nov 2014
pagina 33
 zorg voor een goede afzuiging en ventilatie van de werkplek en de opslagruimte;
 in lokalen waar brandbare stoffen aanwezig zijn, geldt een rookverbod;
 let op voor het gebruik van bunsenbranders of andere ontstekingsbronnen in de
nabijheid van ontvlambare stoffen. Verwarmingsmantels bieden een veiliger alternatief;
 Zorg voor een goede bevestiging van de aansluiting van de bunsenbranders op de
gaskraan;
 het lokaal waar de veiligheidskast staat wordt bij voorkeur afgesloten. De toegang wordt
verboden voor onbevoegden;
 zorg voor de wettelijke signalisatie.
Brandmelding
Brandbestrijdingsmiddelen
Evacuatie
Om een brand te doven moet men een van de drie elementen uit de branddriehoek
wegnemen. In een schoollabo kan dit bijvoorbeeld zo gebeuren:
 Wegnemen van WARMTE door gebruik van een
nooddouche, een sprinklersysteem of een
brandblusser met water
 Wegnemen van ZUURSTOF door gebruik van een
branddeken of een CO2-brandblusser
 Wegnemen van BRANDSTOF door het centraal
afsluiten van de gastoevoer
2.2
Elektrische installaties
Het gebruik van elektrische toestellen en installaties houdt ook risico’s in, zowel voor de
mens als voor de omgeving. De gevolgen van een ongeval met elektriciteit kunnen ernstig
zijn.
Voor de mens bestaat het risico op elektrische schokken. Als gevolg van een schrikreactie
kan men recipiënten laten vallen of omstoten waardoor men zichzelf of anderen kan
verwonden. Ook de installaties kunnen als gevolg van een kortsluiting vuur vatten en
vernietigd worden. Zeker in de omgeving van ontvlambare producten kan een kleine vonk
grote gevolgen hebben.
De preventiemaatregelen bij het gebruik van elektriciteit zijn gebaseerd op de
basisprincipes van preventie.
Risico’s worden verminderd of uitgeschakeld aan de bron door:
Chemicaliën op school – nov 2014
pagina 34
 dubbele isolatie van elektrische toestellen;
 snoeren en kabels niet op de grond te laten liggen.
Collectieve bescherming heeft voorrang op persoonlijke bescherming:
 aanwezigheid van een centrale hoofdschakelaar in het labo die uitgeschakeld wordt na
de les;
 aanwezigheid van voldoende noodstoppen;
 aanwezigheid van een aparte aardlekschakelaar voor
het lokaal;
 alle elektrische aansluitingen, inclusief armaturen en
brandmelders, zijn explosieveilig uitgevoerd.
Voorbeeld
Een voorbeeld van een verwarmingstoestel, door middel
van een korte draad, verbonden met een afgedekt
stopcontact, net boven de werktafel.
Chemicaliën op school – nov 2014
pagina 35
2.3
Veilige werkomgeving
De praktische organisatie van de werkomgeving kan de risico’s op contaminatie met
gevaarlijke producten beperken. Het schoollabo wordt zo ingedeeld dat het werken met
gevaarlijke producten volledig gescheiden wordt van andere werkzaamheden zoals het
uitvoeren van berekeningen of het schrijven van een verslag.
Het lokaal wordt daarom gesplitst in twee delen: een instructiegedeelte voor het uitleggen
van de theoretische achtergrond bij de proeven en een labogedeelte voor het uitvoeren
van het experiment. In het labogedeelte worden de labtafels gescheiden van schrijftafels
voor het noteren van de resultaten. Balansen, ovens en meettoestellen worden op andere
tafels geplaatst.
Voorbeeld 1
Een schoollabo met links een afgesloten productenlokaal, in het midden drie grote
labotafels die door middel van zes zuurkasten (trekkasten) gescheiden zijn van het
instructiegedeelte.
De werktafels hebben een blad van keramiek met opgaande rand. De vrije wanden van het
lokaal zijn uitgerust met afsluitbare kasten tot aan het plafond, voorzien van schappen met
geïntegreerde lekbakken.
Chemicaliën op school – nov 2014
pagina 36
Voorbeeld 2
Een wetenschapslokaal met gescheiden practicumzone (links) en leszone (rechts). Aan de
zijkant zijn 4 trekkasten voorzien en een aantal kasten voor opslag van materiaal. De deur
rechts geeft toegang tot een preparatie- en productenlokaal.
Voorbeeld 3
Een wetenschapslokaal met geïntegreerde practicum- en leszone. Aan de zijkant zijn 3
trekkasten voorzien. Kasten voor opslag van materiaal zijn achteraan en aan de zijkant
voorzien. De deur rechts geeft toegang tot een preparatie- en productenlokaal.
Chemicaliën op school – nov 2014
pagina 37
2.4
Diefstalpreventie
Diefstal kan in elke school voorkomen. Als het gaat om diefstal van chemicaliën kunnen de
gevolgen verstrekkend zijn. Daarom gelden de volgende preventiemaatregelen.
 Sluit het chemielokaal na de les af.
 Geef alleen aan bevoegde personen een sleutel.
 Plaats producten in een apart lokaal met slot. Giftige stoffen worden steeds achter slot
bewaard.
 Zorg voor een regelmatige controle van de inventaris.
3
Voornaamste aandachtspunten in verband met
organisatie van praktijklessen
3.1
Persoonlijke beschermingsmiddelen
In praktijklessen beschikken leerlingen steeds over




een labojas uit niet gemakkelijk ontvlambare textielstoffen
rubberen handschoenen (enkel te gebruiken als veiligheidsvoorschriften het eisen)
een veiligheidsbril
een propipet (zuigpeer).
3.2
Persoonlijke veiligheidsmaatregelen
Tijdens praktijklessen kunnen leerlingen door hun eigen gedrag bijdragen aan een veilige
werkomgeving. Een aantal regels die hierbij in acht kunnen genomen worden:
 draag in het labo chemie geen open schoenen;
 vermijd het dragen van ringen en armbanden omdat ze door schadelijke en irriterende
stoffen onherroepelijk aangetast kunnen worden. Juwelen kunnen er bovendien voor
zorgen dat chemische producten in de huid gewreven worden;
 bind lange haren samen zodat ze geen vuur kunnen vatten;
 zorg ervoor dat je van volgende reddingsmiddelen de plaats en het gebruik goed kent
- blusdeken
- blustoestel
- nood- en oogdouche
- EHBO-materiaal.
3.3
Netheid en hygiëne
Om inname van giftige producten te voorkomen is het niet toegelaten om te eten, te
drinken of te roken in het labo. Om contaminatie van de mens met chemicaliën te
voorkomen dienen het lokaal en de beschermingskledij (labojas en rubberen
handschoenen) regelmatig gereinigd te worden. Labojassen worden best weggehangen in
speciaal daarvoor bestemde kasten, gescheiden van andere kledij.
Chemicaliën op school – nov 2014
pagina 38
3.4
Aandachtspunten bij het uitvoeren van proeven
 Je gebruikt steeds een trekkast bij het uitvoeren van proeven waarbij er
- giftige, corrosieve of schadelijke dampen kunnen vrijkomen
- gevaar bestaat voor spatten van corrosieve producten
- explosiegevaar is.
Bovendien zorg je ervoor dat het veiligheidsscherm steeds zo ver mogelijk naar beneden
geschoven wordt.
 Je brengt een ontvlambaar product nooit in de buurt van een open vlam.
 Je houdt bij opwarming van een proefbuis de opening steeds weg van jezelf en van je
medeleerlingen.
 Vóór je een oplossing bereidt, markeer je steeds de beker of erlenmeyer waarin de
oplossing komt. Je noteert niet alleen de naam of formule van het product maar ook de
concentratie van de oplossing.
3.5
Glasbreuk
Veel ongevallen in laboratoria houden verband met brekend glaswerk. Eventuele
verwondingen kunnen gepaard gaan met opname van schadelijke stoffen via de
beschadigde huid. Dat kan ook gebeuren bij verwondingen met andere scherpe
voorwerpen.
Onderstaande labowerkzaamheden kunnen een risico inhouden op snijwonden:
 doorboren van kurken stoppen
 snijden aan scherpe voorwerpen
 breken van glaswerk (buret, pipet, …)
 afwassen van breekbaar materiaal
 transport van recipiënten (vallen, stoten, schrikken, …).
De preventiemaatregelen om glasbreuk te voorkomen zijn gebaseerd op het investeren in
veiliger materiaal. Enkele voorbeelden:
 gebruik van verbindingen uit geslepen glas
 automatische buretten, titrators, pipetten
 vaatwasmachine in labo met speciale manden voor elk recipiënt en gespoeld met
gedestilleerd water
 vast gemonteerde statieven aan labotafels.
3.6
Veilig beëindigen van een praktijkles
Aan het einde van een les kan men gebruik maken van een checklist om snel na te gaan of
al het materiaal opgeruimd en veilig achtergelaten werd.
Voorbeeld
Nr.
1
2
3
4
5
6
7
8
9
Taakomschrijving
Schrijftafels opruimen en reinigen
Bord afwassen
Kasten opruimen
Glaswerk verzamelen en reinigen
Balansen reinigen
Zuurkasten opruimen en reinigen
Vloer vegen
Gootstenen opruimen en reinigen
Labotafels opruimen en reinigen
Chemicaliën op school – nov 2014
In orde
pagina 39
Aanbevelingen bij gebruik van chemicaliën
1
Herkomst en draagwijdte
De aanbevelingslijst op het einde van dit hoofdstuk bevat stoffen, mengsels en oplossingen
die nuttig zijn in het kader van het onderwijs in de natuurwetenschappen (biologie, chemie,
fysica, natuurwetenschappen, wetenschappelijk werk en aanverwante vakken) in het
secundair onderwijs.
Deze lijst is noch volledig, noch beperkend. Afhankelijk van hun onderwijsdoelen kunnen
leerkrachten ook andere, niet vermelde chemicaliën gebruiken zowel in het kader van het
voorbereidend onderzoek naar betere visualisering en experimentele ondersteuning van
deze vakken, als bij didactisch verantwoorde, goed uitgeteste en veilige
demonstratieproeven en laboratoriumoefeningen.
De lijst steunt op een inventarisatie van de chemicaliënvoorraden van een aantal scholen
van diverse omvang en onderwijstypes. Uit deze informatie heeft de werkgroep een
selectie gemaakt van chemicaliën, die in scholen met natuurwetenschappelijk
georiënteerde studierichtingen aanwezig kunnen zijn ter ondersteuning van goed en
creatief experimenteel georiënteerd onderwijs. Bovendien werden ook nog stoffen
opgenomen met een negatief advies voor zowel leerlingen- als demonstratieproeven. Het
gaat hierbij om stoffen die tot voor kort of zelfs nu nog min of meer courant gebruikt
werden in het secundair onderwijs.
2
Motivatie van de adviezen
De werkgroep heeft zich bij het formuleren van de adviezen gebaseerd op
1.
2.
3.
4.
Dwingende wettelijke bepalingen.
de kenmerken van de stoffen inzake veiligheid, gezondheid en invloed op het milieu;
de belangrijkheid van de stof vanuit vakdidactisch en vaktechnisch oogpunt;
het al dan niet beschikbaar zijn van minder gevaarlijke en/of minder milieuschadelijke
alternatieven.
Hierbij werd een gevarenschaal gehanteerd gebaseerd op de H-zinnen van de stoffen. De
gevarenschaal wordt verkregen door aan elke H-zin een waarde toe te kennen die de
veiligheids- en gezondheidsgevaren poogt te kwantificeren. De som van deze waarden voor
een bepaalde stof geven dan een idee van het totale gevaar van de stof. Daarnaast werd
ook nog rekening gehouden met andere kenmerken die een invloed kunnen hebben op het
gevaar (bv. vluchtigheid van de stof) en met de milieugevaren. Stoffen die bovenaan staan
in de gevarenschaal krijgen het strengste advies.
Pas daarna werd rekening gehouden met de factoren 2 en 3 (‘belangrijkheid’ en
‘beschikbaarheid van alternatieven’ ).
Bij het formuleren van de adviezen werd verondersteld dat de context waarin de stoffen
gebruikt worden zo gunstig mogelijk is. Onder context moet hier verstaan worden: de
inrichting van de lokalen, de vakdeskundigheid van de leerkracht, het ter beschikking staan
Chemicaliën op school – nov 2014
pagina 40
van voldoende beschermings- en reddingsmiddelen en de gezondheidstoestand van de
gebruiker.
Er werd rekening gehouden met het feit dat het omgaan met chemicaliën in secundaire
scholen wezenlijk verschilt met industriële werksituaties. De contacttijd met chemicaliën
door leerlingen en leerkrachten en de hoeveelheden waarmee gewerkt wordt, zijn
doorgaans minimaal. Weliswaar zal de contacttijd bij leerkrachten natuurwetenschappen
hoger liggen dan bij leerlingen.
De leerkrachten in de natuurwetenschappen hebben daarenboven de zorg voor de eigen
veiligheid en die van hun leerlingen en een grote opvoedkundige verantwoordelijkheid
betreffende het veilig en milieubewust leren omgaan met chemicaliën. Zij moeten op dit
vlak een voorbeeldfunctie en een voortrekkersrol vervullen. Dit veronderstelt dat ze zowel
hun leerlingen wapenen tegen chemofobie als hen elementaire vaardigheden aanleren in
het kritisch, veilig en milieubewust omgaan met chemicaliën.
3
Afdwingbaarheid van de adviezen
De adviezen die hier geformuleerd worden, moeten als dusdanig geïnterpreteerd worden.
Leerkrachten, directies en schoolbesturen die ze negeren begaan daarom niet noodzakelijk
een wettelijke overtreding. Wie met een degelijke risicoanalyse kan aantonen dat de
vermelde proef te verantwoorden is, kan deze uitvoeren. Geadviseerd wordt echter om
voor de proef naar alternatieven te zoeken. De Wet Welzijn stelt immers dat een werkgever
de risico’s waaraan zijn werknemers blootgesteld worden, moet evalueren en zoveel
mogelijk beperken (ook leerlingen worden gelijkgesteld met werknemers als ze in een
praktijkles experimenten uitvoeren). Bovendien bevatten enkele uitvoeringsbesluiten van
deze wet concrete en soms strenge verplichtingen voor wie zijn werknemers laat werken
met chemicaliën. Noteer in dit opzicht vooral:
 KB van 11 maart 2002 betreffende de bescherming van de gezondheid en de veiligheid
van de werknemers tegen de risico’s van chemische agentia op het werk (opgenomen in
de Codex over het welzijn op het werk, Titel V)
 KB van 2 december 1993 betreffende de bescherming van de werknemers tegen de
risico’s van blootstelling aan kankerverwekkende en mutagene agentia op het werk
(opgenomen in de Codex over het welzijn op het werk, Titel V)
 KB van 2 mei 1995 inzake moederschapsbescherming (opgenomen in de Codex over het
welzijn op het werk, Titel VIII)
 KB van 3 mei 1999 betreffende de bescherming van de jongeren op het werk
(opgenomen in de Codex over het welzijn op het werk, Titel VIII)
De teksten van deze Koninklijke Besluiten, de Codex over het welzijn op het werk en de Wet
Welzijn kunnen geraadpleegd worden op de website van de Federale Overheidsdienst
Werkgelegenheid, Arbeid en Sociaal Overleg
(http://www.werk.belgie.be/defaultTab.aspx?id=556). In deze brochure wordt niet dieper
ingegaan op deze wetgeving.
De adviezen in deze brochure kunnen als instrument gebruikt worden om aan deze
wettelijke verplichtingen te voldoen. Ze hebben in elk geval tot doel de (praktijk)lessen
wetenschappen op een zo veilig mogelijk manier te laten verlopen zonder noemenswaardig
afbreuk te doen aan het didactische aspect ervan.
Chemicaliën op school – nov 2014
pagina 41
In sommige gevallen kan het afwijken van de adviezen perfect verantwoord worden. We
denken hierbij bijvoorbeeld aan experimenten in het kader van een geïntegreerde proef
waarbij het gebruik van een stof die hier negatief geadviseerd wordt, onontbeerlijk is. Zoals
hierboven al vermeld is het in dat geval noodzakelijk aan de hand van een risicoanalyse de
nodige preventiemaatregelen te nemen om de risico’s voor de leerkrachten en leerlingen
zoveel mogelijk te beperken.
4
Fysico-chemische toestand van de chemicaliën
Tenzij anders vermeld, slaan de adviezen voor de chemicaliën uitsluitend op de zuivere
stoffen, dus niet op mengsels en oplossingen van deze stoffen. Bevoegde leerkrachten
moeten kunnen oordelen over de mogelijke risico’s verbonden aan het gebruik van min of
meer geconcentreerde oplossingen.
5
De aanduidingen van de gevarenpictogrammen,
signaalwoorden, H- en P-zinnen)
Voor de gevarenpictogrammen, de signaalwoorden en de H- zinnen van de stoffen en
mengsels die in deze brochure vermeld worden, hebben wij ons in eerste instantie
gebaseerd op de Europese Verordening 1272-2008 – bijlage VI, tabel 3.1 (laatste
opgenomen aanpassing in deze brochure: Verordening 944-2013 van 2/10/2013 – ATP 03).
Voor stoffen die niet opgenomen zijn in deze verordening hebben wij ons gebaseerd op
etiketteringsgegevens van fabrikanten en leveranciers van chemicaliën. Zij hebben immers
de wettelijke verplichting om de stoffen die ze produceren en verhandelen, op basis van
beschikbare wetenschappelijke gegevens in te delen in gevarenklassen. Ook voor de Pzinnen hebben wij ons gebaseerd op deze gegevens en op de Europese Verordening 12722008, bijlage I.
Lijsten met alle gevarenpictogrammen, H- en P-zinnen zijn opgenomen in bijlage 1 van deze
brochure. Aangezien de oude gevarenpictogrammen, R- en S-zinnen nog steeds van
toepassing zijn in de huidige overgangsregeling werden deze ook in bijlage 2 opgenomen.
De etiketgegevens zijn gebaseerd op kenmerken van de stoffen en moeten, ongeacht de
grootte van de verpakking, altijd vermeld worden. Hierbij moet duidelijk vermeld worden
dat deze gegevens geen risicoanalyse van de stof vormen. Ze kunnen er echter wel de basis
van zijn.
6
Algemene preventiemaatregelen
 Van alle gevaarlijke producten die op school aanwezig zijn, zijn er
veiligheidsinformatiebladen aanwezig. De veiligheidsinformatiebladen zijn aanwezig in
het laboratorium en beschikbaar voor personeel en leerlingen (eventueel digitaal – zie
mogelijke bronnen pag. 132 e.v.).
 Bij bestelling van een nieuwe stof wordt aan de leverancier het bijbehorende
veiligheidsinformatieblad gevraagd (eventueel digitaal). Informatie over producten kan
ook gevonden worden in de databank gevaarlijke stoffen.
Chemicaliën op school – nov 2014
pagina 42
 De verpakking van de producten is conform aan de wetgeving (Europese Verordening
1272-2008).
 Het product is geëtiketteerd conform de hierboven vermelde verordening.
Oplossingen die gedurende langere tijd bewaard worden, worden eveneens voorzien
van een wettelijk veiligheidsetiket.
 De experimenten worden uitgevoerd met zo klein mogelijke hoeveelheden.
 Er wordt zoveel mogelijk met verdunde oplossingen gewerkt. Gebruik geconcentreerde
oplossingen enkel als dat écht noodzakelijk is.
 Bij het evalueren van de risico’s wordt rekening gehouden met de ervaring die de
leerlingen hebben met het omgaan en uitvoeren van experimenten met gevaarlijke
stoffen en mengsels.
 De leerlingen worden schriftelijk en mondeling geïnformeerd over de gevaren van de
stoffen die ze gebruiken en de veiligheidsmaatregelen die ze dienen te nemen. Deze
instructies worden bij voorkeur geïntegreerd in de practicumnota’s.
 Er wordt op toegezien dat de leerlingen de betekenis van de gevarenpictogrammen
kennen (verplichte te toetsen leerstof).
 De leerlingen krijgen telkens de nodige richtlijnen voor de afvalverwijdering. Deze
richtlijnen worden bij voorkeur geïntegreerd in de practicumnota’s.
 Leerlingen dragen bij het werken met gevaarlijke stoffen beschermkledij en een
veiligheidsbril. Dit wordt hierna niet meer expliciet vermeld bij de preventiemaatregelen
per stof of gevarenklasse.
 Leerlingen proeven in het labo nooit van een stof, ook al lijkt dit op het eerste zicht
zonder risico. Het is gewoonweg een verkeerde attitude.
 Het lokaal moet ingericht zijn om veilig met gevaarlijke stoffen en preparaten te kunnen
werken. Zonder hierop in detail te kunnen ingaan, betekent dit onder meer dat het
lokaal moet uitgerust zijn met voldoende trekkasten, brandblusmiddelen en EHBOvoorzieningen (verbanddoos, oogspoelfonteinen of -flessen, …). Zie voor meer
gedetailleerde info het hoofdstuk ‘Inrichting van wetenschapslokalen en organisatie van
praktijklessen’ pag. 33
7
7.1
Preventiemaatregelen bij gebruik van enkelvoudige
stoffen
Aluminiumpoeder (gestabiliseerd)
Etikettering
Gvr; GHS02; H 261-228; P 210-402+404
Gevaar
H 261-228 In contact met water komen ontvlambare gassen vrij.
Ontvlambare vaste stof.
P 210-402+404 Verwijderd houden van warmte/vonken/open vuur/hete
oppervlakken. — Niet roken. Op een droge plaats bewaren. In gesloten
verpakking bewaren.
Chemicaliën op school – nov 2014
pagina 43
Preventiemaatregelen
Opslag en verpakking
 Enkel de gestabiliseerde vorm in voorraad
 Opslag niet in de buurt van waterige oplossingen
 Waterdichte verpakking
Behandeling van het product
 Poeder niet verstuiven in de buurt van een open vlam
Blusmiddel
 D-poederblusser of zand (aanwezig in de opslagplaats en in het les- en practicumlokaal)
 Nooit blussen met koolstofdioxide of water!
Zie veiligheidsinformatieblad voor meer gedetailleerde informatie over het product.
7.2
Calciummetaal
Etikettering
Gvr; GHS02; H 261; P 402+404
Gevaar
H 261 In contact met water komen ontvlambare gassen vrij.
P 402+404 Op een droge plaats bewaren. In gesloten verpakking bewaren.
Preventiemaatregelen
Opslag en verpakking
 Opslag niet in de buurt van waterige oplossingen
 Waterdichte verpakking
Behandeling van het product
 Bij reacties met water altijd met kleine hoeveelheden werken
Collectieve beschermingsmiddelen
 Reacties met water in een trekkast uitvoeren
Blusmiddel
 D-poederblusser of zand (aanwezig in de opslagplaats en in het les- en practicumlokaal)
 Nooit blussen met koolstofdioxide of water!
Chemicaliën op school – nov 2014
pagina 44
7.3
Kaliummetaal
Etikettering
Gvr; GHS02-GHS05; H 260-314-EUH014; P 280-301+330+331-305+351+338-402+404
Gevaar
H 260-314-EUH014 In contact met water komen ontvlambare gassen vrij die
spontaan kunnen ontbranden. Veroorzaakt ernstige brandwonden en oogletsel.
Reageert heftig met water.
P 280.1+5+7-301+330+331-305+351+338-402+404 Beschermende handschoenen
en stofmasker dragen en in afzuigkast werken. NA INSLIKKEN: de mond spoelen —
GEEN braken opwekken. BIJ CONTACT MET DE OGEN: voorzichtig afspoelen met
water gedurende een aantal minuten. Indien mogelijk, contactlenzen verwijderen.
Blijven spoelen. Op een droge plaats bewaren. In gesloten verpakking bewaren.
Preventiemaatregelen
Opslag en verpakking
 Minimale hoeveelheden in voorraad
 Opslag in een afzonderlijke ruimte die brandvrij afgesloten is
 Bewaren onder petroleum of vloeibare paraffine
 Opslag niet in de buurt van waterige oplossingen
 Dubbele verpakking van het product (buitenste recipiënt open, in onbreekbaar
materiaal en met droog zand vullen)
Behandeling van het product
 Geen water in de buurt van de recipiënt
 Leerkracht verdeelt de stof aan de leerlingen in minimale hoeveelheden
Afvalverwerking
 Kleine hoeveelheden afval worden vernietigd met propanol of butanol. Afval in het vat
‘neutrale en basische afvalfractie’
Collectieve beschermingsmiddelen
 Behandeling van het product in een trekkast achter gesloten scherm
Extra persoonlijke beschermingsmiddelen
 Rubberen handschoenen, bestand tegen alkalische oplossingen
Blusmiddel
 D-poederblusser of zand (aanwezig in de opslagplaats en in het les- en practicumlokaal)
 Nooit blussen met koolstofdioxide of water!
Zie veiligheidsinformatieblad voor meer gedetailleerde informatie over het product.
Chemicaliën op school – nov 2014
pagina 45
7.4
Kwikmetaal
Etikettering
Gvr; GHS06-GHS08-GHS09; H 360D-330-372-410; P 201-273-304+340
Gevaar
H 360D-330-372-410 Kan het ongeboren kind schaden. Dodelijk bij inademing.
Veroorzaakt schade aan organen bij langdurige of herhaalde blootstelling. Zeer
giftig voor in het water levende organismen, met langdurige gevolgen.
P 201-273-304+340 Alvorens te gebruiken de speciale aanwijzingen raadplegen.
Voorkom lozing in het milieu. NA INADEMING: het slachtoffer in de frisse lucht
brengen en laten rusten in een houding die het ademen vergemakkelijkt.
Preventiemaatregelen
Opslag en verpakking
 Minimale hoeveelheden in voorraad
 Opslag in een gesloten, geventileerde kast
 Luchtdichte verpakking
Behandeling van het product
 Leerlingen werken nooit met dit product, tenzij in een gesloten systeem
 Steeds een opruimingsset voor kwikresten in de buurt
 Zoek alternatieven voor proeven met kwik
Afvalverwerking
 In afzonderlijke goed gesloten afvalcontainer (zelfde voorwaarden als opslag product)
(tip: bewaar kwikresten onder water)
Collectieve beschermingsmiddelen
 Behandeling van het product in een trekkast
Extra persoonlijke beschermingsmiddelen
 Ademhalingsbescherming indien onvoldoende afzuiging (filter Hg-P3)
Zie veiligheidsinformatieblad voor meer gedetailleerde informatie over het product.
7.5
Lithiummetaal
Etikettering
Gvr; GHS02-GHS05; H 260-314-EUH014; P 280-301+330+331-305+351+338-402+404
Gevaar
H 260-314-EUH014 In contact met water komen ontvlambare gassen vrij die
spontaan kunnen ontbranden. Veroorzaakt ernstige brandwonden en oogletsel.
Reageert heftig met water.
P 280.1+3-301+330+331-305+351+338-402+404 Beschermende handschoenen
en oogbescherming dragen. NA INSLIKKEN: de mond spoelen — GEEN braken
opwekken. BIJ CONTACT MET DE OGEN: voorzichtig afspoelen met water
gedurende een aantal minuten. Indien mogelijk, contactlenzen verwijderen.
Blijven spoelen. Op een droge plaats bewaren. In gesloten verpakking bewaren.
Chemicaliën op school – nov 2014
pagina 46
Preventiemaatregelen
Opslag en verpakking
 Minimale hoeveelheden in voorraad
 Opslag in een afzonderlijke ruimte die brandvrij afgesloten is
 Bewaren onder petroleum of vloeibare paraffine
 Opslag niet in de buurt van waterige oplossingen
 Dubbele verpakking van het product (buitenste recipiënt open, in onbreekbaar
materiaal en met droog zand vullen)
Behandeling van het product
 Geen water in de buurt van de recipiënt
 Werken met kleine hoeveelheden
Collectieve beschermingsmiddelen
 Behandeling van het product in een trekkast achter gesloten scherm
Extra persoonlijke beschermingsmiddelen
 Rubberen handschoenen, bestand tegen alkalische oplossingen
Blusmiddel
 D-poederblusser, keukenzout of zand (aanwezig in de opslagplaats en in het les- en
practicumlokaal)
 Nooit blussen met koolstofdioxide of water!
Zie veiligheidsinformatieblad voor meer gedetailleerde informatie over het product.
7.6
Loodpoeder
Etikettering
Gvr; GHS07-GHS08-GHS09; H 360Df-302-332-373-410; P 201-273-308+313
Gevaar
H 360Df-302-332-373-410 Kan het ongeboren kind schaden. Kan mogelijks de
vruchtbaarheid schaden. Schadelijk bij inslikken. Schadelijk bij inademing. Kan
schade aan organen veroorzaken bij langdurige of herhaalde blootstelling. Zeer
giftig voor in het water levende organismen, met langdurige gevolgen.
P 201-273-308+313 Alvorens te gebruiken de speciale aanwijzingen raadplegen.
Voorkom lozing in het milieu. Na (mogelijke) blootstelling: een arts raadplegen.
Preventiemaatregelen
Opslag en verpakking
 Lood in poedervorm bij voorkeur uit de school laten verwijderen.
Behandeling van het product
 Verboden voor zwangere vrouwen
Zie veiligheidsinformatieblad voor meer gedetailleerde informatie over het product.
Chemicaliën op school – nov 2014
pagina 47
7.7
Magnesiumpoeder
niet gestabiliseerd (pyrofoor)
Etikettering
Gvr; GHS02; H 260-250; P 210-402+404
Gevaar
H 260-250 In contact met water komen ontvlambare gassen
vrij die spontaan kunnen ontbranden. Vat spontaan vlam bij
blootstelling aan lucht.
P 210-402+404 Verwijderd houden van warmte/vonken/open
vuur/hete oppervlakken. — Niet roken. Op een droge plaats
bewaren. In gesloten verpakking bewaren.
gestabiliseerd of magnesiumkrullen (-lint)
Etikettering
Gvr; GHS02; H 228-261-252; P 210-402+404
Gevaar
H 228-261-252 Ontvlambare vaste stof. In contact met water
komen ontvlambare gassen vrij. In grote hoeveelheden vatbaar
voor zelfverhitting; kan vlam vatten.
P 210-402+404 Verwijderd houden van warmte/vonken/open
vuur/hete oppervlakken. — Niet roken. Op een droge plaats
bewaren. In gesloten verpakking bewaren.
Preventiemaatregelen
Opslag en verpakking
 Bij vernieuwing voorraad de gestabiliseerde vorm bestellen
 Niet gestabiliseerd (pyrofoor) poeder verwijderen
 Opslag niet in de buurt van waterige oplossingen
Behandeling van het product
 Poeder niet verstuiven in de buurt van een open vlam
 Nooit rechtstreeks in de vlam kijken bij verbranding van het metaal
Blusmiddel
 D-poederblusser of zand (aanwezig in de opslagplaats en in het les- en practicumlokaal)
 Nooit blussen met koolstofdioxide of water!
Zie veiligheidsinformatieblad voor meer gedetailleerde informatie over het product.
Chemicaliën op school – nov 2014
pagina 48
7.8
Mangaan (poeder)
Etikettering
Wng; GHS02; H 228; P260
Waarschuwing
H 228 Ontvlambare vaste stof.
P 260 Stof/rook/gas/nevel/damp/spuitnevel niet inademen.
Preventiemaatregelen
Collectieve beschermingsmiddelen
 Poeder behandelen in een trekkast
Zie veiligheidsinformatieblad voor meer gedetailleerde informatie over het product.
7.9
Natriummetaal
Etikettering
Gvr; GHS02-GHS05; H 260-314-EUH014; P 280-301+330+331-305+351+338
Gevaar
H 260-314-EUH014 In contact met water komen ontvlambare
gassen vrij die spontaan kunnen ontbranden. Veroorzaakt ernstige
brandwonden en oogletsel. Reageert heftig met water.
P 280.1+3-301+330+331-305+351+338 Beschermende
handschoenen en oogbescherming dragen. NA INSLIKKEN: de mond
spoelen — GEEN braken opwekken. BIJ CONTACT MET DE OGEN:
voorzichtig afspoelen met water gedurende een aantal minuten.
Indien mogelijk, contactlenzen verwijderen. Blijven spoelen.
Preventiemaatregelen
Opslag en verpakking
 Minimale hoeveelheden in voorraad
 Opslag in een afzonderlijke ruimte die brandvrij afgesloten is
 Bewaren onder petroleum of vloeibare paraffine
 Opslag niet in de buurt van waterige oplossingen
 Dubbele verpakking van het product (buitenste recipiënt open, in onbreekbaar
materiaal en met droog zand vullen)
Behandeling van het product
 Geen water in de buurt van de recipiënt
 Leerkracht verdeelt de stof aan de leerlingen in minimale hoeveelheden
Afvalverwerking
 Kleine hoeveelheden afval worden vernietigd met ethanol. Afval in het vat ‘neutrale en
basische afvalfractie’
Chemicaliën op school – nov 2014
pagina 49
Collectieve beschermingsmiddelen
 Behandeling van het product in een trekkast achter gesloten scherm
Extra persoonlijke beschermingsmiddelen
 Rubberen handschoenen, bestand tegen alkalische oplossingen
Blusmiddel
 D-poederblusser of zand (aanwezig in de opslagplaats en in het les- en practicumlokaal)
 Nooit blussen met koolstofdioxide of water!
Zie veiligheidsinformatieblad voor meer gedetailleerde informatie over het product.
7.10 Zinkpoeder
pyrofoor
Etikettering
Gvr; GHS02-GHS09; H 260-250-410; P 222-223-231+232-273
Gevaar
H 260-250-410 In contact met water komen ontvlambare gassen vrij
die spontaan kunnen ontbranden. Vat spontaan vlam bij
blootstelling aan lucht. Zeer giftig voor in het water levende
organismen, met langdurige gevolgen.
P 222-223-231+232-273 Contact met de lucht vermijden. Contact
met water vermijden in verband met een heftige reactie en een
mogelijke wolkbrand. Onder inert gas werken. Tegen vocht
beschermen. Voorkom lozing in het milieu.
gestabiliseerd
Etikettering
Wng; GHS09; H 410; P 273
Waarschuwing
H 410 Zeer giftig voor in het water levende organismen, met
langdurige gevolgen.
P 273 Voorkom lozing in het milieu.
Preventiemaatregelen
Opslag en verpakking
 Pyrofoor zinkpoeder verwijderen
 Opslag niet in de buurt van waterige oplossingen
Behandeling van het product
 Poeder niet verstuiven in de buurt van een open vlam
Blusmiddel
 D-poederblusser of zand (aanwezig in de opslagplaats en in het les- en practicumlokaal)
 Nooit blussen met koolstofdioxide of water!
Zie veiligheidsinformatieblad voor meer gedetailleerde informatie over het product.
Chemicaliën op school – nov 2014
pagina 50
7.11 Dibroom
Onverdund
Etikettering
Gvr; GHS06-GHS05-GHS09; H 330-314-400; P 273-280-304+340-305+351+338-403+233
Gevaar
H 330-314-400 Dodelijk bij inademing. Veroorzaakt ernstige brandwonden en oogletsel. Zeer
giftig voor in het water levende organismen.
P 273-280.1+3+7-304+340-305+351+338-403+233 Voorkom lozing in het milieu.
Beschermende handschoenen en oogbescherming dragen en in afzuigkast werken. NA
INADEMING: het slachtoffer in de frisse lucht brengen en laten rusten in een houding die het
ademen vergemakkelijkt. BIJ CONTACT MET DE OGEN: voorzichtig afspoelen met water
gedurende een aantal minuten. Indien mogelijk, contactlenzen verwijderen. Blijven spoelen.
Op een goed geventileerde plaats bewaren. In goed gesloten verpakking bewaren.
Broomwater (verzadigd, 3,5% bij 20 °C)
Etikettering
Gvr; GHS05-GHS08; H 315-318-332; P 280-304+340-305+351+338
Gevaar
H 315-318-332 Veroorzaakt huidirritatie. Veroorzaakt ernstig oogletsel. Schadelijk bij
inademing.
P 280.1+3+7-304+340-305+351+338 Beschermende handschoenen en oogbescherming
dragen en in afzuigkast werken. NA INADEMING: het slachtoffer in de frisse lucht brengen en
laten rusten in een houding die het ademen vergemakkelijkt. BIJ CONTACT MET DE OGEN:
voorzichtig afspoelen met water gedurende een aantal minuten. Indien mogelijk,
contactlenzen verwijderen. Blijven spoelen.
Preventiemaatregelen
Opslag en verpakking
 Minimale hoeveelheden in voorraad
 Koop de waterige oplossing aan, niet het zuivere product
 Opslag in een corrosievrije kast met opvangbak
 Dubbele verpakking van het product (buitenste recipiënt onbreekbaar en gevuld met
natriumthiosulfaat)
Behandeling van het product
 Leerlingen gaan niet om met het zuivere product, enkel met een waterige oplossing
 Steeds een thiosulfaatoplossing in de buurt
Afvalverwerking
 Resten worden vernietigd met thiosulfaatoplossing.
Collectieve beschermingsmiddelen
 Behandeling van het product in een trekkast achter gesloten scherm
Extra persoonlijke beschermingsmiddelen
 Rubberen handschoenen, bestand tegen inwerking van halogenen
 Ademhalingsbescherming indien onvoldoende afzuiging (aangepaste gasfilter)
Zie veiligheidsinformatieblad voor meer gedetailleerde informatie over het product.
Chemicaliën op school – nov 2014
pagina 51
7.12 Dichloor
Gas
Etikettering
Gvr; GHS06-GHS09; H 331-319-335-315-400; P 261-273-280-305+351+338-312
Gevaar
H 331-319-335-315-400 Giftig bij inademing. Veroorzaakt ernstige oogirritatie.
Kan irritatie van de luchtwegen veroorzaken. Veroorzaakt huidirritatie. Zeer giftig
voor in het water levende organismen.
P 261-273-280.7-305+351+338-312 Inademing van
stof/rook/gas/nevel/damp/spuitnevel vermijden. Voorkom lozing in het milieu. In
afzuigkast werken. BIJ CONTACT MET DE OGEN: voorzichtig afspoelen met water
gedurende een aantal minuten. Indien mogelijk, contactlenzen verwijderen.
Blijven spoelen. Bij onwel voelen een ANTIGIFCENTRUM of een arts raadplegen.
Chloorwater (verzadigd: 0,73% bij 0°C)
Etikettering
Wng; GHS08; GHS09; H 335-400; P 261-273-312
Waarschuwing
H 335-400 Kan irritatie van de luchtwegen veroorzaken. Zeer giftig voor in het
water levende organismen.
P 261-273-312 Inademing van stof/rook/gas/nevel/damp/spuitnevel vermijden.
Voorkom lozing in het milieu. Bij onwel voelen een ANTIGIFCENTRUM of een arts
raadplegen.
Preventiemaatregelen
Opslag en verpakking
 Zuiver product niet in voorraad
 Waterige oplossingen in een corrosievrije kast
Behandeling van het product
 Chloorbereidingen:
o gesloten, lekvrije opstelling
o steeds minimale hoeveelheden bereiden
Afvalverwerking
 Resten worden vernietigd met thiosulfaatoplossing. Afval in het vat ‘neutrale en
basische afvalfractie’
Collectieve beschermingsmiddelen
 Behandeling van het product in een trekkast achter gesloten scherm
Extra persoonlijke beschermingsmiddelen
 Rubberen handschoenen, bestand tegen inwerking van halogenen
Zie veiligheidsinformatieblad voor meer gedetailleerde informatie over het product.
Chemicaliën op school – nov 2014
pagina 52
7.13 Dijood
Etikettering
Wng; GHS08; GHS09; H 332-312-400; P 261-273-302+352
Waarschuwing
H 332-312-400 Schadelijk bij inademing. Schadelijk bij contact met de
huid. Zeer giftig voor in het water levende organismen.
P 261-273-302+352 Inademing van stof/rook/gas/nevel/damp/spuitnevel
vermijden. Voorkom lozing in het milieu. BIJ CONTACT MET DE HUID: met
veel water en zeep wassen.
Lugol-oplossing (2% KI + 1% I2 oplossing in water)
Etikettering
EUH 210
Preventiemaatregelen
Collectieve beschermingsmiddelen
 Behandeling van het zuivere product in een trekkast
Extra persoonlijke beschermingsmiddelen
 Rubberen handschoenen
Afvalverwerking
 Resten worden vernietigd met thiosulfaatoplossing. Afval in het vat ‘neutrale en
basische afvalfractie’
Zie veiligheidsinformatieblad voor meer gedetailleerde informatie over het product.
7.14 Fosfor (wit)
Etikettering
Gvr; GHS02-GHS06-GHS05-GHS09; H 250-330-300-314-400; P 222-422-301+310-280+3-405273
Gevaar
H 250-330-300-314-400 Vat spontaan vlam bij blootstelling aan lucht. Dodelijk
bij inademing. Dodelijk bij inslikken. Veroorzaakt ernstige brandwonden en
oogletsel. Zeer giftig voor in het water levende organismen.
P 222-422.1-301+310-280.1+3-405-273 Contact met de lucht vermijden.
Onder water bewaren. NA INSLIKKEN: onmiddellijk een ANTIGIFCENTRUM of
een arts raadplegen. Beschermende handschoenen en oogbescherming
dragen. Achter slot bewaren. Voorkom lozing in het milieu.
Preventiemaatregelen
Opslag en verpakking
 Minimale hoeveelheden in voorraad
 Opslag in een afzonderlijke ruimte die brandvrij afgesloten is
Chemicaliën op school – nov 2014
pagina 53
 Dubbele en vloeistofdichte verpakking van het product (buitenste pot in onbreekbaar
materiaal)
 Regelmatig het waterpeil nakijken en desnoods bijvullen met water
Behandeling van het product
 Zoek naar alternatieven voor dit product
 Steeds water in de buurt
 Leerlingen werken nooit met dit product
Collectieve beschermingsmiddelen
 Behandeling van het product in een trekkast achter gesloten scherm
Extra persoonlijke beschermingsmiddelen
 Rubberen handschoenen
Blusmiddel
 Poeder- of schuimblusser
 Nooit blussen met koolstofdioxide
Zie veiligheidsinformatieblad voor meer gedetailleerde informatie over het product.
7.15 Fosfor (rood)
Etikettering
Gvr; GHS02; H 228-412; P 210-273
Gevaar
H 228-412 Ontvlambare vaste stof. Schadelijk voor in het water
levende organismen, met langdurige gevolgen.
P 210-273 Verwijderd houden van warmte/vonken/open vuur/hete
oppervlakken. — Niet roken. Voorkom lozing in het milieu.
Preventiemaatregelen
Opslag en verpakking
 Opslag in een afzonderlijke ruimte die brandvrij afgesloten is
Blusmiddel
 Poeder- of schuimblusser
 Nooit blussen met koolstofdioxide
Zie veiligheidsinformatieblad voor meer gedetailleerde informatie over het product.
Chemicaliën op school – nov 2014
pagina 54
7.16 Diwaterstof (in drukfles)
Etikettering
Gvr; GHS02-GHS04; H 220-280; P210-410+403
Gevaar
H 220-280 Zeer licht ontvlambaar gas. Bevat gas onder druk; kan
ontploffen bij verwarming.
P 210-410+403 Verwijderd houden van warmte/vonken/open
vuur/hete oppervlakken. — Niet roken. Tegen zonlicht beschermen.
Op een goed geventileerde plaats bewaren.
Preventiemaatregelen
Opslag en verpakking
 Drukflessen steeds in een afzonderlijk lokaal dat brand- en explosievrij afgesloten is van
de rest van het gebouw
 Flessen beveiligd tegen vallen (zie ook ‘Opslag van gassen’, pagina 19)
 Behandeling van het product
 Fles nooit openen zonder ontspanner
 Transport van het gas langs druk- en brandbestendige leidingen
 Waterstofbereidingen:
o gesloten, lekvrije opstelling
o steeds minimale hoeveelheden bereiden
o geen open vlam of vonkverwekkende toestellen in de buurt
Collectieve beschermingsmiddelen
 Bij waterstofbereidingen behandeling van het product in een trekkast achter gesloten
scherm
Blusmiddel
 ABC-poederblusser (bron van het gas steeds afsluiten vóór het blussen)
Zie veiligheidsinformatieblad voor meer gedetailleerde informatie over het product.
Chemicaliën op school – nov 2014
pagina 55
8
8.1
Preventiemaatregelen voor enkele gevarenklassen
(indeling volgens Verordening 1272/2008)
Corrosief voor de huid en/of ernstig oogletsel (Gvr; GHS05;
H314)
Gevaar
H 314 Veroorzaakt ernstige brandwonden en oogletsel.
Geconcentreerde organische en anorganische zuren en basen, …
Preventiemaatregelen
Opslag en verpakking
 Opslag van vloeistoffen in een corrosievrije kast met opvangbak
Behandeling van het product
 Verdeling in kleine recipiënten voor gebruik door de leerlingen
 Geconcentreerde oplossingen van zuren en basen niet mengen
 Geconcentreerde oplossing aan water toevoegen om te verdunnen, nooit andersom
 Leerlingen bij voorkeur met verdunde oplossingen laten werken (de ervaring van de
leerlingen speelt hier een belangrijke rol)
Collectieve beschermingsmiddelen
 Vluchtige stoffen steeds in een trekkast manipuleren
Extra persoonlijke beschermingsmiddelen
 Rubberen handschoenen bij manipulatie van zuivere stof of geconcentreerde oplossing
8.2
Irriterende stoffen (Wng; GHS07; H315 en/of H319)
Waarschuwing
H 315-319 Veroorzaakt huidirritatie. Veroorzaakt ernstige
oogirritatie.
calciumchloride, natriumcarbonaat, zinkjodide, …
Preventiemaatregelen
Collectieve beschermingsmiddelen
 H319-stoffen die vluchtig zijn in een trekkast manipuleren
Extra persoonlijke beschermingsmiddelen
 Rubberen handschoenen bij manipulatie van H315-stoffen
Chemicaliën op school – nov 2014
pagina 56
8.3
Inhalatieallergenen (Gvr; GHS08; H334)
Gevaar
H 334 Kan bij inademing allergie- of astmasymptomen
of ademhalingsmoeilijkheden veroorzaken.
ammoniumperoxodisulfaat, ftaalzuuranhydride, pepsine, …
Preventiemaatregelen
Collectieve beschermingsmiddelen
 vluchtige stoffen in een trekkast manipuleren
8.4
Huidallergenen (Wng; GHS07, H317)
Waarschuwing
H 317 Kan een allergische huidreactie veroorzaken.
methylmethacrylaat, sulfanilzuur, …
Preventiemaatregelen
Extra persoonlijke beschermingsmiddelen
 Rubberen handschoenen
8.5
Ontplofbare stoffen, zelfontledende stoffen en organische
peroxiden
(Gvr; GHS01; één van volgende H-zinnen: 200, 201, 202, 203,
204, 205, 240, 241)
Gevaar
H 200 Instabiele ontplofbare stof.
H 201 Ontplofbare stof; gevaar voor massa-explosie.
H 202 Ontplofbare stof; ernstig gevaar voor scherfwerking.
H 203 Ontplofbare stof; gevaar voor brand, luchtdrukwerking of scherfwerking.
H 204 Gevaar voor brand of scherfwerking.
H 205 Gevaar voor massa-explosie bij brand.
H 240 Ontploffingsgevaar bij verwarming.
H 241 Brand- of ontploffingsgevaar bij verwarming.
Picrinezuur, benzoylperoxide, …
Preventiemaatregelen
Opslag en verpakking
 Producten met H200 tot H205- aanduiding laten verwijderen
 Slechts kleine hoeveelheden in voorraad
 Opslag in een ruimte of kast met voldoende brandweerstand
Chemicaliën op school – nov 2014
pagina 57
Behandeling van het product
 Gebruik indien mogelijk alternatieve producten
 Steeds kleine hoeveelheden gebruiken
Collectieve beschermingsmiddelen
 Manipulatie van het product steeds in een trekkast achter veiligheidsscherm
8.6
Oxiderende stoffen (Gvr; GHS03; H271 of H272 of Wng; GHS03;
H272)
Gevaar
Waarschuwing
H 271 Kan brand of ontploffingen veroorzaken; sterk oxiderend.
H272 Kan brand bevorderen; oxiderend.
kaliumchloraat, kaliumpermanganaat, natriumjodaat, nitraten, …
Preventiemaatregelen
Opslag en verpakking
 Opslag gescheiden van (zeer licht) ontvlambare stoffen
Behandeling van het product
 Bij voorkeur verdunde oplossingen gebruiken
8.7
Zeer licht ontvlambare vloeistoffen (Gvr; GHSO2; H224)
Gevaar
H 224 Zeer licht ontvlambare vloeistof en damp.
aceetaldehyde, diethylether, …
Preventiemaatregelen
Opslag en verpakking
 Indien mogelijk alternatieven gebruiken
 Opslag in een koele geventileerde ruimte of kast met voldoende brandweerstand.
 Nooit opslaan in een koelkast die niet vonkvrij is
Behandeling van het product
 Met kleine hoeveelheden werken
 Steeds een gepast blusmiddel in de buurt hebben
 Open vuur of vonken in de omgeving vermijden
Chemicaliën op school – nov 2014
pagina 58
8.8
Licht ontvlambare vloeistoffen (Gvr; GHS02; H225)
Gevaar
H 225 Licht ontvlambare vloeistof en damp.
aceton, ethanol, petroleumbenzine (petroleumether), …
Preventiemaatregelen
Opslag en verpakking
 Opslag van de voorraad in een geventileerde ruimte of kast met voldoende
brandweerstand
 Slechts kleine hoeveelheden in het laboratorium zelf aanwezig
 Nooit opslaan in een koelkast die niet vonkvrij is
Behandeling van het product
 Met kleine hoeveelheden werken
 Steeds een gepast blusmiddel in de buurt hebben
 Open vuur of vonken in de omgeving vermijden
8.9
Acuut zeer toxische stoffen (Gvr, GHS06; H300 en/of H310 en/of
H330)
Gevaar
H 300 Dodelijk bij inslikken.
H 310 Dodelijk bij contact met de huid.
H 330 Dodelijk bij inademing.
kwik, dibroom, witte fosfor, …
Preventiemaatregelen
Opslag en verpakking
 Gebruik indien mogelijk alternatieve stoffen en laat deze stoffen verwijderen
 Minimale hoeveelheden in voorraad
 Achter slot bewaren
Behandeling van het product
 Leerlingen werken niet met deze stoffen
 Steeds minimale hoeveelheden gebruiken
Collectieve beschermingsmiddelen
 Behandeling van de stoffen met H330 steeds in de trekkast
Extra persoonlijke beschermingsmiddelen
 Rubberen handschoenen bij manipulatie van stoffen met H310
 Bij behandeling van verstuivende poeders: P3-stofmasker indien onvoldoende afzuiging
Chemicaliën op school – nov 2014
pagina 59
8.10 Acuut toxische stoffen (Gvr, GHS06; H301 en/of H311 en/of
H331)
Gevaar
H 301 Giftig bij inslikken.
H 311 Giftig bij contact met de huid.
H 331 Giftig bij inademing.
Fenol, kaliumfluoride, methanol, …
Preventiemaatregelen
Opslag en verpakking
 Gebruik indien mogelijk alternatieve stoffen en laat deze stoffen verwijderen
 Minimale hoeveelheden in voorraad
 Achter slot bewaren
Behandeling van het product
 Leerlingen werken bij voorkeur niet met deze stoffen
 Steeds minimale hoeveelheden gebruiken
Collectieve beschermingsmiddelen
 Behandeling van de stoffen met H331 in de trekkast
Extra persoonlijke beschermingsmiddelen
 Rubberen handschoenen bij manipulatie van stoffen met H311
 Bij behandeling van verstuivende poeders: P3-stofmasker indien onvoldoende afzuiging
8.11 Acuut schadelijke stoffen (Wng; GHS07; H302 en/of H312 en/of
H332)
Waarschuwing
H 302 Schadelijk bij inslikken.
H 312 Schadelijk bij contact met de huid.
H 332 Schadelijk bij inademing.
kopersulfaat, bariumdichloride, dijood, …
Preventiemaatregelen
Collectieve beschermingsmiddelen
 Behandeling van de stoffen met H332 steeds in de trekkast
Extra persoonlijke beschermingsmiddelen
 Rubberen handschoenen bij manipulatie van stoffen met H312
Chemicaliën op school – nov 2014
pagina 60
8.12 Kankerverwekkende stoffen categorie 2 (Wng, GHS08, H351)
(5)(6)
Waarschuwing
H 351 Verdacht van het veroorzaken van kanker.
chloroform (7), thioureum, …
Preventiemaatregelen
Opslag en verpakking
 Gebruik, indien mogelijk, alternatieve stoffen en laat deze stoffen verwijderen
Behandeling van het product
 Steeds minimale hoeveelheden gebruiken
Collectieve beschermingsmiddelen
 Behandeling van vluchtige stoffen en verstuivende poeders in de trekkast
Extra persoonlijke beschermingsmiddelen
 Rubberen handschoenen
5
Het onderscheid tussen de categorieën voor carcinogene stoffen kan kort als volgt omschreven worden:
 categorie 1A
Stoffen waarvan bekend is dat zij voor de mens kankerverwekkend zijn. Er is voldoende bewijs voor een
oorzakelijk verband tussen blootstelling van de mens aan een stof en ontwikkeling van kanker.
 categorie 1B
Stoffen die dienen te worden beschouwd als kankerverwekkend voor de mens. Er is voldoende bewijs voor
een sterk vermoeden dat blootstelling van de mens aan een stof kan leiden tot de ontwikkeling van kanker,
meestal op grond van geschikte langdurige dierproeven en/of andere ter zake dienende informatie.
 categorie 2
Stoffen die in verband met hun mogelijk kankerverwekkende eigenschappen reden geven tot bezorgdheid
voor de mens maar waarvan de effecten door een tekort aan informatie niet voldoende kunnen worden
bepaald. Er zijn aanwijzingen op grond van geschikte dierproeven, maar deze zijn niet voldoende voor
indeling van de stof in categorie 2.
Voor een meer gedetailleerde omschrijving kunnen wij o.m. verwijzen naar bijlage VI van het KB van 24 mei
1982 houdende reglementering van het in de handel brengen van stoffen die gevaarlijk kunnen zijn voor de
mens of voor zijn leefmilieu.
6
Voor carcinogene stoffen van categorie 1A en 1B moet de werkgever, overeenkomstig Titel V, Hoofdstuk II,
Afdeling 1 van de CODEX strikte voorzorgsmaatregelen nemen. Artikel 5 stelt dat de werkgever in eerste
instantie moet overwegen het product of procedé te vervangen. Als dit niet mogelijk is, moeten andere
preventiemaatregelen genomen worden om blootstelling te vermijden. Voor deze stoffen geeft de COSwerkgroep een negatief advies, zowel voor leerlingenproeven als demonstratieproeven.
7
Hoewel chloroform niet ingedeeld wordt bij de carcinogene stoffen van categorie 1A of 1B, is het opgenomen
in bijlage I bij Titel V, Hoofdstuk II, Afdeling 1 van de CODEX en moeten de preventiemaatregelen, opgesomd in
deze afdeling toegepast worden.
Chemicaliën op school – nov 2014
pagina 61
8.13 Mutagene stoffen categorie 2 (Wng; GHS08; H341)
Waarschuwing
H 341 Verdacht van het veroorzaken van genetische schade.
hydrochinon, pyrogallol, …
Preventiemaatregelen
Collectieve beschermingsmiddelen
 Behandeling van vluchtige stoffen en verstuivende poeders steeds in de trekkast
Extra persoonlijke beschermingsmiddelen
 Rubberen handschoenen
8.14 Voor de voortplanting giftige stoffen categorie 1A en 1B (Gvr;
GHS08; H360) (8)
Gevaar
H 360D Kan het ongeboren kind schaden.
H 360F Kan de vruchtbaarheid schaden.
H 360DF Kan het ongeboren kind schaden. Kan de vruchtbaarheid schaden.
H 360Fd Kan de vruchtbaarheid schaden. Kan mogelijks het ongeboren kind schaden.
H 360Df Kan het ongeboren kind schaden. Kan mogelijks de vruchtbaarheid schaden.
lood en loodverbindingen, …
Preventiemaatregelen
Opslag en verpakking
 Gebruik indien mogelijk alternatieve stoffen en laat deze stoffen verwijderen
 Minimale hoeveelheden in voorraad
 Achter slot bewaren
Behandeling van het product
 leerlingen werken niet met H360F-stoffen (stoffen die de vruchtbaarheid kunnen
schaden)
 zwangere vrouwen werken niet met H360D en H360d-stoffen (stoffen die (mogelijks)
het ongeboren kind kunnen schaden)
 Steeds minimale hoeveelheden gebruiken
Collectieve beschermingsmiddelen
 Behandeling van vluchtige stoffen en verstuivende poeders steeds in de trekkast
Extra persoonlijke beschermingsmiddelen
 Rubberen handschoenen
 Bij behandeling van verstuivende poeders: P3-stofmasker indien onvoldoende afzuiging
8
De criteria voor indeling in categorieën bij stoffen die voor de voortplanting giftig zijn, zijn gelijklopend met die
voor kankerverwekkende stoffen (zie voetnoot aldaar).
Chemicaliën op school – nov 2014
pagina 62
8.15 Voor de voortplanting giftige stoffen categorie 2 (Wng; GHS08;
H361)
Waarschuwing
H 361d Kan mogelijks het ongeboren kind schaden.
H 361f Kan mogelijks de vruchtbaarheid schaden.
H 361fd Kan mogelijks de vruchtbaarheid schaden. Kan mogelijks het ongeboren kind schaden.
n-hexaan, …
Preventiemaatregelen
Behandeling van het product
 zwangere vrouwen werken niet met H361d-stoffen (stoffen die mogelijks het ongeboren
kind kunnen schaden)
 vervang n-hexaan door minder schadelijke (cyclo-)alkanen (bv. n-pentaan, n-heptaan)
Collectieve beschermingsmiddelen
 Behandeling van vluchtige stoffen en verstuivende poeders steeds in de trekkast
Extra persoonlijke beschermingsmiddelen
 Rubberen handschoenen
8.16 Acuut en chronisch milieugevaarlijke stoffen categorie 1
(aquatisch milieu) (Wng; GHS09; H400 of H410)
Chronisch milieugevaarlijke stoffen categorie 2 (aquatisch
milieu)
(GHS09; H411)
Chronisch milieugevaarlijke stoffen categorie 3 (aquatisch
milieu) (H412)
Chronisch milieugevaarlijke stoffen categorie 4 (aquatisch
milieu) (H413)
Waarschuwing
H 400
H 410
H 411
H 412
H 413
Zeer giftig voor in het water levende organismen.
Zeer giftig voor in het water levende organismen, met langdurige gevolgen.
Giftig voor in het water levende organismen, met langdurige gevolgen.
Schadelijk voor in het water levende organismen, met langdurige gevolgen.
Kan langdurige schadelijke gevolgen voor in het water levende organismen hebben.
ammoniak, dijood, loodverbindingen, …
Preventiemaatregelen
 Afval van deze stoffen door een erkende afvalophaler laten verwijderen
Chemicaliën op school – nov 2014
pagina 63
8.17 Stoffen die gevaarlijk zijn voor de ozonlaag (Wng; GHS07; H420)
Waarschuwing
H 420 Schadelijk voor de volksgezondheid en het milieu door
afbraak van ozon in de bovenste lagen van de atmosfeer.
1,1,1-trichloorethaan, …
Preventiemaatregelen
 Afval van deze stoffen door een erkende afvalophaler laten verwijderen
Chemicaliën op school – nov 2014
pagina 64
9
Synoniemenlijst
Aardolie (zie: Petroleum (ruw))
Aardoliedistillaat (arm aan aromaten) (<0,1% benzeen) (zie:
White spirit (<0,1% benzeen))
Aceetamide
Acetaldehyde
Acetamide (zie: Aceetamide)
Aceton
Acetylcellulose (zie: Celluloseacetaat)
Acetylchloride
Actieve kool
Adipinezuurdichloride (zie: Adipoylchloride)
Adipoylchloride
Adipoyldichloride (zie: Adipoylchloride)
Aerosil (zie: Silicagel (amorf))
Agar
Agar-agar (zie: Agar)
Albumine
Alcohol (zie: Ethanol)
Alcohol (gedenatureerd met 1% ethylmethylketon) (zie:
Ethanol (gedenatureerd met 1% ethylmethylketon))
Alcohol (gedenatureerd met diethylether) (zie: Ethanol
(gedenatureerd met diethylether))
Alcohol (gedenatureerd methanol) (zie: Ethanol
(gedenatureerd met 5% methanol))
Aluin (zie: Aluminiumkaliumsulfaat)
Chemicaliën op school – nov 2014
Organische stoffen / Koolwaterstoffen
Organische stoffen / Koolwaterstoffen
Organische stoffen / Carbonzuren en derivaten
Organische stoffen / Ethers, aldehyden en ketonen
Organische stoffen / Carbonzuren en derivaten
Organische stoffen / Ethers, aldehyden en ketonen
Organische stoffen / Suikers en derivaten
Organische stoffen / Carbonzuren en derivaten
Enkelvoudige stoffen / Niet-metalen
Organische stoffen / Carbonzuren en derivaten
Organische stoffen / Carbonzuren en derivaten
Organische stoffen / Carbonzuren en derivaten
Anorganische samengestelde stoffen / Oxiden / Niet-metaaloxiden
Organische stoffen / Diversen
Organische stoffen / Diversen
Organische stoffen / Diversen
Organische stoffen / Alcoholen en fenolen
Organische stoffen / Alcoholen en fenolen
Organische stoffen / Alcoholen en fenolen
Organische stoffen / Alcoholen en fenolen
Anorganische samengestelde stoffen / Zouten / Sulfaten en andere zwaveloxyverbindingen
pagina 65
Aluminium (geen poeder)
Aluminium (poeder, gestabiliseerd)
Aluminiumammoniumaluin (zie:
Aluminiumammoniumsulfaat)
Aluminiumammoniumsulfaat
Aluminiumchloride (watervrij)
Aluminiumkaliumsulfaat
Aluminiumnitraat
Aluminiumoxide
Aluminiumsulfaat
Aluminiumsulfaat
Aluminiumtrichloride (watervrij) (zie: Aluminiumchloride
(watervrij))
Aluminiumtrinitraat (zie: Aluminiumnitraat)
4-Aminobenzeensulfonzuur (zie: Sulfanilzuur)
p-Aminobenzeensulfonzuur (zie: Sulfanilzuur)
Aminoethaan (zie: Ethylamine)
3-Aminoftaalhydrazide
5-Amino-2,3-tetrahydro-1,4-ftalazinedion (zie: 3Aminoftaalhydrazide)
2-Aminotolueen (zie: o-Toluïdine)
Ammoniak (oplossing)
Ammoniumacetaat
Ammoniumaluminiumsulfaat (zie:
Aluminiumammoniumsulfaat)
Ammoniumbichromaat (zie: Ammoniumdichromaat)
Chemicaliën op school – nov 2014
Enkelvoudige stoffen / Metalen
Enkelvoudige stoffen / Metalen
Anorganische samengestelde stoffen / Zouten / Sulfaten en andere zwaveloxyverbindingen
Anorganische samengestelde stoffen / Zouten / Sulfaten en andere zwaveloxyverbindingen
Anorganische samengestelde stoffen / Zouten / Halogeniden
Anorganische samengestelde stoffen / Zouten / Sulfaten en andere zwaveloxyverbindingen
Anorganische samengestelde stoffen / Zouten / Nitraten - Nitrieten
Anorganische samengestelde stoffen / Oxiden / Metaaloxiden
Anorganische samengestelde stoffen / Zouten / Sulfaten en andere zwaveloxyverbindingen
Anorganische samengestelde stoffen / Zouten / Sulfaten en andere zwaveloxyverbindingen
Anorganische samengestelde stoffen / Zouten / Halogeniden
Anorganische samengestelde stoffen / Zouten / Nitraten - Nitrieten
Organische stoffen / Diversen
Organische stoffen / Diversen
Organische stoffen / N-verbindingen
Organische stoffen / N-verbindingen
Organische stoffen / N-verbindingen
Organische stoffen / N-verbindingen
Anorganische samengestelde stoffen / Basen
Organische stoffen / Carbonzuren en derivaten
Anorganische samengestelde stoffen / Zouten / Sulfaten en andere zwaveloxyverbindingen
Anorganische samengestelde stoffen / Diversen
pagina 66
Ammoniumbifosfaat (zie: Ammoniumwaterstoffosfaat)
Ammoniumbifosfaat (zie: Ammoniumdiwaterstoffosfaat)
Ammoniumbisulfaat (zie: Ammoniumwaterstofsulfaat)
Ammoniumcarbonaat (equimolair mengsel
ammoniumbicarbonaat en ammoniumcarbamaat)
Ammoniumchloride
Ammoniumdichromaat
Ammoniumdiwaterstoffosfaat
Ammoniumferrisulfaat (zie: IJzer(III)ammoniumsulfaat)
Ammoniumferrosulfaat (zie: Mohr's zout)
Ammoniumhydroxide (zie: Ammoniak (oplossing))
Ammoniumijzer(II)sulfaat (zie: Mohr's zout)
Ammoniumijzer(III)sulfaat (zie: IJzer(III)ammoniumsulfaat)
Ammoniumjodide
Ammoniummolybdaat
Ammoniumnitraat
Ammoniumoxalaat
Ammoniumperoxodisulfaat
Ammoniumpersulfaat (zie: Ammoniumperoxodisulfaat)
Ammoniumpyrochromaat (zie: Ammoniumdichromaat)
Ammoniumrhodanide (zie: Ammoniumthiocyanaat)
Ammoniumsulfaat
Chemicaliën op school – nov 2014
Anorganische samengestelde stoffen / Zouten / Fosfaten - Fosfieten
Anorganische samengestelde stoffen / Zouten / Fosfaten - Fosfieten
Anorganische samengestelde stoffen / Zouten / Sulfaten en andere zwaveloxyverbindingen
Anorganische samengestelde stoffen / Zouten / Carbonaten
Anorganische samengestelde stoffen / Zouten / Halogeniden
Anorganische samengestelde stoffen / Diversen
Anorganische samengestelde stoffen / Zouten / Fosfaten - Fosfieten
Anorganische samengestelde stoffen / Zouten / Sulfaten en andere zwaveloxyverbindingen
Anorganische samengestelde stoffen / Zouten / Sulfaten en andere zwaveloxyverbindingen
Anorganische samengestelde stoffen / Basen
Anorganische samengestelde stoffen / Zouten / Sulfaten en andere zwaveloxyverbindingen
Anorganische samengestelde stoffen / Zouten / Sulfaten en andere zwaveloxyverbindingen
Anorganische samengestelde stoffen / Zouten / Halogeniden
Anorganische samengestelde stoffen / Diversen
Anorganische samengestelde stoffen / Zouten / Nitraten - Nitrieten
Organische stoffen / Carbonzuren en derivaten
Anorganische samengestelde stoffen / Zouten / Sulfaten en andere zwaveloxyverbindingen
Anorganische samengestelde stoffen / Zouten / Sulfaten en andere zwaveloxyverbindingen
Anorganische samengestelde stoffen / Diversen
Anorganische samengestelde stoffen / Diversen
Anorganische samengestelde stoffen / Zouten / Sulfaten en andere zwaveloxyverbindingen
pagina 67
Ammoniumsulfide 20%
Ammoniumsulfocyanide (zie: Ammoniumthiocyanaat)
Ammoniumthiocyanaat
Ammoniumthiosulfaat
Ammoniumwaterstoffosfaat
Ammoniumwaterstofsulfaat
Amylacetaat
n-Amylacetaat (zie: Amylacetaat)
Amylalcohol (zie: n-Pentanol)
Aniline
Aniline-4-sulfonzuur (zie: Sulfanilzuur)
Arseen
Arseen(III)chloride
Arseen(III)oxide
Arseen(V)oxide
Arseentrichloride (zie: Arseen(III)chloride)
Arseentrioxide (zie: Arseen(III)oxide)
Arseenzuur (zie: Arseen(V)oxide)
L-(+)-Ascorbinezuur
Autobenzine (zie: Benzine (>= 0,1 % benzeen))
Avicel ® (zie: Cellulose)
Azijnzuur
Azijnzuuranhydride
Bariumchloride
Bariumdichloride (zie: Bariumchloride)
Bariumdihydroxide (zie: Bariumhydroxide)
Bariumdinitraat (zie: Bariumnitraat)
Chemicaliën op school – nov 2014
Anorganische samengestelde stoffen / Zouten / Sulfiden
Anorganische samengestelde stoffen / Diversen
Anorganische samengestelde stoffen / Diversen
Anorganische samengestelde stoffen / Zouten / Sulfaten en andere zwaveloxyverbindingen
Anorganische samengestelde stoffen / Zouten / Fosfaten - Fosfieten
Anorganische samengestelde stoffen / Zouten / Sulfaten en andere zwaveloxyverbindingen
Organische stoffen / Carbonzuren en derivaten
Organische stoffen / Carbonzuren en derivaten
Organische stoffen / Alcoholen en fenolen
Organische stoffen / N-verbindingen
Organische stoffen / Diversen
Enkelvoudige stoffen / Metalen
Anorganische samengestelde stoffen / Zouten / Halogeniden
Anorganische samengestelde stoffen / Oxiden / Metaaloxiden
Anorganische samengestelde stoffen / Oxiden / Metaaloxiden
Anorganische samengestelde stoffen / Zouten / Halogeniden
Anorganische samengestelde stoffen / Oxiden / Metaaloxiden
Anorganische samengestelde stoffen / Oxiden / Metaaloxiden
Organische stoffen / Diversen
Organische stoffen / Koolwaterstoffen
Organische stoffen / Suikers en derivaten
Organische stoffen / Carbonzuren en derivaten
Organische stoffen / Carbonzuren en derivaten
Anorganische samengestelde stoffen / Zouten / Halogeniden
Anorganische samengestelde stoffen / Zouten / Halogeniden
Anorganische samengestelde stoffen / Basen
Anorganische samengestelde stoffen / Zouten / Nitraten - Nitrieten
pagina 68
Bariumhydroxide
Bariumnitraat
Bariumoxide
Bariumsulfaat
Benzaldehyde
Benzeen
Benzeensulfonzuur
Benzine (< 0,1 % benzeen)
Benzoëzuur
Benzoylperoxide
Bismut(III)chloride
Bismut(III)nitraat
Bismuttrichloride (zie: Bismut(III)chloride)
Bismuttrinitraat (zie: Bismut(III)nitraat)
Blanc fixe (zie: Bariumsulfaat)
Bleekpoeder (zie: Calciumhypochloriet)
Bleekwater (zie: Natriumhypochlorietoplossing)
Boorzuur
Borax (zie: Natriumtetraboraat)
Boterzuur (zie: Butaanzuur)
BPR (zie: Broomfenolrood)
Bromoform (zie: Tribroommethaan)
Broom (zie: Dibroom)
Broomcresolblauw (zie: Broomcresolgroen)
Broomcresolgroen
Broomethaan
Broomfenolrood
Chemicaliën op school – nov 2014
Anorganische samengestelde stoffen / Basen
Anorganische samengestelde stoffen / Zouten / Nitraten - Nitrieten
Anorganische samengestelde stoffen / Oxiden / Metaaloxiden
Anorganische samengestelde stoffen / Zouten / Sulfaten en andere zwaveloxyverbindingen
Organische stoffen / Ethers, aldehyden en ketonen
Organische stoffen / Koolwaterstoffen
Organische stoffen / Diversen
Organische stoffen / Koolwaterstoffen
Organische stoffen / Carbonzuren en derivaten
Organische stoffen / Diversen
Anorganische samengestelde stoffen / Zouten / Halogeniden
Anorganische samengestelde stoffen / Zouten / Nitraten - Nitrieten
Anorganische samengestelde stoffen / Zouten / Halogeniden
Anorganische samengestelde stoffen / Zouten / Nitraten - Nitrieten
Anorganische samengestelde stoffen / Zouten / Sulfaten en andere zwaveloxyverbindingen
Anorganische samengestelde stoffen / Zouten / Ternaire halogeenverbindingen
Anorganische samengestelde stoffen / Zouten / Ternaire halogeenverbindingen
Anorganische samengestelde stoffen / Zuren
Anorganische samengestelde stoffen / Diversen
Organische stoffen / Carbonzuren en derivaten
Indicatoren en testreagentia
Organische stoffen / Halogeenkoolwaterstoffen
Enkelvoudige stoffen / Niet-metalen
Indicatoren en testreagentia
Indicatoren en testreagentia
Organische stoffen / Halogeenkoolwaterstoffen
Indicatoren en testreagentia
pagina 69
Broomthymolblauw
Broomwater
Butaanzuur
Butaan-1-ol
Butaan-2-ol
n-Butanol (zie: Butaan-1-ol)
Butanon
Butylalcohol (zie: Butaan-1-ol)
Secundair butylalcohol (zie: Butaan-2-ol)
tert-Butylalcohol
Cadmiumchloride
Cadmiumdichloride (zie: Cadmiumchloride)
Cadmiumdinitraat (zie: Cadmiumnitraat)
Cadmiumnitraat
Cadmiumsulfaat
Calcium
Calciumacetaat
Calciumacetylide (zie: Calciumcarbide)
Calciumcarbide
Calciumcarbonaat
Calciumchloride
Calciumdiacetaat (zie: Calciumacetaat)
Calciumdichloride (zie: Calciumchloride)
Calciumdifluoride (zie: Calciumfluoride)
Calciumdihydroxide (zie: Calciumhydroxide)
Calciumdihypochloriet (zie: Calciumhypochloriet)
Calciumdinitraat (zie: Calciumnitraat)
Calciumfluoride
Chemicaliën op school – nov 2014
Indicatoren en testreagentia
Enkelvoudige stoffen / Niet-metalen
Organische stoffen / Carbonzuren en derivaten
Organische stoffen / Alcoholen en fenolen
Organische stoffen / Alcoholen en fenolen
Organische stoffen / Alcoholen en fenolen
Organische stoffen / Ethers, aldehyden en ketonen
Organische stoffen / Alcoholen en fenolen
Organische stoffen / Alcoholen en fenolen
Organische stoffen / Alcoholen en fenolen
Anorganische samengestelde stoffen / Zouten / Halogeniden
Anorganische samengestelde stoffen / Zouten / Halogeniden
Anorganische samengestelde stoffen / Zouten / Nitraten - Nitrieten
Anorganische samengestelde stoffen / Zouten / Nitraten - Nitrieten
Anorganische samengestelde stoffen / Zouten / Sulfaten en andere zwaveloxyverbindingen
Enkelvoudige stoffen / Metalen
Organische stoffen / Carbonzuren en derivaten
Anorganische samengestelde stoffen / Diversen
Anorganische samengestelde stoffen / Diversen
Anorganische samengestelde stoffen / Zouten / Carbonaten
Anorganische samengestelde stoffen / Zouten / Halogeniden
Organische stoffen / Carbonzuren en derivaten
Anorganische samengestelde stoffen / Zouten / Halogeniden
Anorganische samengestelde stoffen / Zouten / Halogeniden
Anorganische samengestelde stoffen / Basen
Anorganische samengestelde stoffen / Zouten / Ternaire halogeenverbindingen
Anorganische samengestelde stoffen / Zouten / Nitraten - Nitrieten
Anorganische samengestelde stoffen / Zouten / Halogeniden
pagina 70
Calciumfosfaat
Calciumhydroxide
Calciumhypochloriet
Calciumnitraat
Calciumoxide
Calciumsulfaat
Calciumwaterstoffosfaat
Calciumwaterstoforthofosfaat (zie: Calciumwaterstoffosfaat)
Caprylalcohol (zie: Octaan-1-ol)
Cellulose
Celluloseacetaat
Cerium(III)chloride
Ceriumtrichloride (zie: Cerium(III)chloride)
Cerussa (zie: Lood(II)carbonaat (basisch))
Chloor (zie: Dichloor)
Chloorazijnzuur
Chloorethaan
Chloorethaanzuur (zie: Chloorazijnzuur)
Chloorwater
Chloroform (zie: Trichloormethaan)
Chroom
Chroom(III)chloride
Chroom(III)nitraat
Chroom(VI)oxide
Chroomtrichloride (zie: Chroom(III)chloride)
Chroomtrinitraat (zie: Chroom(III)nitraat)
Chroomtrioxide (zie: Chroom(VI)oxide)
Citroenzuur
Chemicaliën op school – nov 2014
Anorganische samengestelde stoffen / Zouten / Fosfaten - Fosfieten
Anorganische samengestelde stoffen / Basen
Anorganische samengestelde stoffen / Zouten / Ternaire halogeenverbindingen
Anorganische samengestelde stoffen / Zouten / Nitraten - Nitrieten
Anorganische samengestelde stoffen / Oxiden / Metaaloxiden
Anorganische samengestelde stoffen / Zouten / Sulfaten en andere zwaveloxyverbindingen
Anorganische samengestelde stoffen / Zouten / Fosfaten - Fosfieten
Anorganische samengestelde stoffen / Zouten / Fosfaten - Fosfieten
Organische stoffen / Alcoholen en fenolen
Organische stoffen / Suikers en derivaten
Organische stoffen / Suikers en derivaten
Anorganische samengestelde stoffen / Zouten / Halogeniden
Anorganische samengestelde stoffen / Zouten / Halogeniden
Anorganische samengestelde stoffen / Zouten / Carbonaten
Enkelvoudige stoffen / Niet-metalen
Organische stoffen / Carbonzuren en derivaten
Organische stoffen / Halogeenkoolwaterstoffen
Organische stoffen / Carbonzuren en derivaten
Enkelvoudige stoffen / Niet-metalen
Organische stoffen / Halogeenkoolwaterstoffen
Enkelvoudige stoffen / Metalen
Anorganische samengestelde stoffen / Zouten / Halogeniden
Anorganische samengestelde stoffen / Zouten / Nitraten - Nitrieten
Anorganische samengestelde stoffen / Oxiden / Metaaloxiden
Anorganische samengestelde stoffen / Zouten / Halogeniden
Anorganische samengestelde stoffen / Zouten / Nitraten - Nitrieten
Anorganische samengestelde stoffen / Oxiden / Metaaloxiden
Organische stoffen / Carbonzuren en derivaten
pagina 71
Cresolrood (zie: m-Cresolrood)
m-Cresolrood
o-Cresolsulfonftaleïne (zie: m-Cresolrood)
Cyclohexaan
Cyclohexeen
DCPIP (zie: Natrium-2,6-dichloorfenolindofenol)
Decaandizuurchloride (zie: Sebacoylchloride)
Dextrose (anhydrisch) (zie: D(+)-Glucose (anhydrisch))
Dextrose monohydraat (zie: D(+)-Glucose monohydraat)
Dialuminiumtrioxide (zie: Aluminiumoxide)
Dialuminiumtrisulfaat (zie: Aluminiumsulfaat)
1,6-Diaminohexaan (zie: 1,6-Hexaandiamine)
Diammoniumdichromaat (zie: Ammoniumdichromaat)
Diammoniumoxalaat (zie: Ammoniumoxalaat)
Diammoniumperoxodisulfaat (zie:
Ammoniumperoxodisulfaat)
Diammoniumsulfaat (zie: Ammoniumsulfaat)
Diammoniumsulfide 20% (zie: Ammoniumsulfide 20%)
Diammoniumwaterstoffosfaat (zie:
Ammoniumwaterstoffosfaat)
Diarseenpentaoxide (zie: Arseen(V)oxide)
Diarseentrioxide (zie: Arseen(III)oxide)
Dibenzoylperoxide (zie: Benzoylperoxide)
Dibroom
Dibroom, verzadigde oplossing in water (zie: Broomwater)
1,2-Dibroomethaan
3',3"-Dibroomfenolsulfonftaleïne (zie: Broomfenolrood)
3',3"-Dibroomthymolsulfonftaleïne (zie: Broomthymolblauw)
Chemicaliën op school – nov 2014
Indicatoren en testreagentia
Indicatoren en testreagentia
Indicatoren en testreagentia
Organische stoffen / Koolwaterstoffen
Organische stoffen / Koolwaterstoffen
Organische stoffen / Diversen
Organische stoffen / Carbonzuren en derivaten
Organische stoffen / Suikers en derivaten
Organische stoffen / Suikers en derivaten
Anorganische samengestelde stoffen / Oxiden / Metaaloxiden
Anorganische samengestelde stoffen / Zouten / Sulfaten en andere zwaveloxyverbindingen
Organische stoffen / N-verbindingen
Anorganische samengestelde stoffen / Diversen
Organische stoffen / Carbonzuren en derivaten
Anorganische samengestelde stoffen / Zouten / Sulfaten en andere zwaveloxyverbindingen
Anorganische samengestelde stoffen / Zouten / Sulfaten en andere zwaveloxyverbindingen
Anorganische samengestelde stoffen / Zouten / Sulfiden
Anorganische samengestelde stoffen / Zouten / Fosfaten - Fosfieten
Anorganische samengestelde stoffen / Oxiden / Metaaloxiden
Anorganische samengestelde stoffen / Oxiden / Metaaloxiden
Organische stoffen / Diversen
Enkelvoudige stoffen / Niet-metalen
Enkelvoudige stoffen / Niet-metalen
Organische stoffen / Halogeenkoolwaterstoffen
Indicatoren en testreagentia
Indicatoren en testreagentia
pagina 72
Dichloor
Dichloor, verzadigde oplossing in water (zie: Chloorwater)
Dichloorazijnzuur
1,4-Dichloorbenzeen
p-Dichloorbenzeen (zie: 1,4-Dichloorbenzeen)
Dichloorethaanzuur (zie: Dichloorazijnzuur)
2,6-Dichloorfenolindofenol (natriumzout) (zie: Natrium-2,6dichloorfenolindofenol)
2,6-Dichloor-N-(4-hydroxyfenyl)-1,4-benzochinonimine (Nazout) (zie: Natrium-2,6- dichloorfenolindofenol)
2,6-Dichloorindofenol (natriumzout) (zie: Natrium-2,6dichloorfenolindofenol)
Dichloormethaan
Diethylamine
Diethylether
Diethylketon (zie: 3-Pentanon)
Difenylamine
Difosforpentaoxide
2,3-dihydro-2,2-dimethyl-6-[[1-naftyl-4-(fenylazo)]azo]-1Hperimidine (zie: Sudanzwart B)
1,3-Dihydroxybenzeen (zie: Resorcinol)
1,4-Dihydroxybenzeen (zie: Hydrochinon)
L(+)-2,3-Dihydroxybutaandizuur (zie: L(+)-Wijnsteenzuur)
2,2-Dihydroxy-1,3-dioxohydrindeen (zie: Ninhydrine)
2,2-Dihydroxy-1,3-indaandion (zie: Ninhydrine)
Diijzertrioxide (zie: IJzer(III)oxide)
Diijzertrisulfaat (zie: IJzer(III)sulfaat)
Dijood
Dikaliumcarbonaat (zie: Kaliumcarbonaat)
Chemicaliën op school – nov 2014
Enkelvoudige stoffen / Niet-metalen
Enkelvoudige stoffen / Niet-metalen
Organische stoffen / Carbonzuren en derivaten
Organische stoffen / Halogeenkoolwaterstoffen
Organische stoffen / Halogeenkoolwaterstoffen
Organische stoffen / Carbonzuren en derivaten
Organische stoffen / Diversen
Organische stoffen / Diversen
Organische stoffen / Diversen
Organische stoffen / Halogeenkoolwaterstoffen
Organische stoffen / N-verbindingen
Organische stoffen / Ethers, aldehyden en ketonen
Organische stoffen / Ethers, aldehyden en ketonen
Organische stoffen / Carbonzuren en derivaten
Anorganische samengestelde stoffen / Oxiden / Niet-metaaloxiden
Indicatoren en testreagentia
Organische stoffen / Alcoholen en fenolen
Organische stoffen / Alcoholen en fenolen
Organische stoffen / Carbonzuren en derivaten
Indicatoren en testreagentia
Indicatoren en testreagentia
Anorganische samengestelde stoffen / Oxiden / Metaaloxiden
Anorganische samengestelde stoffen / Zouten / Sulfaten en andere zwaveloxyverbindingen
Enkelvoudige stoffen / Niet-metalen
Anorganische samengestelde stoffen / Zouten / Carbonaten
pagina 73
Dikaliumchromaat (zie: Kaliumchromaat)
Dikaliumsulfaat (zie: Kaliumsulfaat)
Dikaliumsulfiet (zie: Kaliumsulfiet)
Dikaliumwaterstoffosfaat (zie: Kaliumwaterstoffosfaat)
Dikopercarbonaatdihydroxide (zie: Koper(II)carbonaat
(basisch))
Dikoperoxide (zie: Koper(I)oxide)
Dikopersulfide (zie: Koper(I)sulfide)
Dikwikoxide (zie: Kwik(I)oxide)
4-Dimethylaminoazobenzeen-4'-sulfonzuur (Na-zout) (zie:
Methyloranje)
3,7-bis(Dimethylamino)fenazathoniumchloride (zie:
Methyleenblauw B)
N,N-Dimethylaniline
Dimethylbenzeen (mengsel van isomeren) (zie: Xyleen
(mengsel van isomeren))
1,2-Dimethylbenzeen (zie: o-Xyleen)
1,3-Dimethylbenzeen (zie: m-Xyleen)
1,4-Dimethylbenzeen (zie: p-Xyleen)
Dimethylketon (zie: Aceton)
Dinatriumcarbonaat (zie: Natriumcarbonaat)
Dinatriumethyleendiaminetetraacetaat
Dinatriumsulfaat (zie: Natriumsulfaat)
Dinatriumsulfide (zie: Natriumsulfide)
Dinatriumsulfiet (zie: Natriumsulfiet)
Dinatriumtetraboraat (zie: Natriumtetraboraat)
Chemicaliën op school – nov 2014
Anorganische samengestelde stoffen / Diversen
Anorganische samengestelde stoffen / Zouten / Sulfaten en andere zwaveloxyverbindingen
Anorganische samengestelde stoffen / Zouten / Sulfaten en andere zwaveloxyverbindingen
Anorganische samengestelde stoffen / Zouten / Fosfaten - Fosfieten
Anorganische samengestelde stoffen / Zouten / Carbonaten
Anorganische samengestelde stoffen / Oxiden / Metaaloxiden
Anorganische samengestelde stoffen / Zouten / Sulfiden
Anorganische samengestelde stoffen / Oxiden / Metaaloxiden
Organische stoffen / Diversen
Indicatoren en testreagentia
Organische stoffen / N-verbindingen
Organische stoffen / Koolwaterstoffen
Organische stoffen / Koolwaterstoffen
Organische stoffen / Koolwaterstoffen
Organische stoffen / Koolwaterstoffen
Organische stoffen / Ethers, aldehyden en ketonen
Anorganische samengestelde stoffen / Zouten / Carbonaten
Organische stoffen / Carbonzuren en derivaten
Anorganische samengestelde stoffen / Zouten / Sulfaten en andere zwaveloxyverbindingen
Anorganische samengestelde stoffen / Zouten / Sulfiden
Anorganische samengestelde stoffen / Zouten / Sulfaten en andere zwaveloxyverbindingen
Anorganische samengestelde stoffen / Diversen
pagina 74
Dinatriumthiosulfaat (zie: Natriumthiosulfaat)
Dinatriumwaterstofarsenaat
Dinatriumwaterstoffosfaat (zie: Natriumwaterstoffosfaat)
1,3-Dinitrobenzeen
m-Dinitrobenzeen (zie: 1,3-Dinitrobenzeen)
Diwaterstofsulfaat (zie: Zwavelzuur)
Dizilveroxide (zie: Zilveroxide)
EDTA (di-Natriumzout) (zie:
Dinatriumethyleendiaminetetraacetaat)
Eriochroomzwart T
1,2-Ethaandiol (zie Ethaan-1,2-diol
Ethaan-1,2-diol
Ethaandizuur (zie: Oxaalzuur)
Ethaanzuur (zie: Azijnzuur)
Ethaanzuuramide (zie: Aceetamide)
Ethanal (zie: Aceetaldehyd)
Ethanol
Ethanol (gedenatureerd met 1% ethylmethylketon)
Ethanol (gedenatureerd met 5% methanol)
Ethanol (gedenatureerd met diethylether)
Ethanoylamide (zie: Aceetamide)
Ethanoylchloride (zie: Acetylchloride)
Ether (zie: Diethylether)
Ethoxyethaan (zie: Diethylether)
Ethylacetaat
Ethylalcohol (zie: Ethanol)
Ethylalcohol (gedenatureerd met 1% ethylmethylketon) (zie:
Ethanol (gedenatureerd met 1% ethylmethylketon))
Chemicaliën op school – nov 2014
Anorganische samengestelde stoffen / Zouten / Sulfaten en andere zwaveloxyverbindingen
Anorganische samengestelde stoffen / Diversen
Anorganische samengestelde stoffen / Zouten / Fosfaten - Fosfieten
Organische stoffen / N-verbindingen
Organische stoffen / N-verbindingen
Anorganische samengestelde stoffen / Zuren
Anorganische samengestelde stoffen / Oxiden / Metaaloxiden
Organische stoffen / Carbonzuren en derivaten
Organische stoffen / Diversen
Organische stoffen / Alcoholen en fenolen
Organische stoffen / Alcoholen en fenolen
Organische stoffen / Carbonzuren en derivaten
Organische stoffen / Carbonzuren en derivaten
Organische stoffen / Carbonzuren en derivaten
Organische stoffen / Ethers, aldehyden en ketonen
Organische stoffen / Alcoholen en fenolen
Organische stoffen / Alcoholen en fenolen
Organische stoffen / Alcoholen en fenolen
Organische stoffen / Alcoholen en fenolen
Organische stoffen / Carbonzuren en derivaten
Organische stoffen / Carbonzuren en derivaten
Organische stoffen / Ethers, aldehyden en ketonen
Organische stoffen / Ethers, aldehyden en ketonen
Organische stoffen / Carbonzuren en derivaten
Organische stoffen / Alcoholen en fenolen
Organische stoffen / Alcoholen en fenolen
pagina 75
Ethylalcohol (gedenatureerd met diethylether) (zie: Ethanol
(gedenatureerd met diethylether))
Ethylalcohol (gedenatureerd methanol) (zie: Ethanol
(gedenatureerd met 5% methanol))
Ethylamine
N-ethylaminoethaan (zie: Diethylamine)
Ethylbromide (zie: Broomethaan)
Ethylchloride (zie: Chloorethaan)
Ethyleendiaminetetraazijnzuur (di-Natriumzout) (zie:
Dinatriumethyleendiaminetetraacetaat)
Ethyleendinitrilotetraazijnzuur (di-Natriumzout) (zie:
Dinatriumethyleendiaminetetraacetaat)
Ethyleenglycol (zie: Ethaan-1,2-diol)
Ethyleentrichloride (zie: Trichlooretheen)
Ethylethanoaat (zie: Ethylacetaat)
Ethylmethylketon (zie: Butanon)
Fehling's reagens A
Fehling's reagens B
Fehling's reagens I (zie: Fehling's reagens A)
Fehling's reagens II (zie: Fehling's reagens B)
1,10-Fenantroline
ortho-Fenantroline (zie: 1,10-Fenantroline)
1,10-Fenantrolineijzer(II)sulfaat (0,025 mol/l) (zie: Ferroïne
(0,025 mol/l))
Feno-1,3-diol (zie: Resorcinol)
Fenol
Fenolftaleïne
Fenolrood
Fenolsulfonftaleïne (zie: Fenolrood)
N-Fenylalanine (zie: Difenylamine)
Chemicaliën op school – nov 2014
Organische stoffen / Alcoholen en fenolen
Organische stoffen / Alcoholen en fenolen
Organische stoffen / N-verbindingen
Organische stoffen / N-verbindingen
Organische stoffen / Halogeenkoolwaterstoffen
Organische stoffen / Halogeenkoolwaterstoffen
Organische stoffen / Carbonzuren en derivaten
Organische stoffen / Carbonzuren en derivaten
Organische stoffen / Alcoholen en fenolen
Organische stoffen / Halogeenkoolwaterstoffen
Organische stoffen / Carbonzuren en derivaten
Organische stoffen / Ethers, aldehyden en ketonen
Indicatoren en testreagentia
Indicatoren en testreagentia
Indicatoren en testreagentia
Indicatoren en testreagentia
Indicatoren en testreagentia
Indicatoren en testreagentia
Indicatoren en testreagentia
Organische stoffen / Alcoholen en fenolen
Organische stoffen / Alcoholen en fenolen
Indicatoren en testreagentia
Indicatoren en testreagentia
Indicatoren en testreagentia
Organische stoffen / Carbonzuren en derivaten
pagina 76
1-[4-(Fenylazo)fenylazo]-2-naftol (zie: Sudan III)
Ferroïne (0,025 mol/l)
Fluoresceïne
Formaldehyde
Formol (zie: Formaldehyde)
Fosfor (geel) (zie: Fosfor (wit))
Fosfor (rood)
Fosfor (wit)
Fosfor(III)chloride (zie: Fosfortrichloride)
Fosfor(V)oxide (zie: Difosforpentaoxide)
Fosforpentaoxide (zie: Difosforpentoxide)
Fosfortrichloride
Fosforzuur
D(-)-Fructopyrannose (zie: D(-)-Fructose)
D(-)-Fructose
Ftaalzuuranhydride
beta-D-Galactopyranosyl-(1->4)-D-glucose (zie: D-(+)-Lactose)
4-O-beta-D-Galactopyranosyl-D-glucose (zie: D-(+)-Lactose)
D(+)-Galactose
Gallotannine (zie: Tannine)
Geel bloedloogzout (zie: Kaliumhexacyanoferraat(II))
alfa-D-Glucopyranosyl-(1->2)-beta-D-fructofuranoside (zie: D(+)-Sacharose)
2-O-alfa-D-Glucopyranosyl-beta-D-fructofuranoside (zie: D(+)-Sacharose)
alfa-D-Glucopyranosyl-(1->4)-D-glucose (zie: D-(+)-Maltose)
4-O-alfa-D-Glucopyranosyl-D-glucose (zie: D-(+)-Maltose)
D(+)-Glucose (anhydrisch)
D(+)-Glucose monohydraat
Chemicaliën op school – nov 2014
Indicatoren en testreagentia
Indicatoren en testreagentia
Indicatoren en testreagentia
Organische stoffen / Ethers, aldehyden en ketonen
Organische stoffen / Ethers, aldehyden en ketonen
Enkelvoudige stoffen / Niet-metalen
Enkelvoudige stoffen / Niet-metalen
Enkelvoudige stoffen / Niet-metalen
Anorganische samengestelde stoffen / Zouten / Halogeniden
Anorganische samengestelde stoffen / Oxiden / Niet-metaaloxiden
Anorganische samengestelde stoffen / Oxiden / Niet-metaaloxiden
Anorganische samengestelde stoffen / Zouten / Halogeniden
Anorganische samengestelde stoffen / Zuren
Organische stoffen / Suikers en derivaten
Organische stoffen / Suikers en derivaten
Organische stoffen / Carbonzuren en derivaten
Organische stoffen / Suikers en derivaten
Organische stoffen / Suikers en derivaten
Organische stoffen / Suikers en derivaten
Organische stoffen / Diversen
Anorganische samengestelde stoffen / Diversen
Organische stoffen / Suikers en derivaten
Organische stoffen / Suikers en derivaten
Organische stoffen / Suikers en derivaten
Organische stoffen / Suikers en derivaten
Organische stoffen / Suikers en derivaten
Organische stoffen / Suikers en derivaten
pagina 77
Glycerine (zie: Glycerol)
Glycerol
Glycol (zie: Ethaan-1,2-diol)
Hartshorn zout (zie: Ammoniumcarbonaat (equimolair
mengsel ammoniumbicarbonaat en ammoniumcarbamaat))
Helianthine (zie: Methyloranje)
Heptaan (zie: n-Heptaan)
n-Heptaan
Hexaan (zie: n-Hexaan)
n-Hexaan
1,6-Hexaandiamine
Hexamethyleendiamine (zie: 1,6-Hexaandiamine)
Hexammoniumheptamolybdaat (zie: Ammoniummolybdaat)
Hex-1-een
Hydrochinon
2-Hydroxybenzaldehyd (zie: Salicylaldehyd)
Hydroxybenzeen (zie: Fenol)
2-Hydroxybenzoëzuur (zie: Salicylzuur)
tris(2-Hydroxyethyl)amine (zie: Triethanolamine)
2-Hydroxy-1-(1-hydroxy-2-naftylazo)-6-nitronaftaleen-4sulfonzuur (Na-zout) (zie: Eriochroomzwart T)
2-Hydroxynaftaleen (zie: 2-Naftol)
2-Hydroxy-1,2,3-propaantricarbonzuur (zie: Citroenzuur)
2-Hydroxypropaanzuur (zie: Melkzuur)
IJzer (geen poeder)
IJzer (poeder)
IJzeraluin (zie: IJzer(III)ammoniumsulfaat)
IJzer(II)ammoniumsulfaat (zie: Mohr's zout)
Chemicaliën op school – nov 2014
Organische stoffen / Alcoholen en fenolen
Organische stoffen / Alcoholen en fenolen
Organische stoffen / Alcoholen en fenolen
Anorganische samengestelde stoffen / Zouten / Carbonaten
Organische stoffen / Diversen
Organische stoffen / Koolwaterstoffen
Organische stoffen / Koolwaterstoffen
Organische stoffen / Koolwaterstoffen
Organische stoffen / Koolwaterstoffen
Organische stoffen / N-verbindingen
Organische stoffen / N-verbindingen
Anorganische samengestelde stoffen / Diversen
Organische stoffen / Koolwaterstoffen
Organische stoffen / Alcoholen en fenolen
Organische stoffen / Ethers, aldehyden en ketonen
Organische stoffen / Alcoholen en fenolen
Organische stoffen / Carbonzuren en derivaten
Organische stoffen / Alcoholen en fenolen
Organische stoffen / Diversen
Organische stoffen / Alcoholen en fenolen
Organische stoffen / Carbonzuren en derivaten
Organische stoffen / Carbonzuren en derivaten
Enkelvoudige stoffen / Metalen
Enkelvoudige stoffen / Metalen
Anorganische samengestelde stoffen / Zouten / Sulfaten en andere zwaveloxyverbindingen
Anorganische samengestelde stoffen / Zouten / Sulfaten en andere zwaveloxyverbindingen
pagina 78
IJzer(III)ammoniumsulfaat
IJzer(III)chloride
IJzer(II)chloride
IJzerdichloride (zie: IJzer(II)chloride)
IJzer(III)nitraat
IJzer(III)oxide
IJzer(II)sulfaat
IJzer(III)sulfaat
IJzer(II)sulfide
IJzertrichloride (zie: IJzer(III)chloride)
IJzertrinitraat (zie: IJzer(III)nitraat)
Indaan-1,2,3-trionhydraat (zie: Ninhydrine)
Isoamylacetaat
Isopentylacetaat (zie: Isoamylacetaat)
Javel (zie: Natriumhypochlorietoplossing)
Jodium (zie: Dijood)
Jodoform (zie: Trijoodmethaan)
Jood (zie: Dijood)
Joodmethaan (zie: Methyljodide)
Kalium
Kaliumaluin (zie: Aluminiumkaliumsulfaat)
Kaliumaluminiumsulfaat (zie: Aluminiumkaliumsulfaat)
Kaliumbicarbonaat (zie: Kaliumwaterstofcarbonaat)
Kaliumbichromaat (zie: Kaliumdichromaat)
Kaliumbifosfaat (zie: Kaliumdiwaterstoffosfaat)
Chemicaliën op school – nov 2014
Anorganische samengestelde stoffen / Zouten / Sulfaten en andere zwaveloxyverbindingen
Anorganische samengestelde stoffen / Zouten / Halogeniden
Anorganische samengestelde stoffen / Zouten / Halogeniden
Anorganische samengestelde stoffen / Zouten / Halogeniden
Anorganische samengestelde stoffen / Zouten / Nitraten - Nitrieten
Anorganische samengestelde stoffen / Oxiden / Metaaloxiden
Anorganische samengestelde stoffen / Zouten / Sulfaten en andere zwaveloxyverbindingen
Anorganische samengestelde stoffen / Zouten / Sulfaten en andere zwaveloxyverbindingen
Anorganische samengestelde stoffen / Zouten / Sulfiden
Anorganische samengestelde stoffen / Zouten / Halogeniden
Anorganische samengestelde stoffen / Zouten / Nitraten - Nitrieten
Indicatoren en testreagentia
Organische stoffen / Carbonzuren en derivaten
Organische stoffen / Carbonzuren en derivaten
Anorganische samengestelde stoffen / Zouten / Ternaire halogeenverbindingen
Enkelvoudige stoffen / Niet-metalen
Organische stoffen / Halogeenkoolwaterstoffen
Enkelvoudige stoffen / Niet-metalen
Organische stoffen / Halogeenkoolwaterstoffen
Enkelvoudige stoffen / Metalen
Anorganische samengestelde stoffen / Zouten / Sulfaten en andere zwaveloxyverbindingen
Anorganische samengestelde stoffen / Zouten / Sulfaten en andere zwaveloxyverbindingen
Anorganische samengestelde stoffen / Zouten / Carbonaten
Anorganische samengestelde stoffen / Diversen
Anorganische samengestelde stoffen / Zouten / Fosfaten - Fosfieten
pagina 79
Kaliumbisulfaat (zie: Kaliumwaterstofsulfaat)
Kaliumbromaat
Kaliumbromide
Kaliumcarbonaat
Kaliumchloraat
Kaliumchloride
Kaliumchromaat
Kaliumdichromaat
Kaliumdisulfiet (zie: Kaliumpyrosulfiet)
Kaliumdiwaterstoffosfaat
Kaliumferricyanaat (zie: Kaliumhexacyanoferraat (III))
Kaliumferricyanide (zie: Kaliumhexacyanoferraat (III))
Kaliumferrocyanaat (zie: Kaliumhexacyanoferraat(II))
Kaliumferrocyanide (zie: Kaliumhexacyanoferraat(II))
Kaliumfluoride
Kaliumfosfaat
Kaliumhexacyanoferraat(II)
Kaliumhexacyanoferraat (III)
Kaliumhydroxide
Kaliumjodaat
Kaliumjodide
Kaliummetabisulfiet (zie: Kaliumpyrosulfiet)
Kaliummetaperjodaat (zie: Kaliumperjodaat)
Kaliumnatriumtartraat
Kaliumnitraat
Kaliumperchloraat
Chemicaliën op school – nov 2014
Anorganische samengestelde stoffen / Zouten / Sulfaten en andere zwaveloxyverbindingen
Anorganische samengestelde stoffen / Zouten / Ternaire halogeenverbindingen
Anorganische samengestelde stoffen / Zouten / Halogeniden
Anorganische samengestelde stoffen / Zouten / Carbonaten
Anorganische samengestelde stoffen / Zouten / Ternaire halogeenverbindingen
Anorganische samengestelde stoffen / Zouten / Halogeniden
Anorganische samengestelde stoffen / Diversen
Anorganische samengestelde stoffen / Diversen
Anorganische samengestelde stoffen / Zouten / Sulfaten en andere zwaveloxyverbindingen
Anorganische samengestelde stoffen / Zouten / Fosfaten - Fosfieten
Anorganische samengestelde stoffen / Diversen
Anorganische samengestelde stoffen / Diversen
Anorganische samengestelde stoffen / Diversen
Anorganische samengestelde stoffen / Diversen
Anorganische samengestelde stoffen / Zouten / Halogeniden
Anorganische samengestelde stoffen / Zouten / Fosfaten - Fosfieten
Anorganische samengestelde stoffen / Diversen
Anorganische samengestelde stoffen / Diversen
Anorganische samengestelde stoffen / Basen
Anorganische samengestelde stoffen / Zouten / Ternaire halogeenverbindingen
Anorganische samengestelde stoffen / Zouten / Halogeniden
Anorganische samengestelde stoffen / Zouten / Sulfaten en andere zwaveloxyverbindingen
Anorganische samengestelde stoffen / Zouten / Ternaire halogeenverbindingen
Organische stoffen / Carbonzuren en derivaten
Anorganische samengestelde stoffen / Zouten / Nitraten - Nitrieten
Anorganische samengestelde stoffen / Zouten / Ternaire halogeenverbindingen
pagina 80
Kaliumperjodaat
Kaliumpermanganaat
Kaliumperoxodisulfaat
Kaliumpersulfaat (zie: Kaliumperoxodisulfaat)
Kaliumpyrosulfiet
Kaliumrhodanide (zie: Kaliumthiocyanaat)
Kaliumsulfaat
Kaliumsulfiet
Kaliumsulfocyanide (zie: Kaliumthiocyanaat)
Kaliumthiocyanaat
Kaliumwaterstofcarbonaat
Kaliumwaterstoffosfaat
Kaliumwaterstofsulfaat
Kalomel (zie: Kwik(I)chloride)
Kiezelgel (zie: Silicagel (amorf))
Kobalt(II)chloride
Kobaltdichloride (zie: Kobalt(II)chloride)
Kobaltdinitraat (zie: Kobalt(II)nitraat)
Kobalt(II)nitraat
Kobalt(II)sulfaat
Koolstof (zie: Actieve kool)
Koolstofdisulfide
Koolstoftetrachloride (zie: Tetrachloormethaan)
Chemicaliën op school – nov 2014
Anorganische samengestelde stoffen / Zouten / Ternaire halogeenverbindingen
Anorganische samengestelde stoffen / Diversen
Anorganische samengestelde stoffen / Zouten / Sulfaten en andere zwaveloxyverbindingen
Anorganische samengestelde stoffen / Zouten / Sulfaten en andere zwaveloxyverbindingen
Anorganische samengestelde stoffen / Zouten / Sulfaten en andere zwaveloxyverbindingen
Anorganische samengestelde stoffen / Diversen
Anorganische samengestelde stoffen / Zouten / Sulfaten en andere zwaveloxyverbindingen
Anorganische samengestelde stoffen / Zouten / Sulfaten en andere zwaveloxyverbindingen
Anorganische samengestelde stoffen / Diversen
Anorganische samengestelde stoffen / Diversen
Anorganische samengestelde stoffen / Zouten / Carbonaten
Anorganische samengestelde stoffen / Zouten / Fosfaten - Fosfieten
Anorganische samengestelde stoffen / Zouten / Sulfaten en andere zwaveloxyverbindingen
Anorganische samengestelde stoffen / Zouten / Halogeniden
Anorganische samengestelde stoffen / Oxiden / Niet-metaaloxiden
Anorganische samengestelde stoffen / Zouten / Halogeniden
Anorganische samengestelde stoffen / Zouten / Halogeniden
Anorganische samengestelde stoffen / Zouten / Nitraten - Nitrieten
Anorganische samengestelde stoffen / Zouten / Nitraten - Nitrieten
Anorganische samengestelde stoffen / Zouten / Sulfaten en andere zwaveloxyverbindingen
Enkelvoudige stoffen / Niet-metalen
Anorganische samengestelde stoffen / Zouten / Sulfiden
Organische stoffen / Halogeenkoolwaterstoffen
pagina 81
Koper
Koper(II)carbonaat (basisch)
Koper(I)chloratum (zie: Koper(I)chloride)
Koper(I)chloride
Koper(II)chloride
Koperdichloride (zie: Koper(II)chloride)
Koperdinitraat (zie: Koper(II)nitraat)
Koper(II)hydroxycarbonaat (zie: Koper(II)carbonaat (basisch))
Koper(II)nitraat
Koper(I)oxide
Koper(II)oxide
Koper(II)sulfaat
Koper(I)sulfide
Koper(II)sulfide
Kwik
Kwik(I)chloride
Kwik(II)chloride
Kwikdichloride (zie: Kwik(II)chloride)
Kwikdijodide (zie: Kwik(II)jodide)
Kwikdinitraat (zie: Kwik(II)nitraat)
Kwik(II)jodide
Kwik(I)nitraat
Kwik(II)nitraat
Kwik(I)oxide
Kwik(II)oxide
Kwik(II)sulfaat
D-(+)-Lactose monohydraat
Chemicaliën op school – nov 2014
Enkelvoudige stoffen / Metalen
Anorganische samengestelde stoffen / Zouten / Carbonaten
Anorganische samengestelde stoffen / Zouten / Halogeniden
Anorganische samengestelde stoffen / Zouten / Halogeniden
Anorganische samengestelde stoffen / Zouten / Halogeniden
Anorganische samengestelde stoffen / Zouten / Halogeniden
Anorganische samengestelde stoffen / Zouten / Nitraten - Nitrieten
Anorganische samengestelde stoffen / Zouten / Carbonaten
Anorganische samengestelde stoffen / Zouten / Nitraten - Nitrieten
Anorganische samengestelde stoffen / Oxiden / Metaaloxiden
Anorganische samengestelde stoffen / Oxiden / Metaaloxiden
Anorganische samengestelde stoffen / Zouten / Sulfaten en andere zwaveloxyverbindingen
Anorganische samengestelde stoffen / Zouten / Sulfiden
Anorganische samengestelde stoffen / Zouten / Sulfiden
Enkelvoudige stoffen / Metalen
Anorganische samengestelde stoffen / Zouten / Halogeniden
Anorganische samengestelde stoffen / Zouten / Halogeniden
Anorganische samengestelde stoffen / Zouten / Halogeniden
Anorganische samengestelde stoffen / Zouten / Halogeniden
Anorganische samengestelde stoffen / Zouten / Nitraten - Nitrieten
Anorganische samengestelde stoffen / Zouten / Halogeniden
Anorganische samengestelde stoffen / Zouten / Nitraten - Nitrieten
Anorganische samengestelde stoffen / Zouten / Nitraten - Nitrieten
Anorganische samengestelde stoffen / Oxiden / Metaaloxiden
Anorganische samengestelde stoffen / Oxiden / Metaaloxiden
Anorganische samengestelde stoffen / Zouten / Sulfaten en andere zwaveloxyverbindingen
Organische stoffen / Suikers en derivaten
pagina 82
Lakmoes
Levulose (zie: D(-)-Fructose)
Lithium
Lithiumchloride
Lithiumnitraat
Lood (poeder)
Lood (stukken, massief)
Lood(II)acetaat
Lood(II)bromide
Lood(II)carbonaat
Lood(II)carbonaat (basisch)
Lood(II)chloride
Looddiacetaat (zie: Lood(II)acetaat)
Looddibromide (zie: Lood(II)bromide)
Looddichloride (zie: Lood(II)chloride)
Looddijodide (zie: Lood(II)jodide)
Looddinitraat (zie: Lood(II)nitraat)
Looddioxide (zie: Lood(IV)oxide)
Lood(II)hydroxidecarbonaat (zie: Lood(II)carbonaat (basisch))
Lood(II)jodide
Loodmenie (zie: Lood(II,IV)oxide)
Lood(II)nitraat
Lood(II)oxide
Lood(II,IV)oxide
Lood(IV)oxide
Lood(II)sulfaat
Lood(II)sulfide
Loodsuperoxide (zie: Lood(IV)oxide)
Chemicaliën op school – nov 2014
Indicatoren en testreagentia
Organische stoffen / Suikers en derivaten
Enkelvoudige stoffen / Metalen
Anorganische samengestelde stoffen / Zouten / Halogeniden
Anorganische samengestelde stoffen / Zouten / Nitraten - Nitrieten
Enkelvoudige stoffen / Metalen
Enkelvoudige stoffen / Metalen
Organische stoffen / Carbonzuren en derivaten
Anorganische samengestelde stoffen / Zouten / Halogeniden
Anorganische samengestelde stoffen / Zouten / Carbonaten
Anorganische samengestelde stoffen / Zouten / Carbonaten
Anorganische samengestelde stoffen / Zouten / Halogeniden
Organische stoffen / Carbonzuren en derivaten
Anorganische samengestelde stoffen / Zouten / Halogeniden
Anorganische samengestelde stoffen / Zouten / Halogeniden
Anorganische samengestelde stoffen / Zouten / Halogeniden
Anorganische samengestelde stoffen / Zouten / Nitraten - Nitrieten
Anorganische samengestelde stoffen / Oxiden / Metaaloxiden
Anorganische samengestelde stoffen / Zouten / Carbonaten
Anorganische samengestelde stoffen / Zouten / Halogeniden
Anorganische samengestelde stoffen / Oxiden / Metaaloxiden
Anorganische samengestelde stoffen / Zouten / Nitraten - Nitrieten
Anorganische samengestelde stoffen / Oxiden / Metaaloxiden
Anorganische samengestelde stoffen / Oxiden / Metaaloxiden
Anorganische samengestelde stoffen / Oxiden / Metaaloxiden
Anorganische samengestelde stoffen / Zouten / Sulfaten en andere zwaveloxyverbindingen
Anorganische samengestelde stoffen / Zouten / Sulfiden
Anorganische samengestelde stoffen / Oxiden / Metaaloxiden
pagina 83
Looizuur (zie: Tannine)
Lugol
Luminol (zie: 3-Aminoftaalhydrazide)
Magnesium (uitgezonderd niet-gestabiliseerd poeder)
Magnesiumcarbonaat (basisch)
Magnesiumcarbonaathydroxide (zie: Magnesiumcarbonaat
(basisch))
Magnesiumchloride
Magnesiumdichloride (zie: Magnesiumchloride)
Magnesiumdinitraat (zie: Magnesiumnitraat)
Magnesiumhydroxidecarbonaat (zie: Magnesiumcarbonaat
(basisch))
Magnesiumhydroxycarbonaat (zie: Magnesiumcarbonaat
(basisch))
Magnesiumnitraat
Magnesiumoxide
Magnesiumsulfaat
Maleïnezuuranhydride
Malonzuur
D-(+)-Maltose monohydraat
Mangaan (poeder)
Mangaan(II)chloride
Mangaandichloride (zie: Mangaan(II)chloride)
Mangaandinitraat (zie: Mangaan(II)nitraat)
Mangaandioxide (zie: Mangaan(IV)oxide)
Mangaan(II)nitraat
Mangaan(IV)oxide
Mangaan(II)oxide
Mangaanperoxide (zie: Mangaan(IV)oxide)
Chemicaliën op school – nov 2014
Organische stoffen / Diversen
Indicatoren en testreagentia
Organische stoffen / N-verbindingen
Enkelvoudige stoffen / Metalen
Anorganische samengestelde stoffen / Zouten / Carbonaten
Anorganische samengestelde stoffen / Zouten / Carbonaten
Anorganische samengestelde stoffen / Zouten / Halogeniden
Anorganische samengestelde stoffen / Zouten / Halogeniden
Anorganische samengestelde stoffen / Zouten / Nitraten - Nitrieten
Anorganische samengestelde stoffen / Zouten / Carbonaten
Anorganische samengestelde stoffen / Zouten / Carbonaten
Anorganische samengestelde stoffen / Zouten / Nitraten - Nitrieten
Anorganische samengestelde stoffen / Oxiden / Metaaloxiden
Anorganische samengestelde stoffen / Zouten / Sulfaten en andere zwaveloxyverbindingen
Organische stoffen / Carbonzuren en derivaten
Organische stoffen / Carbonzuren en derivaten
Organische stoffen / Suikers en derivaten
Enkelvoudige stoffen / Metalen
Anorganische samengestelde stoffen / Zouten / Halogeniden
Anorganische samengestelde stoffen / Zouten / Halogeniden
Anorganische samengestelde stoffen / Zouten / Nitraten - Nitrieten
Anorganische samengestelde stoffen / Oxiden / Metaaloxiden
Anorganische samengestelde stoffen / Zouten / Nitraten - Nitrieten
Anorganische samengestelde stoffen / Oxiden / Metaaloxiden
Anorganische samengestelde stoffen / Oxiden / Metaaloxiden
Anorganische samengestelde stoffen / Oxiden / Metaaloxiden
pagina 84
Mangaan(II)sulfaat
MEK (zie: Butanon)
Melksuiker (zie: D-(+)-Lactose monohydraat)
Melkzuur
Methaanzuur (zie: Mierenzuur)
Methanal (zie: Formaldehyde)
Methanol
Methylalcohol (zie: Methanol)
2-Methylaniline (zie: o-Toluïdine)
Methylbenzeen (zie: Tolueen)
3-Methylbutylacetaat (zie: Isoamylacetaat)
Methyleenblauw B
Methyleenchloride (zie: Dichloormethaan)
Methylethylketon (zie: Butanon)
Methyljodide
Methylmethacrylaat
Methyl 2-methylpropenoaat (zie: Methylmethacrylaat)
Methyloranje
2-Methylpropaan-2-ol (zie: tert-Butylalcohol)
Methylthioniniumchloride (zie: Methyleenblauw B)
2-Methyltolueen (zie: o-Xyleen)
Mierenzuur
Mohr's zout
Monochloorazijnzuur (zie: Chloorazijnzuur)
Naftaleen
2-Naftol
beta-Naftol (zie: 2-Naftol)
Chemicaliën op school – nov 2014
Anorganische samengestelde stoffen / Zouten / Sulfaten en andere zwaveloxyverbindingen
Organische stoffen / Ethers, aldehyden en ketonen
Organische stoffen / Suikers en derivaten
Organische stoffen / Carbonzuren en derivaten
Organische stoffen / Carbonzuren en derivaten
Organische stoffen / Ethers, aldehyden en ketonen
Organische stoffen / Alcoholen en fenolen
Organische stoffen / Alcoholen en fenolen
Organische stoffen / N-verbindingen
Organische stoffen / Koolwaterstoffen
Organische stoffen / Carbonzuren en derivaten
Indicatoren en testreagentia
Organische stoffen / Halogeenkoolwaterstoffen
Organische stoffen / Ethers, aldehyden en ketonen
Organische stoffen / Halogeenkoolwaterstoffen
Organische stoffen / Carbonzuren en derivaten
Organische stoffen / Carbonzuren en derivaten
Organische stoffen / Diversen
Organische stoffen / Alcoholen en fenolen
Indicatoren en testreagentia
Organische stoffen / Koolwaterstoffen
Organische stoffen / Carbonzuren en derivaten
Anorganische samengestelde stoffen / Zouten / Sulfaten en andere zwaveloxyverbindingen
Organische stoffen / Carbonzuren en derivaten
Organische stoffen / Koolwaterstoffen
Organische stoffen / Alcoholen en fenolen
Organische stoffen / Alcoholen en fenolen
pagina 85
Natrium
Natriumacetaat
Natriumbicarbonaat (zie: Natriumwaterstofcarbonaat)
Natriumbifosfaat (zie: Natriumdiwaterstoffosfaat)
Natriumbisulfaat (zie: Natriumwaterstofsulfaat)
Natriumbisulfiet (zie: Natriumwaterstofsulfiet)
Natriumbromaat
Natriumbromide
Natriumcarbonaat
Natriumchloraat
Natriumchloride
Natriumcitraat
Natrium-2,6-dichloorfenolindofenol
Natrium-4-(dimethylamino)azobenzeen-4'-sulfonaat (zie:
Methyloranje)
Natriumdisulfiet (zie: Natriumpyrosulfiet)
Natriumdithioniet
Natriumdiwaterstoffosfaat
Natriumfluoride
Natriumformiaat
Natriumfosfaat
Natriumhydrosulfiet (zie: Natriumdithioniet)
Natriumhydroxide
Natriumhypochlorietoplossing
Natriumjodaat
Chemicaliën op school – nov 2014
Enkelvoudige stoffen / Metalen
Organische stoffen / Carbonzuren en derivaten
Anorganische samengestelde stoffen / Zouten / Carbonaten
Anorganische samengestelde stoffen / Zouten / Fosfaten - Fosfieten
Anorganische samengestelde stoffen / Zouten / Sulfaten en andere zwaveloxyverbindingen
Anorganische samengestelde stoffen / Zouten / Sulfaten en andere zwaveloxyverbindingen
Anorganische samengestelde stoffen / Zouten / Ternaire halogeenverbindingen
Anorganische samengestelde stoffen / Zouten / Halogeniden
Anorganische samengestelde stoffen / Zouten / Carbonaten
Anorganische samengestelde stoffen / Zouten / Ternaire halogeenverbindingen
Anorganische samengestelde stoffen / Zouten / Halogeniden
Organische stoffen / Carbonzuren en derivaten
Organische stoffen / Diversen
Organische stoffen / Diversen
Anorganische samengestelde stoffen / Zouten / Sulfaten en andere zwaveloxyverbindingen
Anorganische samengestelde stoffen / Zouten / Sulfaten en andere zwaveloxyverbindingen
Anorganische samengestelde stoffen / Zouten / Fosfaten - Fosfieten
Anorganische samengestelde stoffen / Zouten / Halogeniden
Organische stoffen / Carbonzuren en derivaten
Anorganische samengestelde stoffen / Zouten / Fosfaten - Fosfieten
Anorganische samengestelde stoffen / Zouten / Sulfaten en andere zwaveloxyverbindingen
Anorganische samengestelde stoffen / Basen
Anorganische samengestelde stoffen / Zouten / Ternaire halogeenverbindingen
Anorganische samengestelde stoffen / Zouten / Ternaire halogeenverbindingen
pagina 86
Natriumjodide
Natriumkaliumtartraat (zie: Kaliumnatriumtartraat)
Natriummetabisulfiet (zie: Natriumpyrosulfiet)
Natriummethanoaat (zie: Natriumformiaat)
Natriumnitraat
Natriumnitriet
Natriumperoxide
Natriumpyrosulfiet
Natriumsilicaat
Natriumsulfaat
Natriumsulfide
Natriumsulfiet
Natriumsuperoxide (zie: Natriumperoxide)
Natriumtetraboraat
Natriumthiosulfaat
Natriumwaterstofcarbonaat
Natriumwaterstoffosfaat
Natriumwaterstofsulfaat
Natriumwaterstofsulfiet
Nesslerreagens
Neutraalrood
Nikkel(II)chloride
Nikkeldichloride (zie: Nikkel(II)chloride)
Chemicaliën op school – nov 2014
Anorganische samengestelde stoffen / Zouten / Halogeniden
Organische stoffen / Carbonzuren en derivaten
Anorganische samengestelde stoffen / Zouten / Sulfaten en andere zwaveloxyverbindingen
Organische stoffen / Carbonzuren en derivaten
Anorganische samengestelde stoffen / Zouten / Nitraten - Nitrieten
Anorganische samengestelde stoffen / Zouten / Nitraten - Nitrieten
Anorganische samengestelde stoffen / Oxiden / Metaaloxiden
Anorganische samengestelde stoffen / Zouten / Sulfaten en andere zwaveloxyverbindingen
Anorganische samengestelde stoffen / Diversen
Anorganische samengestelde stoffen / Zouten / Sulfaten en andere zwaveloxyverbindingen
Anorganische samengestelde stoffen / Zouten / Sulfiden
Anorganische samengestelde stoffen / Zouten / Sulfaten en andere zwaveloxyverbindingen
Anorganische samengestelde stoffen / Oxiden / Metaaloxiden
Anorganische samengestelde stoffen / Diversen
Anorganische samengestelde stoffen / Zouten / Sulfaten en andere zwaveloxyverbindingen
Anorganische samengestelde stoffen / Zouten / Carbonaten
Anorganische samengestelde stoffen / Zouten / Fosfaten - Fosfieten
Anorganische samengestelde stoffen / Zouten / Sulfaten en andere zwaveloxyverbindingen
Anorganische samengestelde stoffen / Zouten / Sulfaten en andere zwaveloxyverbindingen
Indicatoren en testreagentia
Indicatoren en testreagentia
Anorganische samengestelde stoffen / Zouten / Halogeniden
Anorganische samengestelde stoffen / Zouten / Halogeniden
pagina 87
Nikkeldinitraat (zie: Nikkel(II)nitraat)
Nikkel(II)nitraat
Nikkel(II)sulfaat
Ninhydrine
Nitrobenzeen
Octaan-1-ol
1-Octanol (zie: Octaan-1-ol)
Octadecaanzuur (zie: Stearinezuur)
cis-9-Octadeceenzuur (zie: Oliezuur)
n-Octanol (zie: Octaan-1-ol)
n-Octylalcohol (zie: Octaan-1-ol)
Oliezuur
Orthofosforzuur (zie: Fosforzuur)
Oxaalzuur
Paraffine (vast)
Paraffine (vloeibaar)
Paraldehyd
PEG (zie: Polyethyleenglycol)
Pentaan (zie: n-Pentaan)
n-Pentaan
Pentaanzuur
Pentaan-1-ol (zie: n-Pentanol)
n-Pentanol
Pentaan-3-on
n-Pentylacetaat (zie: Amylacetaat)
Pentylalcohol (zie: n-Pentanol)
Perchloorzuur (zie: Waterstofperchloraat)
Petroleum (ruw)
Chemicaliën op school – nov 2014
Anorganische samengestelde stoffen / Zouten / Nitraten - Nitrieten
Anorganische samengestelde stoffen / Zouten / Nitraten - Nitrieten
Anorganische samengestelde stoffen / Zouten / Sulfaten en andere zwaveloxyverbindingen
Indicatoren en testreagentia
Organische stoffen / N-verbindingen
Organische stoffen / Alcoholen en fenolen
Organische stoffen / Alcoholen en fenolen
Organische stoffen / Carbonzuren en derivaten
Organische stoffen / Carbonzuren en derivaten
Organische stoffen / Alcoholen en fenolen
Organische stoffen / Alcoholen en fenolen
Organische stoffen / Carbonzuren en derivaten
Anorganische samengestelde stoffen / Zuren
Organische stoffen / Carbonzuren en derivaten
Organische stoffen / Koolwaterstoffen
Organische stoffen / Koolwaterstoffen
Organische stoffen / Ethers, aldehyden en ketonen
Organische stoffen / Alcoholen en fenolen
Organische stoffen / Koolwaterstoffen
Organische stoffen / Koolwaterstoffen
Organische stoffen / Carbonzuren en derivaten
Organische stoffen / Alcoholen en fenolen
Organische stoffen / Alcoholen en fenolen
Organische stoffen / Ethers, aldehyden en ketonen
Organische stoffen / Carbonzuren en derivaten
Organische stoffen / Alcoholen en fenolen
Anorganische samengestelde stoffen / Zuren
Organische stoffen / Koolwaterstoffen
pagina 88
Petroleumbenzine
Petroleumether (zie: Petroleumbenzine)
Picrinezuur (<30% water)
Picrinezuur (>= 30% water)
Plaaster (zie: Calciumsulfaat)
Polyethyleenglycol
Potas (zie: Kaliumcarbonaat)
Propaandizuur (zie: Malonzuur)
Propaan-1,2,3-triol (zie: Glycerol)
Propaanzuur
Propanon (zie: Aceton)
Propionzuur (zie: Propaanzuur)
Pyrogallol
Pyrogallolzuur (zie: Pyrogallol)
Resorcinol
Rochellezout (zie: Kaliumnatriumtartraat)
Rood bloedloogzout (zie: Kaliumhexacyanoferraat (III))
D-(+)-Sacharose
Salicylaldehyde
Salicylzuur
Salmiakzout (zie: Ammoniumchloride)
Salpeterzuur
Schiff's reagens
Sebacoylchloride
Sebacoyldichloride (zie: Sebacoylchloride)
Seignettezout (zie: Kaliumnatriumtartraat)
Silicagel (amorf)
Silicium (korrels of stukken)
Chemicaliën op school – nov 2014
Organische stoffen / Koolwaterstoffen
Organische stoffen / Koolwaterstoffen
Organische stoffen / Alcoholen en fenolen
Organische stoffen / Alcoholen en fenolen
Anorganische samengestelde stoffen / Zouten / Sulfaten en andere zwaveloxyverbindingen
Organische stoffen / Alcoholen en fenolen
Anorganische samengestelde stoffen / Zouten / Carbonaten
Organische stoffen / Carbonzuren en derivaten
Organische stoffen / Alcoholen en fenolen
Organische stoffen / Carbonzuren en derivaten
Organische stoffen / Ethers, aldehyden en ketonen
Organische stoffen / Carbonzuren en derivaten
Organische stoffen / Alcoholen en fenolen
Organische stoffen / Alcoholen en fenolen
Organische stoffen / Alcoholen en fenolen
Organische stoffen / Carbonzuren en derivaten
Anorganische samengestelde stoffen / Diversen
Organische stoffen / Suikers en derivaten
Organische stoffen / Ethers, aldehyden en ketonen
Organische stoffen / Carbonzuren en derivaten
Anorganische samengestelde stoffen / Zouten / Halogeniden
Anorganische samengestelde stoffen / Zuren
Indicatoren en testreagentia
Organische stoffen / Carbonzuren en derivaten
Organische stoffen / Carbonzuren en derivaten
Organische stoffen / Carbonzuren en derivaten
Anorganische samengestelde stoffen / Oxiden / Niet-metaaloxiden
Enkelvoudige stoffen / Niet-metalen
pagina 89
Siliciumdioxide (amorf) (zie: Silicagel (amorf))
Stearinezuur
Strontiumdinitraat (zie: Strontiumnitraat)
Strontiumnitraat
D-(+)-Sucrose (zie: D-(+)-Sacharose)
Sudan III
Sudanzwart B
Suiker (zie: D-(+)-Sacharose)
Sulfanilzuur
Tannine
Tanninezuur (zie: Tannine)
TEA (zie: Triethanolamine)
Tetra (zie: Tetrachloormethaan)
3',3",5',5"-Tetrabroom-m-cresolsulfonftaleïne (zie:
Broomcresolgroen)
Tetrachloorkoolstof (zie: Tetrachloormethaan)
Tetrachloormethaan
Tetrafosfor (zie: Fosfor (wit))
Thioaceetamide
Thymolblauw
Thymolsulfonftaleïne (zie: Thymolblauw)
Tin
Tin(II)chloride
Tindichloride (zie: Tin(II)chloride)
Tindioxide (zie: Tin(IV)oxide)
Tin(IV)oxide
Titriplex® III (zie: Dinatriumethyleendiaminetetraacetaat)
Tolueen
o-Toluïdine
Chemicaliën op school – nov 2014
Anorganische samengestelde stoffen / Oxiden / Niet-metaaloxiden
Organische stoffen / Carbonzuren en derivaten
Anorganische samengestelde stoffen / Zouten / Nitraten - Nitrieten
Anorganische samengestelde stoffen / Zouten / Nitraten - Nitrieten
Organische stoffen / Suikers en derivaten
Indicatoren en testreagentia
Indicatoren en testreagentia
Organische stoffen / Suikers en derivaten
Organische stoffen / Diversen
Organische stoffen / Diversen
Organische stoffen / Diversen
Organische stoffen / Alcoholen en fenolen
Organische stoffen / Halogeenkoolwaterstoffen
Indicatoren en testreagentia
Organische stoffen / Halogeenkoolwaterstoffen
Organische stoffen / Halogeenkoolwaterstoffen
Enkelvoudige stoffen / Niet-metalen
Organische stoffen / N-verbindingen
Indicatoren en testreagentia
Indicatoren en testreagentia
Enkelvoudige stoffen / Metalen
Anorganische samengestelde stoffen / Zouten / Halogeniden
Anorganische samengestelde stoffen / Zouten / Halogeniden
Anorganische samengestelde stoffen / Oxiden / Metaaloxiden
Anorganische samengestelde stoffen / Oxiden / Metaaloxiden
Organische stoffen / Carbonzuren en derivaten
Organische stoffen / Koolwaterstoffen
Organische stoffen / N-verbindingen
pagina 90
Toluyleenrood (zie: Neutraalrood)
Tribroommethaan
Tricalciumdifosfaat (zie: Calciumfosfaat)
Trichloorazijnzuur
1,1,1-Trichloorethaan
1,1,2-Trichloorethaan
Trichloorethaanzuur (zie: Trichloorazijnzuur)
Trichlooretheen
Trichloorethyleen (zie: Trichlooretheen)
Trichloormethaan
Triethanolamine
1,2,3-Trihydroxybenzeen (zie: Pyrogallol)
2,2',2"-Trihydroxytriethylamine (zie: Triethanolamine)
Trijoodmethaan
Trikaliumfosfaat (zie: Kaliumfosfaat)
Triloodtetroxide (zie: Lood(II,IV)oxide)
Trimethylcarbinol (zie: tert-Butylalcohol)
2,4,6-Trimethyl-1,3,5-trioxaan (zie: Paraldehyd)
Trinatriumcitraat (zie: Natriumcitraat)
Trinatriumfosfaat (zie: Natriumfosfaat)
2,4,6-Trinitrofenol (<30% water) (zie: Picrinezuur (<30%
water))
2,4,6-Trinitrofenol (>= 30% water) (zie: Picrinezuur (>= 30%
water))
tris-(1,10-Fenantroline)ijzer(II)sulfaat (0,025 mol/l) (zie:
Ferroïne (0,025 mol/l))
Triwaterstofboraat (zie: Boorzuur)
Triwaterstoffosfaat (zie: Fosforzuur)
Universeelindicator oplossing (isopropylalcohol)
Chemicaliën op school – nov 2014
Indicatoren en testreagentia
Organische stoffen / Halogeenkoolwaterstoffen
Anorganische samengestelde stoffen / Zouten / Fosfaten - Fosfieten
Organische stoffen / Carbonzuren en derivaten
Organische stoffen / Halogeenkoolwaterstoffen
Organische stoffen / Halogeenkoolwaterstoffen
Organische stoffen / Carbonzuren en derivaten
Organische stoffen / Halogeenkoolwaterstoffen
Organische stoffen / Halogeenkoolwaterstoffen
Organische stoffen / Halogeenkoolwaterstoffen
Organische stoffen / Alcoholen en fenolen
Organische stoffen / Alcoholen en fenolen
Organische stoffen / Alcoholen en fenolen
Organische stoffen / Halogeenkoolwaterstoffen
Anorganische samengestelde stoffen / Zouten / Fosfaten - Fosfieten
Anorganische samengestelde stoffen / Oxiden / Metaaloxiden
Organische stoffen / Alcoholen en fenolen
Organische stoffen / Ethers, aldehyden en ketonen
Organische stoffen / Carbonzuren en derivaten
Anorganische samengestelde stoffen / Zouten / Fosfaten - Fosfieten
Organische stoffen / Alcoholen en fenolen
Organische stoffen / Alcoholen en fenolen
Indicatoren en testreagentia
Anorganische samengestelde stoffen / Zuren
Anorganische samengestelde stoffen / Zuren
Indicatoren en testreagentia
pagina 91
Ureum
Valeriaanzuur (zie: Pentaanzuur)
Vitamine C (zie: L-(+)-Ascorbinezuur)
Wasbenzine (zie: Benzine (< 0,1 % benzeen))
Waterglas (zie: Natriumsilicaat)
Waterstofacetaat (zie: Azijnzuur)
Waterstofboraat (zie: Boorzuur)
Waterstofbromide (oplossing)
Waterstofchloride (oplossing) (zie: Zoutzuur)
Waterstoffosfaat (zie: Fosforzuur)
Waterstofnitraat (zie: Salpeterzuur)
Waterstofperchloraat
Waterstofperoxide
Waterstofsulfaat (zie: Zwavelzuur)
White spirit (<0,1% benzeen)
(R,R)-Wijnsteenzuur (zie: L(+)-Wijnsteenzuur)
L(+)-Wijnsteenzuur
Xyleen (mengsel van isomeren)
m-Xyleen
o-Xyleen
p-Xyleen
Zetmeel (onoplosbaar)
Zetmeel (oplosbaar)
Zilvernitraat
Zilveroxide
Zink (korrels of stukken)
Zink (poeder - gestabiliseerd)
Zinkbromide
Zinkcarbonaat
Chemicaliën op school – nov 2014
Organische stoffen / N-verbindingen
Organische stoffen / Carbonzuren en derivaten
Organische stoffen / Diversen
Organische stoffen / Koolwaterstoffen
Anorganische samengestelde stoffen / Diversen
Organische stoffen / Carbonzuren en derivaten
Anorganische samengestelde stoffen / Zuren
Anorganische samengestelde stoffen / Zuren
Anorganische samengestelde stoffen / Zuren
Anorganische samengestelde stoffen / Zuren
Anorganische samengestelde stoffen / Zuren
Anorganische samengestelde stoffen / Zuren
Anorganische samengestelde stoffen / Oxiden / Niet-metaaloxiden
Anorganische samengestelde stoffen / Zuren
Organische stoffen / Koolwaterstoffen
Organische stoffen / Carbonzuren en derivaten
Organische stoffen / Carbonzuren en derivaten
Organische stoffen / Koolwaterstoffen
Organische stoffen / Koolwaterstoffen
Organische stoffen / Koolwaterstoffen
Organische stoffen / Koolwaterstoffen
Organische stoffen / Suikers en derivaten
Organische stoffen / Suikers en derivaten
Anorganische samengestelde stoffen / Zouten / Nitraten - Nitrieten
Anorganische samengestelde stoffen / Oxiden / Metaaloxiden
Enkelvoudige stoffen / Metalen
Enkelvoudige stoffen / Metalen
Anorganische samengestelde stoffen / Zouten / Halogeniden
Anorganische samengestelde stoffen / Zouten / Carbonaten
pagina 92
Zinkchloride
Zinkdibromide (zie: Zinkbromide)
Zinkdichloride (zie: Zinkchloride)
Zinkdijodide (zie: Zinkjodide)
Zinkdinitraat (zie: Zinknitraat)
Zinkhydroxidecarbonaat (zie: Zinkcarbonaat)
Zinkjodide
Zinknitraat
Zinkoxide
Zinksulfaat
Zinksulfide
Zinkwit (zie: Zinkoxide)
Zoutzuur
Zwavel
Zwaveldioxide
Zwavelzuur
Chemicaliën op school – nov 2014
Anorganische samengestelde stoffen / Zouten / Halogeniden
Anorganische samengestelde stoffen / Zouten / Halogeniden
Anorganische samengestelde stoffen / Zouten / Halogeniden
Anorganische samengestelde stoffen / Zouten / Halogeniden
Anorganische samengestelde stoffen / Zouten / Nitraten - Nitrieten
Anorganische samengestelde stoffen / Zouten / Carbonaten
Anorganische samengestelde stoffen / Zouten / Halogeniden
Anorganische samengestelde stoffen / Zouten / Nitraten - Nitrieten
Anorganische samengestelde stoffen / Oxiden / Metaaloxiden
Anorganische samengestelde stoffen / Zouten / Sulfaten en andere zwaveloxyverbindingen
Anorganische samengestelde stoffen / Zouten / Sulfiden
Anorganische samengestelde stoffen / Oxiden / Metaaloxiden
Anorganische samengestelde stoffen / Zuren
Enkelvoudige stoffen / Niet-metalen
Anorganische samengestelde stoffen / Oxiden / Niet-metaaloxiden
Anorganische samengestelde stoffen / Zuren
pagina 93
10 Aanbevelingslijst met stoffen en bijbehorende codes
10.1 Legenda
D: demonstratieproeven, uitgevoerd door de leerkracht.
L: leerlingenproeven in richtingen waarin chemie niet als een hoofdvak kan beschouwd worden.
LT: leerlingenproeven waarin chemie een hoofdvak is (Techniek-Wetenschappen, Chemie, Biotechnische wetenschappen, …).
1, 2, 3, - : de cijfercodes in de kolommen L en, LT geven de laagste graad aan waarvoor de stof positief geadviseerd wordt (L2 betekent dat
geadviseerd wordt de stof pas te gebruiken vanaf de 2de graad voor leerlingenproeven in richtingen waarin chemie niet als een hoofdvak
kan beschouwd worden). Een ‘-‘ betekent dat de stof een negatief advies krijgt voor de betreffende kolom.
+: de stof wordt positief geadviseerd voor demonstratieproeven: een ‘-‘ in deze kolom betekent dat de stof een negatief advies krijgt.
GVS en H- en P-codes: zie pagina 137.
SW: Signaalwoord (Gevaar (Gvr) of Waarschuwing (Wng)).
WGK: watergevarenklasse (zie pagina 29 voor meer informatie hierover).
O: Opmerking (zie lijst van opmerkingen op pagina 130)
De lijst met opmerkingen waarnaar verwezen wordt in de laatste kolom wordt achteraan de lijst met adviezen afgedrukt.
10.2 Enkelvoudige stoffen
10.2.1 Metalen
Naam
Aluminium (geen poeder)
Aluminium (poeder, gestabiliseerd)
Arseen
Calcium
Chroom
IJzer (geen poeder)
IJzer (poeder)
Chemicaliën op school – nov 2014
Formule
Al
Al
As
Ca
Cr
Fe
Fe
D
+
+
+
+
+
+
L LT SW GVS
1 1
3 3 Gvr GHS02
- - Gvr GHS06-GHS09
3 2 Gvr GHS02
1 1
1 1
1 1 Wng GHS02
H-codes
P-codes
261-228
331-301-410
261
210-402+404
273-304+340
402+404
228
WGK
0
0
3
1
0
0
0
O
3
1
2
3
pagina 94
Naam
Formule
D
L LT SW GVS
H-codes
Kalium
K
+
-
-
260-314-EUH014
Koper
Cu
+
1
1
Gvr GHS02-GHS05
Kwik
Hg
+
-
-
GHS06-GHS08Gvr
360D-330-372-410
GHS09
Lithium
Li
+
3
2
Gvr GHS02-GHS05
Lood (poeder)
Pb
-
-
-
Gvr
Lood (stukken, massief)
Magnesium (uitgezonderd nietgestabiliseerd poeder)
Mangaan (poeder)
Pb
+
1
1
Mg
+
2
2
Mn
+
1
Natrium
Na
+
Tin
Zink (korrels of stukken)
Zink (poeder - gestabiliseerd)
Sn
Zn
Zn
+
+
+
260-314-EUH014
GHS08-GHS07- 360Df-302-332-373GHS09
410
Gvr GHS02
P-codes
280-301+330+331305+351+338-402+404
WGK
O
2
4
0
3
5
201-273-304+340
3
280-301+330+331305+351+338-402+404
2
201-273-308+313
0
25
0
6-25
228-261-252
210-402+404
0
1 Wng GHS02
228
0
-
3
260-314-EUH014
260
280-301+330+331305+351+338
1
1
2
1
1
2 Wng GHS09
Gvr GHS02-GHS05
410
273
1
7
0
0
2
3
3
10.2.2 Niet-metalen
Naam
Actieve kool
Formule
C
D L LT SW
+ 1 1
GVS
H-codes
Dibroom
Br2
+
-
- Gvr
GHS06-GHS05330-314-400
GHS09
Broomwater
(verzadigd: 4,2 g/100ml)
Br2
+
2
2 Gvr
GHS05-GHS07
Chemicaliën op school – nov 2014
315-318-332
P-codes
273-280-304+340305+351+338-403+233
280-304+340305+351+338
WGK O
0
2
27
2
30
pagina 95
Naam
Formule
D
L LT SW
GVS
H-codes
Cl2
+
-
- Gvr
GHS06-GHS09
331-319-335-315-400
Cl2
+
2
2 Wng GHS07-GHS09
335-400
261-273-312
2
I2
P
+
+
2
3
332-312-400
228-412
P4
+
-
261-273-302+352
210-273
222-422-301+310-280405-273
1
2
Fosfor (wit)
Silicium (korrels of stukken)
Zwavel
Si
S
+
+
1
1
2 Wng GHS07-GHS09
3 Gvr GHS02
GHS02-GHS06- Gvr
GHS05-GHS09
1
1 Wng GHS07
Dichloor
Chloorwater
(verzadigd: 0,73 g/100ml)
Dijood
Fosfor (rood)
250-330-300-314-400
315
P-codes
261-273-280305+351+338-312
WGK O
2
29
8
2
2
302+352
3
10.3 Anorganische samengestelde stoffen
10.3.1 Oxiden
Metaaloxiden
Naam
Aluminiumoxide
Formule
Al2O3
Arseen(III)oxide
As2O3
Arseen(V)oxide
As2O5
Bariumoxide
BaO
+
2
2
Gvr GHS05-GHS06
301-314-332
Calciumoxide
CaO
+
3
3
Gvr GHS05
318
Chemicaliën op school – nov 2014
D L LT SW GVS
H-codes
+ 1 1
GHS06-GHS08- - - Gvr
350-300-314-410
GHS05-GHS09
GHS06-GHS08- - - Gvr
350-331-301-410
GHS09
P-codes
260
201-264-273-280305+351+338-310
201-261-273-301+310311-501
280-301+310305+351+338-310
280-305+351+338
WGK
0
O
3
3
1
10
1
33-11
pagina 96
Naam
Formule
D
H-codes
271-350-340-361f-330311-301-372-314-334317-410
315-319-335
302-410
302-410
+
+
L LT SW GVS
GHS03-GHS06- - Gvr GHS08-GHS05GHS09
1 1 Wng GHS07
2 2 Wng GHS07-GHS09
2 2 Wng GHS07-GHS09
GHS06-GHS08- - Gvr
GHS09
GHS06-GHS08- - Gvr
GHS09
GHS08-GHS07- 3 Gvr
GHS09
GHS08-GHS07- 3 Gvr
GHS09
GHS08-GHS07- 3 Gvr
GHS09
1 1
2 2 Wng GHS07
Chroom(VI)oxide
CrO3
-
IJzer(III)oxide
Koper(I)oxide
Koper(II)oxide
Fe2O3
Cu2O
CuO
+
+
+
Kwik(I)oxide
Hg2O
-
Kwik(II)oxide
HgO
-
Lood(II)oxide
PbO
+
Lood(II,IV)oxide
Pb3O4
+
Lood(IV)oxide
PbO2
+
Magnesiumoxide
Mangaan(IV)oxide
MgO
MnO2
Mangaan(II)oxide
MnO
+
2
2
Gvr GHS06
311-315-319-335
Natriumperoxide
Na2O2
+
-
-
Gvr GHS03-GHS05
271-314
Tin(IV)oxide
SnO2
+
1
1
Zilveroxide
Ag2O
+
2
2
Zinkoxide
ZnO
+
2
2 Wng GHS09
Chemicaliën op school – nov 2014
330-310-300-373-410
330-310-300-373-410
P-codes
WGK
201-273-280301+330+331-304+3403
305+351+338
261-305+351+338
0
273-301+312
1
273-301+312
1
273-280-301+3103
304+340
273-280-301+3103
304+340
O
26
360Df-332-302-373-410
201-273-308+313-314
2
6
360Df-332-302-373-410
201-273-308+313-314
2
6
360Df-332-302-373-410
201-273-308+313-314
2
6
260
312
261-280-305+351+338312
210-280-301+330+331305+351+338
1
1
332-302
0
1
0
Gvr GHS03-GHS05
272-314-EUH044
410
210-301+330+331305+351+338
273
2
2
pagina 97
Niet-metaaloxiden
Naam
Formule
D
L LT SW GVS
H-codes
Difosforpentaoxide
P2O5
+
-
-
314
Silicagel
Waterstofperoxide
(8%=<conc<35%)
Waterstofperoxide
(5%=<conc<8%)
SiO2
+
1
1
H2O2
+
3
3
H2O2
+
1
1 Wng GHS07
SO2
+
2
2
Formule
D
NH3
+
L LT SW GVS
H-codes
GHS05-GHS07- 3 Gvr
314-335-400
GHS09
NH3
+
3
3
Gvr GHS05-GHS07
314-335
NH3
+
2
2
Gvr GHS05
315-318
NH3
+
2
2 Wng GHS07
315-319
NH3
+
1
1
Bariumhydroxide
Ba(OH)2
+
2
2
Gvr GHS05-GHS07
302-314-332
Calciumhydroxide
Ca(OH)2
+
2
2
Gvr GHS05
318
KOH
+
3
3
Gvr GHS05-GHS07
302-314
Zwaveldioxide
Gvr GHS05
P-codes
260-280-301+330+331305+351+338
WGK O
1
0
Gvr GHS05-GHS07
Gvr
302-318
280-301+312305+351+338
1
319
280-305+351+338
1
261-280-305+351+338310
1
GHS04-GHS06331-314
GHS05
29
10.3.2 Basen
Naam
Ammoniakoplossing (conc>=25%)
Ammoniakoplossing
(5%=<conc<25%)
Ammoniakoplossing
(3%=<conc<5%)
Ammoniakoplossing
(1%=<conc<3%)
Ammoniakoplossing (conc<1%)
Kaliumhydroxide (conc>=25%)
Chemicaliën op school – nov 2014
P-codes
280-273-301+330+331305+351+338-309-310
280-273-301+330+331305+351+338-309-310
280-305+351+338-309310
280-305+351+338
WGK
O
2
2
2
2
2
280-301+330+331305+351+338
280-305+351+338
280-301+330+331305+351+338
1
12-31
1
13
1
pagina 98
Naam
Formule
D
L LT SW GVS
H-codes
Kaliumhydroxide (2%=<conc<25%)
KOH
+
3
3
314
Kaliumhydroxide (0,5%=<conc<2%)
Kaliumhydroxide (conc<0,5%)
KOH
KOH
+
+
2
1
2 Wng GHS07
1
315-319
NaOH
+
3
3
314
NaOH
+
2
2 Wng GHS07
NaOH
+
1
1
Natriumhydroxide (conc>=2%)
Natriumhydroxide
(0,5%=<conc<2%)
Natriumhydroxide (conc<0,5%)
Gvr GHS05
Gvr GHS05
315-319
P-codes
280-301+330+331305+351+338
280-305+351+338
WGK
280-301+330+331305+351+338
280-301+330+331305+351+338
O
1
1
1
1
1
1
10.3.3 Zuren
Naam
Boorzuur (conc>=5%)
Boorzuur (conc<5%)
Formule
H3BO3
H3BO3
D L LT SW GVS
- - - Gvr GHS08
+ 1 1
H-codes
360FD
314
Fosforzuur (conc>=25%)
H3PO4
+
-
3
Fosforzuur (10%=<conc<25%)
Fosforzuur (conc<10%)
H3PO4
H3PO4
+
+
2
1
2 Wng GHS07
1
315-319
Salpeterzuur (conc>=65%)
HNO3
+
-
-
Gvr GHS03-GHS05
272-314
Salpeterzuur (20%=<conc<65%)
HNO3
+
-
3
Gvr GHS05
314 (Huidcorr. 1A)
Salpeterzuur (5%=<conc<20%)
HNO3
+
3
3
Gvr GHS05
314 (Huidcorr. 1B)
Salpeterzuur (conc<5%)
Waterstofbromide (oplossing)
(conc>=40%)
HNO3
+
1
1
HBr
+
-
3
Chemicaliën op school – nov 2014
Gvr GHS05
P-codes
201-308+313
280-301+330+331305+351+338-309-310
280-305+351+338
260-280-301+330+331305+351+338
260-280-301+330+331305+351+338
260-280-301+330+331305+351+338
WGK O
1
1
1
9
1
1
1
1
9
1
1
Gvr GHS05-GHS07
314-335
261-280-303+361+353305+351+338
1
pagina 99
Naam
Waterstofbromide (oplossing)
(10%=<conc<40%)
Waterstofbromide (oplossing)
(conc<10%)
Formule
D
L LT SW GVS
H-codes
P-codes
HBr
+
3
3 Wng GHS07
315-319-335
261-280-305+351+338
HBr
+
1
1
HClO4
-
-
-
Gvr GHS03-GHS05
271-314
HClO4
+
-
-
Gvr GHS03-GHS05
272-314
HClO4
+
-
-
Gvr GHS03-GHS07
272-315-319
Zoutzuur (conc>=25%)
HCl
+
-
3
Gvr GHS05-GHS07
314-335
Zoutzuur (10%=<conc<25%)
Zoutzuur (conc<10%)
HCl
HCl
+
+
3
1
3 Wng GHS07
1
315-319-335
Zwavelzuur (conc>=15%)
H2SO4
+
3
3
314
Zwavelzuur (5%=<conc<15%)
Zwavelzuur (conc<5%)
H2SO4
H2SO4
+
+
2
1
2 Wng GHS07
1
Waterstofperchloraat (conc>=50%)
Waterstofperchloraat
(10%=<conc<50%)
Waterstofperchloraat
(1%=<conc<10%)
WGK O
1
1
Gvr GHS05
315-319
220-280-305+351+338310
220-280-305+351+338310
220-280-305+351+338
280-301+330+331305+351+338
280-305+351+338
280-301+330+331305+351+338
280-305+351+338
1
1
1
1
9
1
1
1
9
1
1
10.3.4 Zouten
Carbonaten
Naam
Ammoniumcarbonaat
(equimolair mengsel
ammoniumbicarbonaat en
ammoniumcarbamaat)
Calciumcarbonaat
Chemicaliën op school – nov 2014
Formule
D
NH4HCO3 .
+
H2NCOONH4 (1:1)
CaCO3
+
L LT SW GVS
H-codes
P-codes
2
2 Wng GHS07
302
301+312
1
1
WGK O
1
0
pagina 100
Naam
Kaliumcarbonaat
Kaliumwaterstofcarbonaat
Koper(II)carbonaat (basisch)
Lood(II)carbonaat
Formule
K2CO3
KHCO3
Cu2CO3(OH)2
PbCO3
Lood(II)carbonaat (basisch)
Magnesiumcarbonaat
(basisch)
Natriumcarbonaat
Natriumwaterstofcarbonaat
Zinkcarbonaat
D L LT SW GVS
+ 2 2 Wng GHS07
+ 1 1
+ 2 2 Wng GHS07
GHS08-GHS07+ - 3 Gvr
GHS09
GHS08-GHS07+ - 3 Gvr
GHS09
~4
MgCO3·Mg(OH)2·5 +
H2O
Na2CO3
+
NaHCO3
+
+
1
1
1
1
1
1 Wng GHS07
1
1
H-codes
315-319-335
P-codes
302+352-305+351+338
302
301+312
WGK O
1
1
3
360Df-332-302-373-410 201-273-308+313-314
2
6
360Df-332-302-373-410 201-273-308+313-314
3
6
0
319
280-305+351+338
1
1
1
Fosfaten – Fosfieten
Naam
Ammoniumdiwaterstoffosfaat
Ammoniumwaterstoffosfaat
Calciumfosfaat
Calciumwaterstoffosfaat
Kaliumdiwaterstoffosfaat
Kaliumfosfaat
Kaliumwaterstoffosfaat
Natriumdiwaterstoffosfaat
Natriumfosfaat
Natriumwaterstoffosfaat
Chemicaliën op school – nov 2014
Formule
NH4H2PO4
(NH4)2HPO4
Ca3(PO4)2
CaHPO4
KH2PO4
K3PO4
K2HPO4
NaH2PO4
Na3PO4
Na2HPO4
D
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
L LT SW GVS
1 1
1 1
1 1
1 1
1 1
1 1 Gvr GHS05
1 1
1 1
1 1 Wng GHS07
1 1
H-codes
P-codes
315-319
302+352-305+351+338
315-319
302+352-305+351+338
WGK O
1
1
0
1
1
1
1
1
1
1
pagina 101
Halogeniden
Naam
Aluminiumchloride
(watervrij)
Ammoniumchloride
Ammoniumjodide
Arseen(III)chloride
Bariumchloride
Bismut(III)chloride
Formule
D
L LT SW GVS
H-codes
AlCl3
+
-
3
314
NH4Cl
NH4I
AsCl3
BaCl2
BiCl3
+
+
+
+
2
2
2
2
2 Wng GHS07
2
- Gvr GHS06-GHS09
2 Gvr GHS06
2 Wng GHS07
Cadmiumchloride
CdCl2
-
-
-
Gvr GHS06-GHS08-GHS09
Cadmiumchloride
CdCl2
-
-
-
Gvr GHS06-GHS08-GHS09
Calciumchloride
Calciumfluoride
Cerium(III)chloride
Chroom(III)chloride
CaCl2
CaF2
CeCl3
CrCl3
+
+
+
+
2
2
2
2
2 Wng GHS07
2
2 Wng GHS07
2 Wng GHS07
Fosfortrichloride
PCl3
-
-
-
Gvr GHS06-GHS08-GHS05
IJzer(III)chloride
FeCl3
+
2
2
Gvr GHS07-GHS09
302-315-318
IJzer(II)chloride
FeCl2
+
2
2
Gvr GHS05-GHS07
302-315-318
Kaliumbromide
Kaliumchloride
KBr
KCl
+
+
1
1
1
1
Kaliumfluoride
KF
+
-
-
Kaliumjodide
KI
+
1
1
Chemicaliën op school – nov 2014
Gvr GHS05
302-319
P-codes
260-280-301+330+331305+351+338
301+312-305+351+338
331-301-410
301-332
315-319
350-340-360FD-330301-372-410
350-340-360FD-330301-372-410
313
261-273-301+310
261-301+310
302+352-305+351+338
201-260-273-281301+310-304+340
201-260-273-281301+310-304+340
305+351+338
315-319-335
302
330-300-373-314EUH014-EUH029
261-305+351+338
301+312
280-301+330+331304+340-305+351+338
280-301+312-302+352305+351+338
280-301+312-302+352305+351+338
WGK
O
1
14
1
1
3
1
2
15
3
3
1
1
2
1
2-16
1
1
1
1
1
Gvr GHS06
331-311-301
280+7-301+310302+352-304+340
1
1
pagina 102
Naam
Formule
D
L LT SW GVS
Kobalt(II)chloride
CoCl2
-
-
-
Koper(I)chloride
Cu2Cl2
+
2
2 Wng GHS07-GHS09
Koper(II)chloride
CuCl2
+
2
2 Wng GHS07-GHS09
Kwik(I)chloride
Hg2Cl2
+
-
3 Wng GHS07-GHS09
Kwik(II)chloride
HgCl2
-
-
-
Gvr
Kwik(II)jodide
HgI2
-
-
-
Gvr GHS06-GHS08-GHS09
Lithiumchloride
LiCl
+
2
2 Wng GHS07
PbBr2
PbCl2
PbI2
MgCl2
MnCl2
NaBr
NaCl
+
+
+
+
+
+
+
1
2
1
1
3 Gvr
3 Gvr
3 Gvr
1
2 Wng
1
1
Natriumfluoride
NaF
+
-
-
Natriumjodide
NaI
+
1
1 Wng GHS09
Nikkel(II)chloride
NiCl2
-
-
-
Tin(II)chloride
SnCl2
+
2
2 Wng GHS07
Lood(II)bromide
Lood(II)chloride
Lood(II)jodide
Magnesiumchloride
Mangaan(II)chloride
Natriumbromide
Natriumchloride
Chemicaliën op school – nov 2014
GHS08-GHS07-GHS09
GHS08-GHS07-GHS09
GHS08-GHS07-GHS09
P-codes
201-281-273-308+313304+341
273-301+312
273-301+312-302+352302-315-319-410
305+351+338
273-301+312-302+352302-319-335-315-410
304+340-305+351+338
341-361f-300-372-314- 273-280-301+310410
305+351+338
273-280-301+310330-310-300-373-410
304+340
301+312-302+352302-315-319
305+351+338
360Df-332-302-373-410 201-273-308+313-314
360Df-332-302-373-410 201-273-308+313-314
360Df-332-302-373-410 201-273-308+313-314
GHS07-GHS09
302-411
Gvr GHS08-GHS07-GHS09
GHS06-GHS05-GHS08GHS09
Gvr GHS06
Gvr GHS06-GHS08-GHS09
H-codes
350i-341-360F-302-334317-410
302-400-410
273-301+312
301+310-302+352305+351+338
400
273
350i-341-360D-331-301- 201-261-273-280372-315-334-317-410
308+313
280-301+312-302+352302-315-317-319-335
305+351+338
301-319-315-EUH032
WGK
O
2
17
2
2
3
3
3
1
2
2
3
1
1
1
1
6
6
6
1
1
3
1
pagina 103
Naam
Formule
D
L LT SW GVS
H-codes
Zinkbromide
ZnBr2
+
3
3
Gvr GHS05-GHS09
314-410
Zinkchloride
ZnCl2
+
3
3
Gvr GHS05-GHS07-GHS09
302-314-410
Zinkjodide
ZnI2
+
1
1 Wng GHS07
315-319
P-codes
201-280-301+330+331305+351+338
273-280-301+330+331305+351+338
302+352-305+351+338
WGK
O
3
3
3
Nitraten – Nitrieten
Naam
Aluminiumnitraat
Ammoniumnitraat
Bariumnitraat
Bismut(III)nitraat
Cadmiumnitraat
Calciumnitraat
Chroom(III)nitraat
IJzer(III)nitraat
Kaliumnitraat
Formule
Al(NO3)3
NH4NO3
Ba(NO3)2
Bi(NO3)3
Cd(NO3)2
Ca(NO3)2
Cr(NO3)3
Fe(NO3)3
KNO3
D
+
+
+
+
+
+
+
+
L LT SW GVS
2 2 Wng GHS03-GHS07
- - Wng GHS03
2 2 Wng GHS07
3 3 Wng GHS03-GHS07
- - Wng GHS07-GHS09
2 2 Wng GHS03
2 2 Wng GHS03-GHS07
2 2 Wng GHS03-GHS07
2 2 Wng GHS03
Kobalt(II)nitraat
Co(NO3)2
-
-
-
Koper(II)nitraat
Cu(NO3)2
+
2
2 Wng GHS03-GHS07-GHS09
272-302-315-319-410
Kwik(I)nitraat
Hg2(NO3)2
-
-
-
Gvr GHS06-GHS08-GHS09
330-310-300-373-410
Kwik(II)nitraat
Hg(NO3)2
-
-
-
Gvr GHS06-GHS08-GHS09
330-310-300-373-410
Lithiumnitraat
Lood(II)nitraat
LiNO3
Pb(NO3)2
+
+
2
-
2 Wng GHS03
3 Gvr GHS08-GHS07-GHS09
Chemicaliën op school – nov 2014
Gvr GHS08-GHS09
H-codes
272-315-319
272
332-302
272-315-319-335
332-312-302-410
272
272-315-319
272-315-319
272
350i-341-360F-334-317410
P-codes
302+352-305+351+338
210
261-301+312
220-261-305+351+338
273-302+352-312
302+352-305+351+338
302+352-305+351+338
210
201-280+5+7-273308+313-304+341-302+352
210-273-301+312302+352-305+351+338
273-280+3-301+310304+340
273-280+3-301+310304+340
272
360Df-332-302-373-410 201-273-308+313-314
WGK O
1
1 18
1
2
3
1
2
1
1
2
2
3
3
1
3
6
pagina 104
Naam
Magnesiumnitraat
Mangaan(II)nitraat
Natriumnitraat
Natriumnitriet
Formule
Mg(NO3)2
Mn(NO3)2
NaNO3
NaNO2
D L LT SW GVS
+ 2 2 Wng GHS03
+ 2 2 Wng GHS03
+ 2 2 Wng GHS03-GHS07
+ - 3 Gvr GHS03-GHS06-GHS09
Nikkel(II)nitraat
Ni(NO3)2
-
-
Strontiumnitraat
Sr(NO3)2
+
2
H-codes
272
272
272-302
272-301-400
272-350i-341-360D-372GHS03-GHS05-GHS08- Gvr
332-302-318-315-317GHS07-GHS09
410
2 Wng GHS03
272
Zilvernitraat (conc>=5%)
AgNO3
+
-
-
Gvr GHS05-GHS09
314-410 (411)
Zilvernitraat
(3%>=conc<5%)
AgNO3
+
2
2
Gvr GHS05-GHS09
Zn(NO3)2
+
2
2 Wng GHS03-GHS07
Zinknitraat
P-codes
301+312
273-301+310
201-261-273-280+3308+313
WGK O
1
1
1
2
3
210
273-280-301+330+331305+351+338
2
315-318-411
273-280-305+351+338
3
272-302-315-319-335
220-261-301+312305+351+338
3
3
Sulfaten en andere zwavel-oxyverbindingen
Naam
Aluminiumammoniumsulfaat
Aluminiumkaliumsulfaat
Aluminiumsulfaat
Formule
AlNH4(SO4)2
AlK(SO4)2
Al2 (SO4)3
D L LT SW GVS
+ 1 1
+ 1 1
+ 2 2
Ammoniumperoxodisulfaat
(NH4)2S2O8
+
3
3
Ammoniumsulfaat
Ammoniumthiosulfaat
Ammoniumwaterstofsulfaat
Bariumsulfaat
(NH4)2SO4
(NH4)2S2O3
NH4HSO4
+
+
+
+
1
1
3
1
1
1
3
1
Chemicaliën op school – nov 2014
Gvr
H-codes
GHS03-GHS08- 272-302-319-335-315GHS07
334-317
Gvr GHS05
314
P-codes
262
280-305+351+338302+352-304+341342+311
280-305+351+338
WGK O
1
1
1
1
1
1
1
0
pagina 105
Naam
Formule
D
CdSO4
-
CaSO4
FeNH4(SO4)2
+
+
L LT SW GVS
H-codes
GHS06-GHS08- 350-340-360FD-330- - Gvr
GHS09
301-372-410
1 1
1 1
IJzer(II)sulfaat
FeSO4
+
2
2 Wng GHS07
302-319-315
IJzer(III)sulfaat
Fe2(SO4)3
+
2
2 Wng GHS07
302-319-335
Kaliumperoxodisulfaat
K2S2O8
+
3
3
Kaliumpyrosulfiet
Kaliumsulfaat
Kaliumsulfiet
K2S2O5
K2SO4
K2SO3
+
+
+
3
1
2
3
1
2 Wng GHS07
Kaliumwaterstofsulfaat
KHSO4
+
2
2
Kobalt(II)sulfaat
CoSO4
-
-
-
Koper(II)sulfaat
CuSO4
+
1
1
Kwik(II)sulfaat
HgSO4
-
-
-
Lood(II)sulfaat
PbSO4
+
-
3
MgSO4
MnSO4
Fe(NH4)2(SO4)2
Na2S2O4
+
+
+
+
1
2
1
3
1
2 Wng GHS08-GHS09
1
3 Gvr GHS02-GHS07
Cadmiumsulfaat
Calciumsulfaat
IJzer(III)ammoniumsulfaat
Magnesiumsulfaat
Mangaan(II)sulfaat
Mohr's zout
Natriumdithioniet
Chemicaliën op school – nov 2014
GHS03-GHS08- 272-302-319-335-315GHS07
334-317
Gvr GHS05-GHS07 318-335-EUH031
Gvr
P-codes
201-260-273-281301+310-304+340
WGK O
3
1
1
301+312-302+352305+351+338
261-301+312305+351+338
210-280-305+351+338302+352-304+340
305+351+338-312
315-319-335
261-305+351+338
280-301+330+331Gvr GHS05-GHS07 314-335
305+351+338
GHS08-GHS07- 350i-341-360F-302-334- 201-281-308+313Gvr
GHS09
317-410
304+341-302+352
273-301+312-302+352Wng GHS07-GHS09 302-319-315-410
305+351+338
GHS06-GHS08273-280-301+310Gvr
330-310-300-373-410
GHS09
304+340
GHS08-GHS07Gvr
360Df-332-302-373-410 201-273-308+313-314
GHS09
373-411
273-314
251-302-EUH031
235+410-301+312
1
1
1
1
1
1
1
2
2
3
3
6
1
1
1
1
pagina 106
Naam
Formule
D
L LT SW GVS
H-codes
Natriumpyrosulfiet
Na2S2O5
+
3
3
302-318-EUH031
Natriumsulfaat
Natriumsulfiet
Natriumthiosulfaat
Natriumwaterstofsulfaat
Natriumwaterstofsulfiet
Na2SO4
Na2SO3
Na2S2O3
NaHSO4
NaHSO3
+
+
+
+
+
1
2
1
2
2
Nikkel(II)sulfaat
NiSO4
-
-
Zinksulfaat
ZnSO4
+
2
1
2
1
2 Gvr GHS05
2 Wng GHS07
GHS08-GHS07- Gvr
GHS09
GHS05-GHS072 Gvr
GHS09
Naam
Formule
D
L LT SW GVS
H-codes
Ammoniumsulfide 20%
(NH4)2S
+
-
-
314-400
IJzer(II)sulfide
FeS
+
2
2
Koolstofdisulfide
CS2
-
-
-
Koper(I)sulfide
Koper(II)sulfide
Cu2S
CuS
+
+
2
2
2
2
Lood(II)sulfide
PbS
+
-
3
Natriumsulfide
Na2S
+
3
3
Zinksulfide
ZnS
+
2
2
Gvr GHS05-GHS07
318
302-EUH031
350i-341-360D-372-332302-315-334-317-410
302-318-410
P-codes
280-301+312305+351+338
305+351+338
301+312
201-260-273-280308+313
273-280-301+312305+351+338
WGK O
1
1
1
1
1
1
3
3
Sulfiden
Chemicaliën op school – nov 2014
Gvr GHS05-GHS09
P-codes
273-280-305+351+338310
WGK O
2
0
Gvr
GHS02-GHS08210-233-280-302+352225-361fd-372-319-315
GHS07
305+351+338-403+235
2
16
3
3
GHS08-GHS07360Df-332-302-373-410 201-273-308+313-314
GHS09
GHS06-GHS05273-280-301+312Gvr
311-302-314-400
GHS09
305+351+338
Gvr
3
6
2
0
pagina 107
Ternaire halogeenverbindingen
Naam
Formule
D
H-codes
272-302-314-400EUH031
P-codes
273-280-301+330+331305+351+338-304+340
271-350-301
201-281-301+310
3
19
271-332-302-411
210-273-301+312
2
20
+
+
L LT SW GVS
GHS03-GHS053 3 Gvr
GHS07-GHS09
GHS03-GHS06- - Gvr
GHS08
GHS03-GHS073 3 Gvr
GHS09
2 2 Gvr GHS03-GHS05
- - Gvr GHS03-GHS07
Calciumhypochloriet
Ca(OCl)2
+
Kaliumbromaat
KBrO3
-
Kaliumchloraat
KClO3
+
Kaliumjodaat
Kaliumperchloraat
KIO3
KClO4
Kaliumperjodaat
272-318
271-302
1
1
KIO4
+
2
2
Gvr GHS03-GHS07
272-315-319-335
Natriumbromaat
NaBrO3
+
3
3
Gvr GHS03-GHS07
271-302-315-319
305+351+338
210-301+312
210-261-302+352305+351+338
210-301+312-302+352305+351+338
Natriumchloraat
NaClO3
+
3
3
Gvr
210-273-301+312
2
NaClO
-
-
-
Gvr GHS05-GHS09
314-400-EUH031
NaClO
+
-
-
Gvr GHS05
314-EUH031
NaClO
+
2
2
Gvr GHS05
315-318
280-305+351+338
2
NaClO
+
1
1 Wng GHS07
315-319
280-305+351+338
2
NaIO3
+
2
2
272
210
1
Natriumhypochlorietoplossing
(conc>=52%)
Natriumhypochlorietoplossing
(10%=<conc<52%)
Natriumhypochlorietoplossing
(6,2%=<conc<10%)
Natriumhypochlorietoplossing
(2%=<conc<6,2%)
Natriumjodaat
Chemicaliën op school – nov 2014
GHS03-GHS07271-302-411
GHS09
Gvr GHS03
280-301+330+331305+351+338
280-301+330+331305+351+338
WGK O
2
1
1
20
2
2
pagina 108
Diversen
Naam
Ammoniumdichromaat
Ammoniummolybdaat
Formule
D
(NH4)2Cr2O7
-
(NH4)6Mo7O24 +
L LT SW GVS
GHS03-GHS06- - Gvr GHS08-GHS05GHS09
2 2
H-codes
272-350-340-360FD330-301-372-312-314334-317-410
P-codes
201-220-260-273-280
WGK O
3
1
NH4SCN
+
3
2 Wng GHS07
332-312-302-412EUH032
273-302+352-312
1
CaC2
+
3
3
Gvr GHS02
260
223-231+232-370+378422
1
Na2HAsO4
-
-
-
Gvr
350-331-301-410
201-261-273-301+310
3
Kaliumchromaat
K2CrO4
-
-
-
Kaliumdichromaat
K2Cr2O7
-
-
-
K4Fe(CN)6
K3Fe(CN)6
+
+
2
1
2
1
350i-340-319-335-315317-410
272-350-340-360FD330-301-372-312-314334-317-410
412
201-280-273-308+313305+351+338-302+352
201-280-301+330+331305+351+338-304+341308+313
273
KMnO4
+
2
2
KSCN
+
3
Na2Si3O7.xH2O +
Na2B4O7
+
2
3
Ammoniumthiocyanaat
Calciumcarbide
Dinatriumwaterstofarsenaat
Kaliumhexacyanoferraat(II)
Kaliumhexacyanoferraat (III)
Kaliumpermanganaat
Kaliumthiocyanaat
Natriumsilicaat
Natriumtetraboraat
Chemicaliën op school – nov 2014
GHS06-GHS08GHS09
GHS08-GHS07Gvr
GHS09
GHS03-GHS06Gvr GHS08-GHS05GHS09
GHS03-GHS07272-302-410
GHS09
332-312-302-4122 Wng GHS07
EUH032
2 Gvr GHS05-GHS07 302-315-318-335
3 Gvr GHS08
360FD
Gvr
3
3
2
2
210-273-301+312
3
273-302+352-312
1
261-280-305+351+338
201-308+313
1
1
21
pagina 109
10.4 Organische stoffen
10.4.1 Koolwaterstoffen
Naam
D
L LT SW GVS
Benzeen
-
-
-
Gvr
GHS02-GHS08- 225-350-340-372-304GHS07
319-315
Benzine (< 0,1 % benzeen)
+
2
2
Gvr
GHS02-GHS08- 225-304-336-411GHS07-GHS09 EUH066
P-codes
201-210-308+313301+310-331305+351+338-302+352
210-240-273-301+310331-403+235
Cyclohexaan
+
2
2
Gvr
GHS02-GHS08225-304-315-336-410
GHS07-GHS09
210-240-273-301+310331-403+235
2
Cyclohexeen
+
3
3
Gvr
GHS02-GHS08225-302-304-411
GHS07-GHS09
210-262-273
1
n-Heptaan
+
2
2
Gvr
n-Hexaan
+
-
3
Hex-1-een
+
2
2
Naftaleen
+
3
3 Wng
Paraffine (vast)
Paraffine (vloeibaar)
+
+
1
1
1
1
n-Pentaan
+
3
3
Petroleum (ruw)
+
-
-
Chemicaliën op school – nov 2014
Formule
H-codes
WGK O
3
2
GHS02-GHS08225-304-315-336-410
GHS07-GHS09
GHS02-GHS08- 225-361f-304-373-315Gvr
GHS07-GHS09 336-411
210-273-301+310-331302+352-403+235
210-240-273-301+310331-302+352-403+235
Gvr GHS02-GHS08
210-243-301+310-331
1
273-281-308+313
3
225-304
GHS07-GHS08351-302-410
GHS09
2
1
32
0
1
GHS02-GHS08- 225-304-336-411GHS07-GHS09 EUH066
Gvr GHS08
350
Gvr
273-301+310-331403+235
201-281-308+313
1
34
1
pagina 110
Naam
Formule
D
L LT SW GVS
H-codes
GHS02-GHS082 2 Gvr
225-304-336-411
GHS07-GHS09
Petroleumbenzine
+
Tolueen
+
3
3
White spirit (<0,1% benzeen)
+
2
2
Xyleen (mengsel van isomeren)
+
3
GHS02-GHS07226-304-336-411
GHS08-GHS09
3 Wng GHS02-GHS07 226-332-312-315
m-Xyleen
+
3
3 Wng GHS02-GHS07
o-Xyleen
+
3
p-Xyleen
+
3
D
L LT SW GVS
H-codes
GHS02-GHS08- - Gvr
225-351-332-302
GHS07
GHS02-GHS04- - Gvr
220-351-412
GHS08
Gvr
P-codes
210-273-301+310-331
GHS02-GHS08- 225-361d-304-373-315- 210-301+310-331GHS07
336
302+352
Gvr
WGK O
1
2
273-301+310-331
2
302+352-312
2
226-332-312-315
302+352-312
2
3 Wng GHS02-GHS07
226-332-312-315
302+352-312
2
3 Wng GHS02-GHS07
226-332-312-315
302+352-312
2
22
10.4.2 Halogeenkoolwaterstoffen
Naam
Broomethaan
Chloorethaan
Chemicaliën op school – nov 2014
Formule
Br
Cl
+
+
P-codes
WGK O
210-281-308+313
1
210-281-273-308+313403
2
pagina 111
Naam
Formule
D
L LT SW GVS
-
-
-
+
3
3 Wng GHS08-GHS09
+
-
+
H-codes
WGK O
201-273-280-302+352304+340-305+351+338
3
351-319-410
273-280-305+351+338308+313
2
3 Wng GHS08
351
281-308+313
2
-
3
Gvr GHS06-GHS08
351-312-331-301-335315
281-301+310-302+352304+340
3
-
-
-
Gvr GHS06-GHS08
351-331-311-301-372412-420
273-280-301+310302+352-304+340-502
3
H
-
-
-
Gvr GHS06-GHS09
331-302-319-315-411
273-301+312-302+352304+340-305+351+338
3
CH3
+
3
3 Wng GHS07
332-420
273-304+340-502
3
+
-
3 Wng GHS08-GHS07
351-332-312-302EUH066
281-301+312-302+352312
3
-
-
-
350-341-319-315-336412
201-273-308+313305+351+338-302+352
3
Br
1,2-Dibroomethaan
Br
Gvr
GHS06-GHS08- 350-331-311-301-319GHS09
335-315-411
P-codes
Cl
1,4-Dichloorbenzeen
Cl
Cl
Dichloormethaan
Cl
H
H
I
Methyljodide
C
H
H
H
Cl
Tetrachloormethaan
C
Cl
Cl
Cl
Br
Tribroommethaan
C
Br
Br
Cl
1,1,1-Trichloorethaan
Cl
C
Cl
Cl
1,1,2-Trichloorethaan
Cl
Cl
Cl
Trichlooretheen
Cl
Chemicaliën op school – nov 2014
Cl
Gvr GHS08-GHS07
pagina 112
Naam
Formule
D
L LT SW GVS
H-codes
P-codes
+
-
3 Wng GHS07-GHS08
351-302-373-315
301+312-302+352308+313
3
+
2
2 Wng GHS07
302-312-315-319-332335
261-280-301+312305+351+338
3
D
L LT SW GVS
H-codes
P-codes
+
2
2
+
2
2 Wng GHS02-GHS07
+
2
2
+
2
+
H
Trichloormethaan
Cl
Cl
Cl
I
Trijoodmethaan
C
I
H
I
WGK O
16
10.4.3 Alcoholen en fenolen
Naam
Formule
Butaan-1-ol
280-302+352305+351+338-313
1
226-319-335-336
210-304+340305+351+338
1
225-332-319-335
210-305+351+338403+233
1
2 Wng GHS07
302
301+312
1
1
1
Gvr GHS02
225
210
1
22
+
1
1
Gvr GHS02
225
210
1
22
+
1
1
Gvr GHS02-GHS07
225-302-312-332
210-280-301+312
1
22
+
1
1
Gvr GHS02
225
210
1
22
OH
Butaan-2-ol
Gvr
GHS02-GHS05- 226-302-335-315-318GHS07
336
OH
tert-Butylalcohol
Ethaan-1,2-diol
Ethanol
Ethanol (gedenatureerd met 1%
butanon)
Ethanol (gedenatureerd met 5%
methanol)
Ethanol (gedenatureerd met
diethylether)
Chemicaliën op school – nov 2014
OH
HO
OH
OH
WGK O
Gvr GHS02-GHS07
pagina 113
Naam
Formule
D
L LT SW GVS
H-codes
OH
Fenol
GHS06-GHS08- 341-331-311-301-373Gvr
GHS05
314
P-codes
280-302+352301+330+331-309-310305+351+338
WGK O
+
-
-
2
+
1
1
+
3
3
Gvr
GHS05-GHS08- 351-341-302-318-317GHS07-GHS09 400
273-281-301+312302+352-305+351+338308+313
3
+
3
3
Gvr
GHS02-GHS06225-331-311-301-370
GHS08
210-233-280-301+310302+352
1
+
2
2 Wng GHS07-GHS09
332-302-400
273-312
2
+
2
2 Wng GHS07
319
305+351+338
1
+
2
2 Wng GHS02-GHS07
226-332-335-315
302+352-312
1
OH
Glycerol
HO
OH
1
OH
Hydrochinon
OH
H
Methanol
H
H
OH
OH
2-Naftol
OH
Octaan-1-ol
n-Pentanol
Chemicaliën op school – nov 2014
OH
pagina 114
Naam
Formule
O
OH
D
L LT SW GVS
H-codes
P-codes
WGK O
-
-
-
Gvr GHS01-GHS06
201-331-311-301
210-230-250-301+310302+352-312
2
-
-
-
Gvr GHS02-GHS06
228-301-311-332
210-280-301+310302+352
2
+
1
1
+
3
3 Wng GHS08-GHS07
341-332-312-302-412
201-273-308+313
2
+
3
3 Wng GHS07-GHS09
302-319-315-400
273-301+312-302+352305+351+338
1
+
2
2
O
N
N
O
O
Picrinezuur (<30% water)
23
N
O
O
Picrinezuur (>= 30% water)
Polyethyleenglycol
(
O
O
)n
1
OH
OH
Pyrogallol
OH
OH
Resorcinol
OH
OH
Triethanolamine
HO
N
1
HO
10.4.4 Ethers, aldehyden en ketonen
Naam
Aceetaldehyde
Chemicaliën op school – nov 2014
Formule
D
+
L LT SW GVS
H-codes
GHS02-GHS083 3 Gvr
224-351-319-335
GHS07
P-codes
WGK
210-233-2811
305+351+338-308+313
O
34
pagina 115
Naam
D
L LT SW GVS
H-codes
P-codes
WGK
O
Aceton
+
1
1
225-319-336-EUH066
210-233-305+351+338
1
22
Benzaldehyde
+
3
3 Wng GHS07
302
301+312
2
Butanon
+
2
2
Gvr GHS02-GHS07
225-319-336-EUH066
210-305+351+338403+233
1
+
1
1
Gvr GHS02-GHS07
224-302-336-EUH019EUH066
210-240-403+235
1
Formaldehyde (conc>=25%)
-
-
-
Gvr
Formaldehyde (7%=<conc<25%)
+
-
3 Wng GHS08-GHS07
Formaldehyde (6%=<conc<7%)
+
-
3 Wng GHS08-GHS07
Formaldehyde (5%=<conc<6%)
+
-
3 Wng GHS08-GHS07
Formaldehyde (1%=<conc<5%)
Formaldehyde (0,2%=<conc<1%)
Paraldehyde
+
+
+
2
1
Pentaan-3-on
+
Salicylaldehyde
+
Diethylether
Chemicaliën op school – nov 2014
Formule
O
Gvr GHS02-GHS07
3 Wng GHS08-GHS07
2 Wng GHS07
1 Wng GHS02
351-332-312-302-315319-317-335
351-332-312-315-319317-335
351-332-315-319-317335
351-317
317
226
281-309-310-302+352301+330+331305+351+338
281-301+312-302+352305+351+338
281-302+352305+351+338
281-302+352305+351+338
281-302+352
302+352
210
2
2
225-335-336-EUH066
210
1
2
2 Wng GHS07
302
301+312
2
GHS08-GHS06- 351-331-311-301-314GHS05
317-335
Gvr GHS02-GHS07
34-22
2
2
2
2
2
2
1
pagina 116
10.4.5 Carbonzuren en derivaten
Naam
D L LT SW GVS
H-codes
P-codes
Aceetamide
+
-
3 Wng GHS08
351
281-308+313
1
Acetylchloride
+
-
3
225-314EUH014
210-280301+330+331305+351+338
1
Adipoylchloride
+ 3 3
314-EUH014
280-301+330+331305+351+338-309+311
3
Ammoniumacetaat
+ 1 1
Ammoniumoxalaat
+ 2 2 Wng GHS07
312-302
302+352-312
1
Amylacetaat
+ 2 2 Wng GHS02
226-EUH066
210
1
Azijnzuur (conc>=25%)
+ 3 3
226-314
280-301+330+331305+351+338
1
Azijnzuur (10%=<conc<25%)
Azijnzuur (conc<10%)
+ 2 2 Wng GHS07
+ 1 1
GHS02+ 3 3 Gvr GHS05GHS07
315-319
280-305+351+338
226-332-302314
280-301+330+331305+351+338
1
+ 2 2 Wng GHS07
302-319
301+312-305+351+338
1
Azijnzuuranhydride
Benzoëzuur
Chemicaliën op school – nov 2014
Formule
Gvr
GHS02GHS05
Gvr GHS05
WGK O
1
Gvr
GHS02GHS05
9
1
1
pagina 117
Naam
Formule
Butaanzuur
C
H-codes
P-codes
+ 3 3
314
280-301+330+331305+351+338
1
315-319-335
261-305+351+338
1
331-311-301314-400
273-280301+330+331302+352-304+340
2
319
305+351+338
1
+ 3 3
GHS05Gvr
GHS09
314-400
273-280301+330+331305+351+338
2
-
GHS06Gvr GHS08GHS09
331-311-301373-410
273-280-302+352304+340
3
Gvr GHS05
-
2+ -
O Ca
C
+ 2 2 Wng GHS07
O
-
Citroenzuur
+ 1 1 Wng GHS07
Dichloorazijnzuur
Difenylamine
-
-
-
GHS06Gvr GHS05GHS09
Chloorazijnzuur
-
NH
Dinatriumethyleendiaminetetraacetaat
+ 1 1
Ethylacetaat
+ 2 2
Chemicaliën op school – nov 2014
WGK O
O
O
Calciumacetaat
D L LT SW GVS
28
2
Gvr
GHS02GHS07
225-319-336EUH066
210-240-305+351+338
1
pagina 118
Naam
Formule
D L LT SW GVS
Ftaalzuuranhydride
+ 3 3
GHS08Gvr GHS05GHS07
H-codes
P-codes
WGK O
302-335-315318-334-317
280-301+312302+352-304+340305+351+338
1
226-EUH066
210
1
O
Isoamylacetaat
C
O
+ 2 2 Wng GHS02
Kaliumnatriumtartraat
+ 1 1
Lood(II)acetaat
+
Maleïnezuuranhydride
+ 3 3
Malonzuur
-
3
1
Gvr
GHS08GHS09
3
302-314-334317
280-301+330+331302+352-304+341305+351+338
1
+ 2 2 Wng GHS07
302-319
301+312-305+351+338
1
Melkzuur
+ 2 2
Gvr GHS05
315-318
302+352-305+351+338
2
Methylmethacrylaat
+
Gvr
225-335-315317
210-233-280-302+352304+340-403+235
1
Mierenzuur (conc>=10%)
+ 3 3
Mierenzuur (2%=<conc<10%)
Mierenzuur (conc<2%)
+ 2 2 Wng GHS07
+ 1 1
Chemicaliën op school – nov 2014
-
3
GHS08Gvr GHS05GHS07
360Df-373-410 281-273-308+313-314
GHS02GHS07
Gvr GHS05
314
315-319
260-280301+330+331305+351+338
280-305+351+338
6
1
1
1
pagina 119
Naam
Formule
D L LT SW GVS
H-codes
P-codes
WGK O
Natriumacetaat
+ 1 1
1
Natriumcitraat
+ 1 1
1
Natriumformiaat
+ 2 2
1
Oliezuur
+ 1 1
1
Oxaalzuur
+ 2 2 Wng GHS07
312-302
302+352-312
1
Pentaanzuur
+ 3 3
Gvr GHS05
314-412
273-301+330+331305+351+338
1
Propaanzuur
+ 3 3
Gvr GHS05
314
280-301+330+331305+351+338
1
Salicylzuur
+ 2 2
Gvr
GHS05GHS07
302-318
301+312-305+351+338
1
Sebacoylchloride
+ 3 3
Gvr
GHS05GHS07
302-314-335
280-301+330+331305+351+338
1
Stearinezuur
+ 1 1
Trichloorazijnzuur
Chemicaliën op school – nov 2014
+ 3 3
0
GHS05Gvr
GHS09
314-410
273-280301+330+331305+351+338
2
pagina 120
Naam
Formule
OH
L(+)-Wijnsteenzuur
H-codes
P-codes
+ 1 1 Wng GHS07
319
305+351+338
WGK O
O
HO
C
C
OH
O
D L LT SW GVS
1
OH
10.4.6 N-verbindingen
Naam
Formule
3-Aminoftaalhydrazide
D
L LT SW GVS
H-codes
P-codes
WGK O
+
2
2
-
-
-
Gvr
GHS06-GHS08- 351-341-331-311-301GHS05-GHS09 372-318-317-400
273-280-308+313302+352-305+351+338
2
+
3
3
Gvr
GHS02-GHS05225-332-312-302-314
GHS07
210-280-302+352301+330+331305+351+338
1
-
-
-
Gvr
GHS06-GHS08351-331-311-301-411
GHS09
273-281-301+310302+352-304+340
2
-
-
-
Gvr
GHS06-GHS08330-310-300-373-410
GHS09
260-264-273-280-280301+310
3
+
3
3
Gvr
GHS02-GHS04220-319-335
GHS07
210-280-301+330+331302+352-305+351+338
1
3
NH2
Aniline
Diethylamine
NH
N,N-Dimethylaniline
N
O
N
O
1,3-Dinitrobenzeen
N
O
Ethylamine
Chemicaliën op school – nov 2014
O
NH2
pagina 121
Naam
Formule
D
L LT SW GVS
H-codes
P-codes
WGK O
+
3
3
Gvr GHS05-GHS07
312-302-335-314
280-301+330+331302+352-305+351+338
1
-
-
-
Gvr
273-280-302+352304+340-312
2
-
-
-
Gvr GHS08-GHS07
350-302-319-315-412
201-273-308+313305+351+338-302+352
3
-
-
-
Gvr
GHS06-GHS08350-331-301-319-400
GHS09
201-273-281-304+340305+351+338-308+313
3
+
1
1
NH2
Hexaan-1,6-diamine
NH2
O
O
N
Nitrobenzeen
GHS06-GHS08- 351-361f-331-311-301GHS09
372-411
S
Thioaceetamide
C
NH2
NH2
o-Toluïdine
Ureum
1
10.4.7 Suikers en derivaten
Naam
Formule
D
L LT SW GVS
+
1
H-codes
P-codes
WGK O
OH
Cellulose
(
OH
O
HO
O
OH
O
HO
O
OH
Chemicaliën op school – nov 2014
)n
1
0
pagina 122
Naam
Formule
D
L LT SW GVS
H-codes
P-codes
WGK O
+
1
1
0
+
1
1
0
+
1
1
0
OR
(
OR
O
RO
Celluloseacetaat
OR
O
O
RO
O
OR
)n
O
R = H of
C
CH3
OH
C
HO
D(-)-Fructose
O
H
H
OH
H
OH
OH
O
OH
HO
OH
HO
HO
O
HC
H
HO
HO
D(+)-Galactose
H
OH
H
H
OH
OH
OH
OH
O
HO
OH
Chemicaliën op school – nov 2014
OH
pagina 123
Naam
Formule
D
L LT SW GVS
H-codes
P-codes
WGK O
+
1
1
0
+
1
1
0
+
1
1
0
+
1
1
0
O
HC
OH
H
HO
D(+)-Glucose
H
H
OH
H
OH
OH
OH
O
HO
HO
OH
OH
OH
HO
OH
O
D-(+)-Lactose monohydraat
HO
O
O
OH
HO
OH
OH
H2 O
OH
D-(+)-Maltose monohydraat
O
HO
HO
OH
OH
O
O
HO
OH
H2 O
OH
OH
HO
D-(+)-Sacharose
O
OH
HO
OH O
O
OH
OH
HO
Chemicaliën op school – nov 2014
pagina 124
Naam
Zetmeel (onoplosbaar)
Zetmeel (oplosbaar)
Formule
D L LT SW GVS
+ 1 1
+ 1 1
H-codes
P-codes
WGK O
0
0
10.4.8 Diversen
Naam
Agar
Albumine (uit kippeneiwit)
Formule
L-(+)-Ascorbinezuur
D L LT SW GVS
+ 1 1
+ 1 1
+
1
1
Benzeensulfonzuur
+
-
3
Gvr GHS05
Benzoylperoxide
+
3
3
Gvr
H-codes
P-codes
WGK O
0
1
OH
O
O
S
Chemicaliën op school – nov 2014
302-314
GHS01-GHS02241-319-317
GHS07
301+330+331305+351+338
1
210-280305+351+338302+352
1
pagina 125
Naam
Formule
D
L LT SW GVS
H-codes
P-codes
WGK O
+
2
2 Wng GHS07-GHS09
319-411
273-305+351+338
2
+
2
2
301
301+310
2
+
2
2
HO
N
Eriochroomzwart T
N
OH
O
N
O
S
O
O
O-
+
Na
N
Methyloranje
N
O
+ -
Na
Natrium-2,6-dichloorfenolindofenol
Chemicaliën op school – nov 2014
N
Gvr GHS06
24
S
O
O
3
pagina 126
Naam
Formule
D
L LT SW GVS
H-codes
P-codes
+
3
3 Wng GHS07
319-315-317
280-302+352305+351+338
+
1
1
WGK O
OH
O
O
S
Sulfanilzuur
1
NH2
Tannine
1
10.5 Indicatoren en testreagentia
Naam
Formule
Br
D
L LT SW GVS
H-codes
P-codes
WGK O
+
1
1
2
+
1
1
2
+
1
1
2
O
O
S
O
HO
Broomcresolgroen
Br
Br
Br
OH
O
O
Broomfenolrood
S
O
Br
HO
OH
O
O
S
O
Broomthymolblauw
Br
HO
OH
Br
Chemicaliën op school – nov 2014
pagina 127
Naam
Formule
D
L LT SW GVS
+
1
1
H-codes
P-codes
WGK O
O
O
S
O
m-Cresolrood
HO
2
OH
Fehling's reagens A
4,43% Cu-sulfaat
+
2
2
GHS09
411
Fehling's reagens B
34,6% K-Na- tartraat in 10%
NaOH
+
2
2
Gvr GHS05
314
+
3
3
Gvr GHS06-GHS09 301-410
-
-
-
Gvr GHS08
+
+
+
+
+
+
+
1
1
2
1
1
1
1
1
1
2
1
1
1
1 Wng GHS07
273
280305+351+338310
1
273-301+310
3
201-281308+313
3
1
N
N
1,10-Fenantroline
24
OH
Fenolftaleïne (conc>=0,1%)
HO
O
C
350(-341361f)
O
Fenolftaleïne (conc<0,1%)
Fenolrood
Ferroïne (0,025 mol/l)
Fluoresceïne
Lakmoes
Lugol
Methyleenblauw B
Chemicaliën op school – nov 2014
2% KI + 1% I2
EUH210
302
301+312
2
2
2
2
3
1
3
pagina 128
Naam
Nesslerreagens
Formule
D
L LT SW GVS
0,09 M tetrajodomercuraat(II)
in 16% kaliumhydroxide
+
-
-
+
1
1
Neutraalrood
Ninhydrine
Schiff's reagens
Sudan III
Sudanzwart B
Thymolblauw
Chemicaliën op school – nov 2014
0,1% fuchsine, 1,8%
dinatriumbisulfiet, 0,64% HCl
H-codes
P-codes
273-280301+310GHS06-GHS05- 301-311-331Gvr
301+330+331GHS08
314-373-412
304+340305+351+338
WGK O
3
2
+
3
3 Wng GHS07
302-315-319
+
2
2
EUH210
+
+
+
1
1
1
1
1
1
301+312302+352305+351+338
2
0
3
3
2
pagina 129
10.6 Opmerkingen
1
2
3
4
5
6
7
8
9
10
11
12
13
14
15
16
17
18
19
20
21
22
23
24
25
26
27
Grote hoeveelheden reageren zeer heftig met water
Niet gebruiken om reacties mee uit te voeren. Bij reactie met oxidantia ontstaan Cr(VI)-zouten die kankerverwekkend en milieuschadelijk zijn.
Gebruik bij voorkeur gestabiliseerde (niet-pyrofore) poeders
De leerlingen enkel met zeer kleine hoeveelheden laten werken. Explosiegevaar: bij langdurig bewaren (> 3 maanden) kunnen zich aan het oppervlak
peroxiden (geel gekleurd) vormen die bij versnijden een explosie kunnen veroorzaken.
Vermijd het gebruik van kwikmetaal, zeker in open toepassingen. Enkel voor demonstratiedoeleinden gebruiken als er een kwikopruimset aanwezig is en de
leerkracht de nodige instructies kent voor het gebruik ervan. De recipiënt zeer goed afsluiten na gebruik (kwikdampen zijn zeer giftig). Gemorst en niet
opgeruimd kwik kunnen blootstellingen tot ver boven de toegelaten grenswaarden veroorzaken.
Gebruik, indien mogelijk, alternatieven. Loodverbindingen kunnen vruchtbeschadigend zijn.
De leerlingen enkel met zeer kleine hoeveelheden laten werken. Er is explosiegevaar bij contact van grotere hoeveelheden met water.
Opletten bij het verwarmen van joodschilfers: jooddampen zijn giftig.
In sommige richtingen met veel praktijkuren chemie moet men leren verdunde oplossingen maken door te vertrekken van geconcentreerde zuren. Hiervoor
is het uiteraard toegestaan dat de leerlingen deze oplossingen in veilige omstandigheden leren gebruiken.
Gebruik als alternatief, indien mogelijk, calciumoxide (CaO).
Reactie met water verloopt sterk exotherm.
Gebruik als alternatief, indien mogelijk, calciumdihydroxide (Ca(OH)2)
Kalkwater (oplossing van calciumdihydroxide mag in alle graden door de leerlingen gebruikt worden.
Het hydraat van aluminiumtrichloride is minder gevaarlijk.
Gebruik als alternatief, indien mogelijk, calciumdichloride (CaCl2)
Gebruik, indien mogelijk, alternatieven.
Gebruik alternatieven zoals anhydrisch kopersulfaat of een mengsel van zetmeel en dijood.
De vaste stof niet verwarmen! Kan ook bij wrijving exploderen.
Gebruik kaliumjodaat als alternatief.
In oplossing mogen deze stoffen door de leerlingen gebruikt worden.
De leerlingen enkel met zeer kleine hoeveelheden vaste stof laten werken. Voorzichtig zijn bij het verwarmen van de vaste stof!
Sommige stoffen zijn courant aanwezig in het thuismilieu. Dit betekent echter niet dat aan deze stoffen geen gevaren verbonden zijn. Het is echter zinvol
om de leerlingen er veilig en milieubewust mee te leren omgaan.
In droge toestand explosief!
Een verdunde oplossing gebruiken.
Loodpoeder is niet toegelaten (noch voor leerlingenproeven, noch voor demonstratieproeven.
Gebruik zilveroxide voor het uitvoeren van de thermolyseproef.
Bewaren in een dubbele container. De buitenste container is onbreekbaar en bevat vast natriumthiosulfaat om vrijgekomen dibroom te binden.
Chemicaliën op school – nov 2014
pagina 130
28
29
30
31
32
33
34
Gebruik als minder gevaarlijk alternatief di- of trichloorazijnzuur.
Gebruik van deze stof is enkel toegelaten via eigen bereiding. Deze stof nooit in voorraad bewaren.
Door de verzadigde oplossing van dibroom in water 4,2 x te verdunnen wordt een oplossing verkregen die niet meer ingedeeld is als gevaarlijke stof.
Leerlingen werken enkel met de stof in oplossing.
Gebruik andere (cyclo)alkanen als alternatief (bv. cyclohexaan, heptaan, ...).
Opslaan op een droge plaats en in een goed gesloten recipiënt.
Bij voorkeur koel opslaan (enkel in explosieveilige koelkast!)
Chemicaliën op school – nov 2014
pagina 131
Nuttige informatiebronnen
1
Websites
Classification & Labelling Inventory
(http://echa.europa.eu/information-onchemicals/cl-inventory)
Officiële database van de ECHA (European
Chemical Agency) met classificatie- en
etiketteringsinformatie over
bekendgemaakte en geregistreerde stoffen
(Engelstalig).
ICSC – International Chemical Safety Cards
Nederlandstalige versie:
http://web.archive.org/web/20130424210842
/http://www.cdc.gov/niosh/ipcs/dutch.html
Engelstalige versie (meer stoffen):
http://www.ilo.org/dyn/icsc
Databank met overzichtelijke en compacte
veiligheidsinstructiekaarten van een
duizendtal stoffen. Zeer nuttig om
(veiligheids)gegevens van stoffen op te
zoeken.
HSDB-databank
(http://toxnet.nlm.nih.gov/cgibin/sis/htmlgen?HSDB.htm)
De HSDB-databank van TOXNET geeft zeer
uitgebreide informatie over de toxiciteit van
duizenden chemicaliën, met
literatuurreferenties (Engelstalig).
CSST-databank
(http://www.reptox.csst.qc.ca)
Info over veiligheid, toxicologie,
alternatieven, … voor tal van chemicaliën
(Commission de la Santé et de la Sécurité du
Travail, Québec, Canada) (Franstalig)
GDL
(http://www.gefahrstoff-info.de)
Gefahrstoffdatenbank der Länder.
Veiligheidsinformatie over meer dan 1000
stoffen (Duitstalig)
ChemBiofinder
(http://chembiofinder.cambridgesoft.com/che
mbiofinder/Forms/Home/ContentArea/Home.
aspx)
Zeer uitgebreide databank van chemische
producten met voor ieder product
chemische en fysische eigenschappen en
verwijzingen naar andere websites.
(Engelstalig)
Welzijn op school
(http://www.welzijn-op-school.be)
Website van Coprant met informatie over de
toepassing van de welzijnswetgeving op
scholen. Hier kunnen ook
werkplekinstructiekaarten van heel wat
chemicaliën gedownload worden.
KMK
(http://www.nibis.de/~auge/seiten/themen/r
echt_be/risu_kmk/recht_kmk_richtln.html)
Richtlijnen voor veiligheid in het onderwijs.
Met onder meer aanbevelingen voor gebruik
van chemicaliën in het onderwijs,
checklijsten, inrichting van lokalen
(Duitstalig).
Chemicaliën op school – nov 2014
pagina 132
www.gevaarlijkestoffen.be
Website met informatie over gevaarlijke
stoffen. Hier kan ook de databank
gevaarlijke stoffen (dBGS) gedownload
worden.
Federale overheidsdienst Werkgelegenheid,
Arbeid en Sociaal Overleg (FOD WASO)
(http://www.werk.belgie.be)
Wetgeving, brochures en aanvullende
informatie inzake Welzijn op het Werk.
Vlaamse Navigator Milieuwetgeving
(http://navigator.emis.vito.be)
Portaal tot de volledige milieuwetgeving in
Vlaanderen.
EUR-lex
(http://eur-lex.europa.eu/nl/index.htm)
Portaalsite voor Europese wetgeving.
Bovendien bieden de leveranciers en producenten van chemicaliën etiketgegevens en
veiligheidsinformatiebladen (MSDS) aan op hun websites.
2
Overige informatiebronnen
Gevaarlijke chemische producten, Brochure uit de reeks SOBANE-strategie, Federale Overheidsdienst
Werkgelegenheid, Arbeid en Sociaal Overleg
http://www.werk.belgie.be/publicationDefault.aspx?id=3700
Veiligheid en hygiëne in chemische laboratoria, Brochure uitgegeven door de Federale Overheidsdienst
Werkgelegenheid, Arbeid en Sociaal Overleg
http://www.werk.belgie.be/publicationDefault.aspx?id=4278
Wetgeving Welzijn op het Werk (Wet Welzijn op het Werk en de CODEX)
http://www.werk.belgie.be/defaultTab.aspx?id=556
Vlaams Reglement betreffende de milieuvergunning (Vlarem I en Vlarem II)
http://navigator.emis.vito.be/milnav-consult/faces/consultatieOverzicht.jsp
Verordening nr. 1272/2008 van het Europees Parlement en de Raad van 16 december 2008 betreffende de
indeling, etikettering en verpakking van stoffen en mengsels (zgn. CLP-verordening)
http://eur-lex.europa.eu/legal-content/NL/ALL/?uri=CELEX:32008R1272
Einstufung aufgrund der Verwaltungsvorschrift wassergefährdender Stoffe (VwVwS)
http://www.umweltbundesamt.de/wgs/vwvws.htm
Chemicaliën op school – nov 2014
pagina 133
Bijlagen
Bijlage 1 – Gevarenpictogrammen, H-zinnen en Pzinnen volgens de CLP-GHS reglementering
1
Gevarenpictogrammen
Instabiele ontplofbare stoffen
Ontplofbaar - subklasse 1.1, 1.2, 1.3 en 1.4
Zelfontledende stoffen of mengsels - types A en B
Organische peroxiden - types A en B
GHS01
GHS02
Zelfontledende stoffen of mengsels - types B, C, D, E en F
Organische peroxiden - types B, C, D, E en F
Ontvlambare gassen - categorie 1
Ontvlambare aerosolen - categorieën 1 en 2
Ontvlambare vloeistoffen - categorieën 1, 2 en 3
Ontvlambare vaste stoffen - categorieën 1 en 2
Pyrofore vloeistoffen - categorie 1
Pyrofore vaste stoffen - categorie 1
Voor zelfverhitting vatbare stoffen of mengsels - categorieën 1 en 2
Stoffen of mengsels die in contact met water ontvlambare gassen
ontwikkelen categorieën 1, 2 en 3
Oxiderende vloeistoffen - categorieën 1, 2 en 3
Oxiderende vaste stoffen - categorieën 1, 2 en 3
Oxiderende gassen - categorie 1
GHS03
Gassen onder druk (samengeperst, vloeibaar, sterk gekoeld of opgelost)
GHS04
Bijtende stoffen voor metalen - categorie 1
Huidcorrosie/-irritatie - categorie 1A, 1B en 1C
Ernstig oogletsel/oogirritatie - categorie 1
GHS05
Chemicaliën op school – nov 2014 – bijlagen
pagina 137
Acute toxiciteit - categorieën 1, 2 en 3
GHS06
GHS07
GHS08
Acute toxiciteit - categorie 4
Huidcorrosie/-irritatie - categorie 2
Ernstig oogletsel/oogirritatie - categorie 2
Inhalatie- of huidallergenen - huidallergenen categorie 1
Doelorgaantoxiciteit bij eenmalige blootstelling - categorie 3
Gevaar voor de ozonlaag – categorie 1
Inhalatie- of huidallergenen - inhalatieallergenen categorieën 1, 1A en 1B
Mutageniteit in geslachtscellen - categorieën 1A, 1B en 2
Kankerverwekkendheid - categorieën 1A, 1B en 2
Voortplantingstoxiciteit - categorieën 1A, 1B en 2
Doelorgaantoxiciteit bij eenmalige blootstelling - categorieën 1 en 2
Doelorgaantoxiciteit bij herhaalde blootstelling - categorieën 1 en 2
Aspiratiegevaar - categorie 1
Acute toxiciteit (aquatisch milieu) - categorie 1
Chronische toxiciteit (aquatisch milieu) - categorieën 1 en 2
GHS09
Chemicaliën op school – nov 2014 – bijlagen
pagina 138
2
H(azard)-zinnen
200
201
202
203
Instabiele ontplofbare stof.
Ontplofbare stof; gevaar voor massa-explosie.
Ontplofbare stof; ernstig gevaar voor scherfwerking.
Ontplofbare stof; gevaar voor brand, luchtdrukwerking of
scherfwerking.
204
Gevaar voor brand of scherfwerking.
205
Gevaar voor massa-explosie bij brand.
220
Zeer licht ontvlambaar gas.
221
Ontvlambaar gas.
222
Zeer licht ontvlambare aerosol.
223
Ontvlambare aerosol.
224
Zeer licht ontvlambare vloeistof en damp.
225
Licht ontvlambare vloeistof en damp.
226
Ontvlambare vloeistof en damp.
228
Ontvlambare vaste stof.
240
Ontploffingsgevaar bij verwarming.
241
Brand- of ontploffingsgevaar bij verwarming.
242
Brandgevaar bij verwarming.
250
Vat spontaan vlam bij blootstelling aan lucht.
251
Vatbaar voor zelfverhitting: kan vlam vatten.
252
In grote hoeveelheden vatbaar voor zelfverhitting; kan vlam vatten.
260
In contact met water komen ontvlambare gassen vrij die spontaan
kunnen ontbranden.
261
In contact met water komen ontvlambare gassen vrij.
270
Kan brand veroorzaken of bevorderen; oxiderend.
271
Kan brand of ontploffingen veroorzaken; sterk oxiderend.
272
Kan brand bevorderen; oxiderend.
280
Bevat gas onder druk; kan ontploffen bij verwarming.
281
Bevat sterk gekoeld gas; kan cryogene brandwonden of letsel
veroorzaken.
290
Kan bijtend zijn voor metalen.
300
Dodelijk bij inslikken.
300+310
Dodelijk bij inslikken en bij contact met de huid.
300+310+330 Dodelijk bij inslikken, bij contact met de huid en bij inademing.
300+330
Dodelijk bij inslikken en bij inademing.
301
Giftig bij inslikken.
301+311
Giftig bij inslikken en bij contact met de huid.
301+311+331 Giftig bij inslikken, bij contact met de huid en bij inademing.
301+331
Giftig bij inslikken en bij inademing.
302
Schadelijk bij inslikken.
302+312
Schadelijk bij inslikken en bij contact met de huid.
302+312+332 Schadelijk bij inslikken, bij contact met de huid en bij inademing.
302+332
Schadelijk bij inslikken en bij inademing.
304
Kan dodelijk zijn als de stof bij inslikken in de luchtwegen terechtkomt.
310
Dodelijk bij contact met de huid.
310+330
Dodelijk bij contact met de huid en bij inademing.
311
Giftig bij contact met de huid.
311+331
Giftig bij contact met de huid en bij inademing.
Chemicaliën op school – nov 2014 – bijlagen
pagina 139
312
312+332
314
315
317
318
319
330
331
332
334
335
336
340
341
350
350i
360
360D
360Df
360F
360Fd
360FD
361
361d
361f
361fd
362
370
Schadelijk bij contact met de huid.
Schadelijk bij contact met de huid en bij inademing.
Veroorzaakt ernstige brandwonden en oogletsel.
Veroorzaakt huidirritatie.
Kan een allergische huidreactie veroorzaken.
Veroorzaakt ernstig oogletsel.
Veroorzaakt ernstige oogirritatie.
Dodelijk bij inademing.
Giftig bij inademing.
Schadelijk bij inademing.
Kan bij inademing allergie- of astmasymptomen of
ademhalingsmoeilijkheden veroorzaken.
Kan irritatie van de luchtwegen veroorzaken.
Kan slaperigheid of duizeligheid veroorzaken.
Kan genetische schade veroorzaken <blootstellingsroute vermelden
indien afdoende bewezen is dat het gevaar bij andere
blootstellingsroutes niet aanwezig is>.
Verdacht van het veroorzaken van genetische schade
<blootstellingsroute vermelden indien afdoende bewezen is dat het
gevaar bij andere blootstellingsroutes niet aanwezig is>.
Kan kanker veroorzaken <blootstellingsroute vermelden indien
afdoende bewezen is dat het gevaar bij andere blootstellingsroutes niet
aanwezig is>.
Kan kanker veroorzaken bij inademing.
Kan de vruchtbaarheid of het ongeboren kind schaden <specifiek effect
vermelden indien bekend> <blootstellingsroute vermelden indien
afdoende bewezen is dat het gevaar bij andere blootstellingsroutes niet
aanwezig is>.
Kan het ongeboren kind schaden.
Kan het ongeboren kind schaden. Kan mogelijks de vruchtbaarheid
schaden.
Kan de vruchtbaarheid schaden.
Kan de vruchtbaarheid schaden. Kan mogelijks het ongeboren kind
schaden.
Kan de vruchtbaarheid schaden. Kan het ongeboren kind schaden.
Kan mogelijks de vruchtbaarheid of het ongeboren kind schaden
<specifiek effect vermelden indien bekend> <blootstellingsroute
vermelden indien afdoende bewezen is dat het gevaar bij andere
blootstellingsroutes niet aanwezig is>.
Kan mogelijks het ongeboren kind schaden.
Kan mogelijks de vruchtbaarheid schaden.
Kan mogelijks de vruchtbaarheid schaden. Kan mogelijks het ongeboren
kind schaden.
Kan schadelijk zijn via de borstvoeding.
Veroorzaakt schade aan organen <of alle betrokken organen vermelden
indien bekend> <blootstellingsroute vermelden indien afdoende
bewezen is dat het gevaar bij andere blootstellingsroutes niet aanwezig
is>.
Chemicaliën op school – nov 2014 – bijlagen
pagina 140
371
372
373
400
410
411
412
413
420
EUH001
EUH006
EUH014
EUH018
EUH019
EUH029
EUH031
EUH032
EUH044
EUH066
EUH070
EUH071
EUH201
EUH201A
EUH202
EUH203
EUH204
EUH205
EUH206
EUH207
Kan schade aan organen <of alle betrokken organen vermelden indien
bekend> veroorzaken <blootstellingsroute vermelden indien afdoende
bewezen is dat het gevaar bij andere blootstellingsroutes niet aanwezig
is>.
Veroorzaakt schade aan organen <of alle betrokken organen vermelden
indien bekend> bij langdurige of herhaalde blootstelling
<blootstellingsroute vermelden indien afdoende bewezen is dat het
gevaar bij andere blootstellingsroutes niet aanwezig is>.
Kan schade aan organen <of alle betrokken organen vermelden indien
bekend> veroorzaken bij langdurige of herhaalde blootstelling
<blootstellingsroute vermelden indien afdoende bewezen is dat het
gevaar bij andere blootstellingsroutes niet aanwezig is>.
Zeer giftig voor in het water levende organismen.
Zeer giftig voor in het water levende organismen, met langdurige
gevolgen.
Giftig voor in het water levende organismen, met langdurige gevolgen.
Schadelijk voor in het water levende organismen, met langdurige
gevolgen.
Kan langdurige schadelijke gevolgen voor in het water levende
organismen hebben.
Schadelijk voor de volksgezondheid en het milieu door afbraak van ozon
in de bovenste lagen van de atmosfeer.
In droge toestand ontplofbaar.
Ontplofbaar met en zonder lucht.
Reageert heftig met water.
Kan bij gebruik een ontvlambaar/ontplofbaar damp-luchtmengsel
vormen.
Kan ontplofbare peroxiden vormen.
Vormt giftig gas in contact met water.
Vormt giftig gas in contact met zuren.
Vormt zeer giftig gas in contact met zuren.
Ontploffingsgevaar bij verwarming in afgesloten toestand.
Herhaalde blootstelling kan een droge of een gebarsten huid
veroorzaken.
Giftig bij oogcontact.
Bijtend voor de luchtwegen.
Bevat lood. Mag niet worden gebruikt voor voorwerpen waarin
kinderen kunnen bijten of waaraan kinderen kunnen zuigen.
Let op! Bevat lood.
Cyanoacrylaat. Gevaarlijk. Kleeft binnen enkele seconden aan huid en
oogleden. Buiten het bereik van kinderen houden.
Bevat zeswaardig chroom. Kan een allergische reactie veroorzaken.
Bevat isocyanaten. Kan een allergische reactie veroorzaken.
Bevat epoxyverbindingen. Kan een allergische reactie veroorzaken.
Let op! Niet in combinatie met andere producten gebruiken. Er kunnen
gevaarlijke gassen (chloor) vrijkomen.
Let op! Bevat cadmium. Bij het gebruik ontwikkelen zich gevaarlijke
dampen. Zie de aanwijzingen van de fabrikant. Neem de
veiligheidsvoorschriften in acht.
Chemicaliën op school – nov 2014 – bijlagen
pagina 141
EUH208
EUH209
EUH209A
EUH210
EUH401
Bevat <naam van de sensibiliserende stof>. Kan een allergische reactie
veroorzaken.
Kan bij gebruik licht ontvlambaar worden.
Kan bij gebruik ontvlambaar worden.
Veiligheidsinformatieblad op verzoek verkrijgbaar.
Volg de gebruiksaanwijzing om gevaar voor de menselijke gezondheid
en het milieu te voorkomen.
Chemicaliën op school – nov 2014 – bijlagen
pagina 142
3
P(recautionary)-zinnen
101
102
103
201
202
210
211
220
221
222
223
230
231
231+232
232
233
234
235
235+410
240
241
242
243
244
250
251
260
261
262
263
264
270
271
272
273
280
281
282
283
284
Bij het inwinnen van medisch advies, de verpakking of het etiket ter
beschikking houden.
Buiten het bereik van kinderen houden.
Alvorens te gebruiken, het etiket lezen.
Alvorens te gebruiken de speciale aanwijzingen raadplegen.
Pas gebruiken nadat u alle veiligheidsvoorschriften gelezen en begrepen
heeft.
Verwijderd houden van warmte/vonken/open vuur/hete oppervlakken.
— Niet roken.
Niet in een open vuur of op andere ontstekingsbronnen spuiten.
Van kleding/…/brandbare stoffen verwijderd houden/bewaren.
Vermenging met brandbare stoffen… absoluut vermijden.
Contact met de lucht vermijden.
Contact met water vermijden in verband met een heftige reactie en een
mogelijke wolkbrand.
Vochtig houden met…
Onder inert gas werken.
Onder inert gas werken. Tegen vocht beschermen.
Tegen vocht beschermen.
In goed gesloten verpakking bewaren.
Uitsluitend in de oorspronkelijke verpakking bewaren.
Koel bewaren.
Koel bewaren. Tegen zonlicht beschermen.
Opslag- en opvangreservoir aarden.
Explosieveilige elektrische/ventilatie-/verlichtings-/…apparatuur
gebruiken.
Uitsluitend vonkvrij gereedschap gebruiken.
Voorzorgsmaatregelen treffen tegen ontladingen van statische
elektriciteit.
Reduceerventielen vrij van olie en vet houden.
Malen/schokken/…/wrijving vermijden.
Houder onder druk: ook na gebruik niet doorboren of verbranden.
Stof/rook/gas/nevel/damp/spuitnevel niet inademen.
Inademing van stof/rook/gas/nevel/damp/spuitnevel vermijden.
Contact met de ogen, de huid of de kleding vermijden.
Bij zwangerschap of borstvoeding aanraking vermijden.
Na het werken met dit product … grondig wassen.
Niet eten, drinken of roken tijdens het gebruik van dit product.
Alleen buiten of in een goed geventileerde ruimte gebruiken.
Verontreinigde werkkleding mag de werkruimte niet verlaten.
Voorkom lozing in het milieu.
Beschermende handschoenen/beschermende
kleding/oogbescherming/gelaatsbescherming dragen.
De nodige persoonlijke beschermingsuitrusting gebruiken.
Koude-isolerende handschoenen/gelaatsbescherming/oogbescherming
dragen.
Vuur/vlambestendige/brandwerende kleding dragen.
Adembescherming dragen.
Chemicaliën op school – nov 2014 – bijlagen
pagina 143
285
301
301+310
Bij ontoereikende ventilatie een geschikte adembescherming dragen.
NA INSLIKKEN:
NA INSLIKKEN: onmiddellijk een ANTIGIFCENTRUM of een arts
raadplegen.
301+312
NA INSLIKKEN: bij onwel voelen een ANTIGIFCENTRUM of een arts
raadplegen.
301+330+331 NA INSLIKKEN: de mond spoelen — GEEN braken opwekken.
302
BIJ CONTACT MET DE HUID:
302+334
BIJ CONTACT MET DE HUID: in koud water onderdompelen/nat verband
aanbrengen.
302+350
BIJ CONTACT MET DE HUID: voorzichtig wassen met veel water en zeep.
302+352
BIJ CONTACT MET DE HUID: met veel water en zeep wassen.
303
BIJ CONTACT MET DE HUID (of het haar):
303+361+353 BIJ CONTACT MET DE HUID (of het haar): verontreinigde kleding
onmiddellijk uittrekken — huid met water afspoelen/afdouchen.
304
NA INADEMING:
304+340
NA INADEMING: het slachtoffer in de frisse lucht brengen en laten
rusten in een houding die het ademen vergemakkelijkt.
304+341
NA INADEMING: bij ademhalingsmoeilijkheden het slachtoffer in de
frisse lucht brengen en laten rusten in een houding die het ademen
vergemakkelijkt.
305
BIJ CONTACT MET DE OGEN:
305+351+338 BIJ CONTACT MET DE OGEN: voorzichtig afspoelen met water
gedurende een aantal minuten; contactlenzen verwijderen, indien
mogelijk; blijven spoelen.
306
NA MORSEN OP KLEDING:
306+360
NA MORSEN OP KLEDING: verontreinigde kleding en huid onmiddellijk
met veel water afspoelen en pas daarna kleding uittrekken.
307
NA blootstelling:
307+311
NA blootstelling: een ANTIGIFCENTRUM of een arts raadplegen.
308
NA (mogelijke) blootstelling:
308+313
NA (mogelijke) blootstelling: een arts raadplegen.
309
NA blootstelling of bij onwel voelen:
309+311
NA blootstelling of bij onwel voelen: een ANTIGIFCENTRUM of een arts
raadplegen.
310
Onmiddellijk een ANTIGIFCENTRUM of een arts raadplegen.
311
Een ANTIGIFCENTRUM of een arts raadplegen.
312
Bij onwel voelen een ANTIGIFCENTRUM of een arts raadplegen.
313
Een arts raadplegen.
314
Bij onwel voelen een arts raadplegen.
315
Onmiddellijk een arts raadplegen.
320
Specifieke behandeling dringend vereist (zie … op dit etiket).
321
Specifieke behandeling vereist (zie … op dit etiket).
322
Specifieke maatregelen (zie … op dit etiket).
330
De mond spoelen.
331
GEEN braken opwekken.
332
Bij huidirritatie:
332+313
Bij huidirritatie: een arts raadplegen.
333
Bij huidirritatie of uitslag:
333+313
Bij huidirritatie of uitslag: een arts raadplegen.
Chemicaliën op school – nov 2014 – bijlagen
pagina 144
334
335
335+334
In koud water onderdompelen/nat verband aanbrengen.
Losse deeltjes van de huid afvegen.
Losse deeltjes van de huid afvegen. In koud water onderdompelen/nat
verband aanbrengen.
336
Bevroren lichaamsdelen met lauw water ontdooien. Niet wrijven op de
betrokken plaatsen.
337
Bij aanhoudende oogirritatie:
337+313
Bij aanhoudende oogirritatie: een arts raadplegen.
338
Contactlenzen verwijderen, indien mogelijk. Blijven spoelen.
340
Het slachtoffer in de frisse lucht brengen en laten rusten in een houding
die het ademen vergemakkelijkt.
341
Bij ademhalingsmoeilijkheden het slachtoffer in de frisse lucht brengen
en laten rusten in een houding die het ademen vergemakkelijkt.
342
Bij ademhalingssymptomen:
342+311
Bij ademhalingssymptomen: een ANTIGIFCENTRUM of een arts
raadplegen.
350
Voorzichtig wassen met veel water en zeep.
351
Voorzichtig afspoelen met water gedurende een aantal minuten.
352
Met veel water en zeep wassen.
353
Huid met water afspoelen/afdouchen.
360
Verontreinigde kleding en huid onmiddellijk met veel water afspoelen
en pas daarna kleding uittrekken.
361
Verontreinigde kleding onmiddellijk uittrekken.
362
Verontreinigde kleding uittrekken en wassen alvorens deze opnieuw te
gebruiken.
363
Verontreinigde kleding wassen alvorens deze opnieuw te gebruiken.
370
In geval van brand:
370+376
In geval van brand: het lek dichten als dat veilig gedaan kan worden.
370+378
In geval van brand: blussen met …
370+380
In geval van brand: evacueren.
370+380+375 In geval van brand: evacueren. Op afstand blussen omwille van
ontploffingsgevaar.
371
In geval van grote brand en grote hoeveelheden:
371+380+375 In geval van grote brand en grote hoeveelheden: evacueren. Op afstand
blussen omwille van ontploffingsgevaar.
372
Ontploffingsgevaar in geval van brand.
373
NIET blussen wanneer het vuur de ontplofbare stoffen bereikt.
374
Met normale voorzorgen vanaf een redelijke afstand blussen.
375
Op afstand blussen omwille van ontploffingsgevaar.
376
Het lek dichten als dat veilig gedaan kan worden.
377
Brand door lekkend gas: niet blussen, tenzij het lek veilig gedicht kan
worden.
378
Blussen met …
380
Evacueren.
381
Alle ontstekingsbronnen wegnemen als dat veilig gedaan kan worden.
390
Gelekte/gemorste stof opnemen om materiële schade te vermijden.
391
Gelekte/gemorste stof opruimen.
401
… bewaren.
402
Op een droge plaats bewaren.
402+404
Op een droge plaats bewaren. In gesloten verpakking bewaren.
Chemicaliën op school – nov 2014 – bijlagen
pagina 145
403
403+233
403+235
404
405
406
407
410
410+403
410+412
411
411+235
412
413
420
422
501
502
Op een goed geventileerde plaats bewaren.
Op een goed geventileerde plaats bewaren. In goed gesloten
verpakking bewaren.
Op een goed geventileerde plaats bewaren. Koel bewaren.
In gesloten verpakking bewaren.
Achter slot bewaren.
In corrosiebestendige/… houder met corrosiebestendige
binnenbekleding bewaren.
Ruimte laten tussen stapels/pallets.
Tegen zonlicht beschermen.
Tegen zonlicht beschermen. Op een goed geventileerde plaats
bewaren.
Tegen zonlicht beschermen. Niet blootstellen aan temperaturen boven
50 °C/122 °F.
Bij maximaal … °C/… °F bewaren.
Bij maximaal … °C/… °F bewaren. Koel bewaren.
Niet blootstellen aan temperaturen boven 50 °C/122 °F.
Bulkmateriaal, indien meer dan … kg/… lbs, bij temperaturen van
maximaal … °C bewaren.
Gescheiden van ander materiaal bewaren.
Onder … bewaren.
Inhoud/verpakking afvoeren naar …
Raadpleeg fabrikant/leverancier voor informatie over
terugwinning/recycling.
Chemicaliën op school – nov 2014 – bijlagen
pagina 146
Bijlage 2 – Oude gevarenpictogrammen, risicozinnen
en veiligheidsaanbevelingen (9)
1
9
Gevarenpictogrammen
T+
zeer giftig
T
giftig
Xn
schadelijk
Xi
irriterend
C
corrosief
F+
zeer licht
ontvlambaar
F
licht ontvlambaar
O
E
N
oxiderend
ontplofbaar
milieugevaarlijk
Deze etiketgegevens zijn nog toegelaten voor mengsels die voor 1 juni 2015 in de handel gebracht worden.
Zelfs daarna zullen ze nog gedurende langere tijd te zien zijn op bestaande verpakkingen. Het is daarom
aangewezen de betekenis van de gevarenpictogrammen te kennen.
Chemicaliën op school – nov 2014 – bijlagen
pagina 147
2
R1
R2
R3
R4
R5
R6
R7
R8
R9
R10
R11
R12
R14
R15
R16
R17
R18
R19
R20
R21
R22
R23
R24
R25
R26
R27
R28
R29
R30
R31
R32
R33
R34
R35
R36
R37
R38
R39
R40
R41
R42
R43
R44
R45
R46
R48
R49
R(isk)zinnen
In droge toestand ontplofbaar.
Ontploffingsgevaar door schok, wrijving, vuur of andere ontstekingsoorzaken.
Ernstig ontploffingsgevaar door schok, wrijving, vuur of andere
ontstekingsoorzaken.
Vormt met metalen zeer gemakkelijk ontplofbare verbindingen.
Ontploffingsgevaar door verwarming.
Ontplofbaar met en zonder lucht.
Kan brand veroorzaken.
Bevordert de ontbranding van brandbare stoffen.
Ontploffingsgevaar bij menging met brandbare stoffen.
Ontvlambaar.
Licht ontvlambaar.
Zeer licht ontvlambaar.
Reageert heftig met water.
Vormt zeer licht ontvlambaar gas in contact met water.
Ontploffingsgevaar bij menging met oxiderende stoffen.
Spontaan ontvlambaar in lucht.
Kan bij gebruik een ontvlambaar of ontplofbaar damp-luchtmengsel vormen.
Kan ontplofbare peroxiden vormen.
Schadelijk bij inademing.
Schadelijk bij aanraking met de huid.
Schadelijk bij opname door de mond.
Giftig bij inademing.
Giftig bij aanraking met de huid.
Giftig bij opname door de mond.
Zeer giftig bij inademing.
Zeer giftig bij aanraking met de huid.
Zeer giftig bij opname door de mond.
Vormt giftig gas in contact met water.
Kan bij gebruik licht ontvlambaar worden.
Vormt giftige gassen in contact met zuren.
Vormt zeer giftige gassen in contact met zuren.
Gevaar voor cumulatieve effecten.
Veroorzaakt brandwonden.
Veroorzaakt ernstige brandwonden.
Irriterend voor de ogen.
Irriterend voor de ademhalingswegen.
Irriterend voor de huid.
Gevaar voor ernstige onherstelbare effecten.
Carcinogene effecten zijn niet uitgesloten.
Gevaar voor ernstig oogletsel.
Kan overgevoeligheid veroorzaken bij inademing.
Kan overgevoeligheid veroorzaken bij aanraking met de huid.
Ontploffingsgevaar bij verwarming in afgesloten toestand.
Kan kanker veroorzaken.
Kan erfelijke genetische schade veroorzaken.
Gevaar voor ernstige schade aan de gezondheid bij langdurige blootstelling.
Kan kanker veroorzaken bij inademing.
Chemicaliën op school – nov 2014 – bijlagen
pagina 148
R50
Zeer giftig voor in het water levende organismen.
R51
Giftig voor in het water levende organismen.
R52
Schadelijk voor in het water levende organismen.
R53
Kan in het aquatisch milieu op lange termijn schadelijke effecten veroorzaken.
R54
Giftig voor planten.
R55
Giftig voor dieren.
R56
Giftig voor bodemorganismen.
R57
Giftig voor bijen.
R58
Kan in het milieu op lange termijn schadelijke effecten veroorzaken.
R59
Gevaarlijk voor de ozonlaag.
R60
Kan de vruchtbaarheid schaden.
R61
Kan het ongeboren kind schaden.
R62
Mogelijk gevaar voor verminderde vruchtbaarheid.
R63
Mogelijk gevaar voor beschadiging van het ongeboren kind.
R64
Kan schadelijk zijn via de borstvoeding.
R65
Schadelijk: kan longschade veroorzaken na verslikken.
R66
Herhaalde blootstelling kan een droge of een gebarsten huid veroorzaken.
R67
Dampen kunnen slaperigheid en duizeligheid veroorzaken.
R68
Onherstelbare effecten zijn niet uitgesloten.
R14/15
Reageert heftig met water en vormt daarbij zeer licht ontvlambaar gas.
R15/29
Vormt giftig en zeer licht ontvlambaar gas in contact met water.
R20/21
Schadelijk bij inademing of aanraking met de huid.
R20/21/22
Schadelijk bij inademing, opname door de mond of aanraking met de huid.
R20/22
Schadelijk bij inademing of opname door de mond.
R21/22
Schadelijk bij aanraking met de huid of bij opname door de mond.
R23/24
Giftig bij inademing of bij aanraking met de huid.
R23/24/25
Giftig bij inademing, opname door de mond of aanraking met de huid.
R23/25
Giftig bij inademing of opname door de mond.
R24/25
Giftig bij aanraking met de huid of bij opname door de mond.
R26/27
Zeer giftig bij inademing of bij aanraking met de huid.
R26/27/28
Zeer giftig bij inademing, opname door de mond of aanraking met de huid.
R26/28
Zeer giftig bij inademing of opname door de mond.
R27/28
Zeer giftig bij aanraking met de huid of bij opname door de mond.
R36/37
Irriterend voor de ogen en de ademhalingswegen.
R36/37/38
Irriterend voor de ogen, de ademhalingswegen en de huid.
R36/38
Irriterend voor de ogen en de huid.
R37/38
Irriterend voor de ademhalingswegen en de huid.
R39/23
Giftig: gevaar voor ernstige onherstelbare effecten bij inademing.
R39/23/24
Giftig: gevaar voor ernstige onherstelbare effecten bij inademing of
aanraking met de huid.
R39/23/24/25 Giftig: gevaar voor ernstige onherstelbare effecten bij inademing, aanraking
met de huid of opname door de mond.
R39/23/25
Giftig: gevaar voor ernstige onherstelbare effecten bij inademing of bij
opname door de mond.
R39/24
Giftig: gevaar voor ernstige onherstelbare effecten bij aanraking met de
huid.
R39/24/25
Giftig: gevaar voor ernstige onherstelbare effecten bij aanraking met de
huid of bij opname door de mond.
R39/25
Giftig: gevaar voor ernstige onherstelbare effecten bij opname door de
mond.
Chemicaliën op school – nov 2014 – bijlagen
pagina 149
R39/26
R39/26/27
Zeer giftig: gevaar voor ernstige onherstelbare effecten bij inademing.
Zeer giftig: gevaar voor ernstige onherstelbare effecten bij inademing of
aanraking met de huid.
R39/26/27/28 Zeer giftig: gevaar voor ernstige onherstelbare effecten bij inademing,
aanraking met de huid of opname door de mond.
R39/26/28
Zeer giftig: gevaar voor ernstige onherstelbare effecten bij inademing of bij
opname door de mond.
R39/27
Zeer giftig: gevaar voor ernstige onherstelbare effecten bij aanraking met
de huid.
R39/27/28
Zeer giftig: gevaar voor ernstige onherstelbare effecten bij aanraking met
de huid of bij opname door de mond.
R39/28
Zeer giftig: gevaar voor ernstige onherstelbare effecten bij opname door de
mond.
R42/43
Kan overgevoeligheid veroorzaken bij inademing of contact met de huid.
R48/20
Schadelijk: gevaar voor ernstige schade aan de gezondheid bij langdurige
blootstelling door inademing.
R48/20/21
Schadelijk: gevaar voor ernstige schade aan de gezondheid bij langdurige
blootstelling door inademing of aanraking met de huid.
R48/20/21/22 Schadelijk: gevaar voor ernstige schade aan de gezondheid bij langdurige
blootstelling door inademing, aanraking met de huid of opname langs de
mond.
R48/20/22
Schadelijk: gevaar voor ernstige schade aan de gezondheid bij langdurige
blootstelling door inademing of opname langs de mond.
R48/21
Schadelijk: gevaar voor ernstige schade aan de gezondheid bij langdurige
blootstelling door aanraking met de huid.
R48/21/22
Schadelijk: gevaar voor ernstige schade aan de gezondheid bij langdurige
blootstelling door aanraking met de huid of opname langs de mond.
R48/22
Schadelijk: gevaar voor ernstige schade aan de gezondheid bij langdurige
blootstelling door opname langs de mond.
R48/23
Giftig: gevaar voor ernstige schade aan de gezondheid bij langdurige
blootstelling door inademing.
R48/23/24
Giftig: gevaar voor ernstige schade aan de gezondheid bij langdurige
blootstelling door inademing of aanraking met de huid.
R48/23/24/25 Giftig: gevaar voor ernstige schade aan de gezondheid bij langdurige
blootstelling door inademing, aanraking met de huid of opname langs de
mond.
R48/23/25
Giftig: gevaar voor ernstige schade aan de gezondheid bij langdurige
blootstelling door inademing of opname langs de mond.
R48/24
Giftig: gevaar voor ernstige schade aan de gezondheid bij langdurige
blootstelling door aanraking met de huid.
R48/24/25
Giftig: gevaar voor ernstige schade aan de gezondheid bij langdurige
blootstelling door aanraking met de huid of opname langs de mond.
R48/25
Giftig: gevaar voor ernstige schade aan de gezondheid bij langdurige
blootstelling door opname langs de mond.
R50/53
Zeer giftig voor in het water levende organismen, kan in het aquatisch
milieu op lange termijn schadelijke effecten veroorzaken.
R51/53
Giftig voor in het water levende organismen, kan in het aquatisch milieu op
lange termijn schadelijke effecten veroorzaken.
R52/53
Schadelijk voor in het water levende organismen, kan in het aquatisch
milieu op lange termijn schadelijke effecten veroorzaken.
Chemicaliën op school – nov 2014 – bijlagen
pagina 150
R68/20
R68/20/21
Schadelijk: bij inademing zijn onherstelbare effecten niet uitgesloten.
Schadelijk: bij inademing of aanraking met de huid zijn onherstelbare
effecten niet uitgesloten.
R68/20/21/22 Schadelijk: bij inademing, aanraking met de huid of opname door de mond
zijn onherstelbare effecten niet uitgesloten.
R68/20/22
Schadelijk: bij inademing of opname door de mond zijn onherstelbare
effecten niet uitgesloten.
R68/21
Schadelijk: bij aanraking met de huid zijn onherstelbare effecten niet
uitgesloten.
R68/21/22
Schadelijk: bij aanraking met de huid of opname door de mond zijn
onherstelbare effecten niet uitgesloten.
R68/22
Schadelijk: bij opname door de mond zijn onherstelbare effecten niet
uitgesloten.
Chemicaliën op school – nov 2014 – bijlagen
pagina 151
3
S1
S2
S3
S4
S5
S6
S7
S8
S9
S12
S13
S14
S15
S16
S17
S18
S20
S21
S22
S23
S24
S25
S26
S27
S28
S29
S30
S33
S35
S36
S37
S38
S39
S40
S41
S42
S43
S45
S46
S(afety)zinnen
Achter slot bewaren.
Buiten bereik van kinderen bewaren.
Op een koele plaats bewaren.
Verwijderd van woonruimten opbergen.
Onder … bewaren (geschikte vloeistof aan te geven door fabrikant).
Onder … bewaren (inert gas aan te geven door fabrikant).
In goed gesloten verpakking bewaren.
Verpakking droog houden.
Op een goed geventileerde plaats bewaren.
De verpakking niet hermetisch sluiten.
Verwijderd houden van eet- en drinkwaren en van dierenvoeder.
Verwijderd houden van … (stoffen waarmee contact vermeden moet worden aan
te geven door de fabrikant).
Verwijderd houden van warmte.
Verwijderd houden van ontstekingsbronnen - Niet roken.
Verwijderd houden van brandbare stoffen.
Verpakking voorzichtig behandelen en openen.
Niet eten of drinken tijdens gebruik.
Niet roken tijdens gebruik.
Stof niet inademen.
Gas/rook/damp/spuitnevel niet inademen (toepasselijke term(en) aan te geven
door de fabrikant).
Aanraking met de huid vermijden.
Aanraking met de ogen vermijden.
Bij aanraking met de ogen onmiddellijk overvloedig met water spoelen en
deskundig medisch advies inwinnen.
Verontreinigde kledij onmiddellijk uittrekken.
Na aanraking met de huid onmiddellijk wassen met veel … (aan te geven door de
fabrikant).
Afval niet in de gootsteen werpen.
Nooit water op deze stof gieten.
Maatregelen treffen tegen ontladingen van statische elektriciteit.
Deze stof en de verpakking op veilige wijze afvoeren.
Draag geschikte beschermende kledij.
Draag geschikte handschoenen.
Bij ontoereikende ventilatie een geschikte adembescherming dragen.
Een bescherming voor de ogen / voor het gezicht dragen.
Voor de reiniging van de vloer of alle voorwerpen verontreinigd met dit materiaal,
... gebruiken (aan te geven door de fabrikant).
In geval van brand en/of explosie de rook niet inademen.
Tijdens de beroking/verstuiving een geschikt masker dragen (geschikte term(en)
door de fabrikant aan te geven).
In geval van brand … gebruiken (blusmiddelen aan te duiden door de fabrikant;
indien water het risico vergroot, toevoegen: Nooit water gebruiken).
In geval van ongeval of indien men zich onwel voelt onmiddellijk een arts
raadplegen (indien mogelijk hem het etiket tonen).
In geval van inslikken onmiddellijk een arts raadplegen en verpakking of etiket
tonen.
Chemicaliën op school – nov 2014 – bijlagen
pagina 152
S47
S48
S49
S50
S51
S52
S53
S56
Bewaren bij een temperatuur beneden … °C (aan te geven door de fabrikant).
Inhoud vochtig houden met … (middel aan te geven door de fabrikant).
Uitsluitend in de oorspronkelijke verpakking bewaren.
Niet vermengen met … (aan te geven door de fabrikant).
Uitsluitend op goed geventileerde plaatsen gebruiken.
Niet voor gebruik op grote oppervlakken in woon- en verblijfruimtes.
Blootstelling vermijden - vóór gebruik speciale aanwijzingen raadplegen.
Deze stof en de verpakking naar inzamelpunt voor gevaarlijk of bijzonder afval
brengen.
S57
Neem passende maatregelen om verspreiding in het milieu te voorkomen.
S59
Raadpleeg fabrikant of leverancier voor informatie over terugwinning/recyclage.
S60
Deze stof en de verpakking als gevaarlijk afval afvoeren.
S61
Voorkom lozing in het milieu. Vraag om speciale instructies/veiligheidskaart.
S62
Bij inslikken het braken niet opwekken; onmiddellijk een arts raadplegen en de
verpakking of het etiket tonen.
S63
Bij een ongeval door inademing: slachtoffer in de frisse lucht brengen en laten
rusten.
S64
Bij inslikken, mond met water spoelen (alleen als de persoon bij bewustzijn is).
S1/2
Achter slot en buiten bereik van kinderen bewaren.
S3/7
Gesloten verpakking op een koele plaats bewaren.
S 3/9/14
Bewaren op een koele, goed geventileerde plaats, verwijderd van … (stoffen
waarmee contact vermeden moet worden aan te geven door de fabrikant).
S3/9/14/49 Uitsluitend in de oorspronkelijke verpakking bewaren op een koele, goed
geventileerde plaats, verwijderd van … (stoffen waarmee contact vermeden
moet worden aan te geven door de fabrikant).
S 3/9/49
Uitsluitend in de oorspronkelijke verpakking bewaren op een koele, goed
geventileerde plaats.
S 3/14
Bewaren op een koele plaats, verwijderd van … (stoffen waarmee contact
vermeden moet worden aan te geven door de fabrikant).
S7/8
Droog houden en in een goed gesloten verpakking bewaren.
S7/9
Gesloten verpakking op een goed geventileerde plaats bewaren.
S7/47
Gesloten verpakking bewaren bij een temperatuur beneden … °C (aan te geven
door de fabrikant).
S20/21
Niet eten, drinken of roken tijdens gebruik.
S24/25
Aanraking met de ogen en de huid vermijden.
S27/28
Na contact met de huid, alle besmette kleding onmiddellijk uittrekken en de
huid onmiddellijk wassen met veel … (aan te geven door de fabrikant).
S29/35
Afval niet in de gootsteen werpen; stof en verpakking op veilige wijze
afvoeren.
S29/56
Afval niet in de gootsteen werpen; deze stof en de verpakking naar een
inzamelpunt voor gevaarlijk of bijzonder afval brengen.
S36/37
Draag geschikte handschoenen en beschermende kledij.
S36/37/39 Draag geschikte beschermende kledij, handschoenen en een
beschermingsmiddel voor de ogen / het gezicht.
S36/39
Draag geschikte beschermende kledij en een beschermingsmiddel voor de
ogen / het gezicht.
S37/39
Draag geschikte handschoenen en een beschermingsmiddel voor de ogen / het
gezicht.
S47/49
Uitsluitend in de oorspronkelijke verpakking bewaren bij een temperatuur
beneden … °C (aan te geven door de fabrikant).
Chemicaliën op school – nov 2014 – bijlagen
pagina 153
Bijlage 3 – Alternatief afvalschema
Hieronder wordt een aangepast stroomdiagram weergegeven als ‘zware metalen’ als
aparte fractie wordt ingezameld.
Chemicaliën op school – nov 2014 – bijlagen
pagina 154
Bijlage 4 – Etiketten voor afvalcontainers
Onderstaande etiketten kunnen in bewerkbaar Word-formaat gedownload worden op de
website van KVCV Sectie Onderwijs & Opleidingen.
Kwikhoudende afvalstoffen
Gevaar
H 330-310-300-373-410 Dodelijk bij inademing. Dodelijk bij contact met de huid.
Dodelijk bij inslikken. Kan schade aan organen veroorzaken bij langdurige of
herhaalde blootstelling. Zeer giftig voor in het water levende organismen, met
langdurige gevolgen.
P 273-280.1+3-301+310-304+340 Voorkom lozing in het milieu. Beschermende
handschoenen en oogbescherming dragen. NA INSLIKKEN: onmiddellijk een
ANTIGIFCENTRUM of een arts raadplegen. NA INADEMING: het slachtoffer in de
frisse lucht brengen en laten rusten in een houding die het ademen
vergemakkelijkt.
WGK 3
school
lokaal
Gehalogeneerde solventen
Gevaar
H 226-301+311+331-315-341-350-411 Ontvlambare vloeistof en damp. Giftig bij
inslikken, contact met de huid en bij inademing. Veroorzaakt huidirritatie.
Verdacht van het veroorzaken van genetische schade. Kan kanker veroorzaken.
Giftig voor in het water levende organismen met langdurige gevolgen.
P 210-260-262-273-280-301+310-333+313-410+403 Verwijderd houden van
warmte/vonken/open vuur/hete oppervlakken en andere ontstekingsbronnen. Niet roken. Stof/rook/gas/nevel/damp/spuitnevel niet inademen.
Contact met de ogen, de huid of de kleding vermijden. Voorkom lozing in het
milieu. Beschermende handschoenen/beschermende
kleding/oogbescherming/gelaatsbescherming dragen. NA INSLIKKEN:
onmiddellijk een ANTIGIFCENTRUM/arts/... raadplegen. Bij huidirritatie: een arts
raadplegen. Tegen zonlicht beschermen. Op een goed geventileerde plaats
bewaren.
WGK 3
school
lokaal
Chemicaliën op school – nov 2014 – bijlagen
pagina 155
Niet-gehalogeneerde solventen
Gevaar
3
H 226-301+311+331-315-341-350-411 Ontvlambare vloeistof en damp. Giftig bij
inslikken, contact met de huid en bij inademing. Veroorzaakt huidirritatie.
Verdacht van het veroorzaken van genetische schade. Kan kanker veroorzaken.
Giftig voor in het water levende organismen met langdurige gevolgen.
P 210-260-262-273-280-301+310-333+313-410+403 Verwijderd houden van
warmte/vonken/open vuur/hete oppervlakken en andere ontstekingsbronnen. Niet roken. Stof/rook/gas/nevel/damp/spuitnevel niet inademen.
Contact met de ogen, de huid of de kleding vermijden. Voorkom lozing in het
milieu. Beschermende handschoenen/beschermende
kleding/oogbescherming/gelaatsbescherming dragen. NA INSLIKKEN:
onmiddellijk een ANTIGIFCENTRUM/arts/... raadplegen. Bij huidirritatie: een arts
raadplegen. Tegen zonlicht beschermen. Op een goed geventileerde plaats
bewaren.
WGK 3
school
lokaal
Neutrale en basische waterige afvalstoffen
Gevaar
H 302-314-335-400 Schadelijk bij inslikken. Veroorzaakt ernstige brandwonden
en oogletsel. Kan irritatie van de luchtwegen veroorzaken. Zeer giftig voor in het
water levende organismen.
P 280.1+3+7-273-301+330+331-305+351+338-309-310 Beschermende
handschoenen en oogbescherming dragen en in afzuigkast werken. Voorkom
lozing in het milieu. NA INSLIKKEN: de mond spoelen — GEEN braken opwekken.
BIJ CONTACT MET DE OGEN: voorzichtig afspoelen met water gedurende een
aantal minuten. Indien mogelijk, contactlenzen verwijderen. Blijven spoelen. Na
blootstelling of bij onwel voelen: Onmiddellijk een ANTIGIFCENTRUM of een arts
raadplegen.
WGK 3
school
Chemicaliën op school – nov 2014 – bijlagen
lokaal
pagina 156
Zure waterige afvalstoffen
Gevaar
H 272-314-335-360FD Kan brand bevorderen; oxiderend. Veroorzaakt ernstige
brandwonden en oogletsel. Kan irritatie van de luchtwegen veroorzaken. Kan de
vruchtbaarheid schaden. Kan het ongeboren kind schaden.
P 201-260-280.1+3+7-301+308-313-330+331-305+351+338 Alvorens te
gebruiken de speciale aanwijzingen raadplegen.
Stof/rook/gas/nevel/damp/spuitnevel niet inademen. Na (mogelijke)
blootstelling: een arts raadplegen. Beschermende handschoenen en
oogbescherming dragen en in afzuigkast werken. NA INSLIKKEN: de mond
spoelen — GEEN braken opwekken. BIJ CONTACT MET DE OGEN: voorzichtig
afspoelen met water gedurende een aantal minuten. Indien mogelijk,
contactlenzen verwijderen. Blijven spoelen.
WGK 3
school
Chemicaliën op school – nov 2014 – bijlagen
lokaal
pagina 157
Download