Algemeen Deel Veertig jaar later

advertisement
BEGINSELEN VAN BELGISCH PRIVAATRECHT
I
Walter VAN GERVEN
Professor emeritus K.U.Leuven, U.Tilburg, U.Maastricht
Gewezen advocaat-generaal Europees Hof van Justitie
Lid van de Koninklijke Vlaamse Academie van België en
van de Academia Europaea
Steven LIERMAN
Deeltijds docent U.Antwerpen
Referendaris Hof van Cassatie
Algemeen Deel
Veertig jaar later
privaat- en publiekrecht in een meergelaagd
kader van regelgeving, rechtsvorming en
regeltoepassing
2010
ISBN 978 90 4652 777 1
D 2010 2664 009
BP/BBP-BI10027
Verantwoordelijke uitgever: Hans Suijkerbuijk
Ragheno Business Park
Motstraat 30
B-2800 Mechelen
Telefoon: 0800-14500 (gratis oproepnummer)
www.kluwer.be
# 2010 Wolters Kluwer Belgium NV
Behoudens de uitdrukkelijk bij Wet bepaalde uitzonderingen mag niets uit deze uitgave
worden verveelvuldigd, opgeslagen in een geautomatiseerd gegevensbestand, of openbaar gemaakt, op welke wijze ook, zonder de uitdrukkelijke voorafgaande en schriftelijke toestemming van de uitgever.
Inhoud
Inhoud . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
V
Voorwoord . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
1
Lijst van afkortingen . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
3
Inleiding . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
7
DEEL I. Belgisch recht bij de aanvang van het derde millennium
19
Hoofdstuk 1. Privaat- en publiekrecht in perspectief . . . . . . . . . . . . . . .
21
Afdeling 1. Privaatrecht internationaal, europees en grondwettelijk ingebed . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
§ 1. Meergelaagdheid en convergentie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
§ 2. Constitutionalisering en vergrondrechtelijking . . . . . . . . . . . . . . .
§ 3. Wisselwerking binnen een driehoeksverhouding . . . . . . . . . . . . . .
21
21
27
33
Afdeling 2. Publiekrecht evoluerend van recht van een unitaire natiestaat
naar recht van een federale burgerstaat, en van recht van een soevereine
staat naar recht van een lid-staat . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
§ 1. Van natiestaat naar burgerstaat. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
§ 2. Van unitaire naar federale staat. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
§ 3. Van eenstaat naar lidstaat . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
41
41
45
47
Afdeling 3. Nationaal en europees recht binnen een democratisch bestel
§ 1. Democratie, rekenplichtigheid (accountability) en rechtsstaat (rule
of law) . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
§ 2. Vormen en organen van democratisch bestuur . . . . . . . . . . . . . . .
§ 3. Rekenplichtigheid . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
§ 4. Rechtsstaat en rule of law . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
55
Hoofdstuk 2. Scheiding van machten en verdeling van bevoegdheden . . . .
73
Afdeling 1. De beginselen van scheiding van machten en verdeling
bevoegdheden . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
§ 1. Het principe van scheiding van machten . . . . . . . . . . . . . . . .
§ 2. Het principe van verdeling van bevoegdheden . . . . . . . . . . . .
van
...
...
...
73
73
76
bevoegdheden in
.............
.............
.............
79
80
87
Afdeling 2. Scheiding van machten en verdeling van
belgisch staatsverband. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
§ 1. Scheiding van machten op federaal niveau . . . . .
§ 2. Scheiding van machten op regionaal niveau . . .
Kluwer – Algemeen deel – Veertig jaar later
56
57
64
70
V
Inhoud
§ 3. Verdeling van bevoegdheden tussen het nationale en het regionale
niveau. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
Afdeling 3. Spreiding van machten en verdeling van
europees unieverband . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
§ 1. Bevoegdheidsoverdrachten aan de Unie . . . . . . .
§ 2. Spreiding van machten binnen de Unie . . . . . . .
89
bevoegdheden in
.............
.............
.............
94
94
101
Hoofdstuk 3. Bronnen van normering en hie¨rarchie van rechtsnormen in een
meergelaagd rechtssysteem . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
109
Afdeling 1. Algemeen verbindende regelen . . . . . . . . .
§ 1. Algemene primaire en secundaire rechtsnormen .
§ 2. Regelen van gewoonterecht . . . . . . . . . . . . . . . .
§ 3. Regelen van gerechtelijke oorsprong . . . . . . . . .
§ 4. Particuliere regelingen . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
§ 5. Algemene rechtsbeginselen . . . . . . . . . . . . . . . .
.
.
.
.
.
.
109
109
117
119
124
126
.................
.................
.................
netwerken van regula.................
133
133
137
Afdeling 2. Niet verbindende rechtsbronnen . . .
§ 1. Gerechtelijke en geleerde rechtsliteratuur . .
§ 2. Interne en externe rechtsvergelijking . . . . .
§ 3. Soft law, open methode van coördinatie en
toren. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
.
.
.
.
.
.
.
.
.
.
.
.
.
.
.
.
.
.
.
.
.
.
.
.
.
.
.
.
.
.
.
.
.
.
.
.
.
.
.
.
.
.
.
.
.
.
.
.
.
.
.
.
.
.
.
.
.
.
.
.
.
.
.
.
.
.
.
.
.
.
.
.
Afdeling 3. Hiërarchie van rechtsordes en rechtsnormen, directe werking
en conforme interpretatie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
§ 1. Hiërarchie van rechtsordes en rechtsnormen . . . . . . . . . . . . . . . .
§ 2. Directe werking en conforme interpretatie . . . . . . . . . . . . . . . . . .
§ 3. Hiërarchie van normen: jawel maar relatief en flexibel . . . . . . . . .
147
151
151
162
169
Deel II. Regelgeving, rechtsvinding en burgerdemocratie in een
meergelaagd rechtssysteem . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 173
Hoofdstuk 4. Behoorlijke en kwaliteitsvolle regelgeving. Gelimiteerde en
gelegitimeerde codificatie. Convergentie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
175
Afdeling 1. Behoorlijke en kwaliteitsvolle regelgeving. . . . . . . . . . . . . .
§ 1. Beginselen en vereisten van behoorlijke regelgeving . . . . . . . . . . .
§ 2. Maatregelen ter verbetering van regelgevingskwaliteit . . . . . . . . .
175
175
183
Afdeling 2. Gelimiteerde en gelegitimeerde codificatie . . . . . . . . . . . . .
§ 1. Codificatie op nationaal vlak. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
§ 2. Naar een Europees Burgerlijk Wetboek? . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
189
189
194
Afdeling 3. Convergentie intra en extra muros van de rechtsorde . . . . .
§ 1. Convergentiebevorderende instrumenten . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
§ 2. Convergentie van mentaliteiten, concepten en principes . . . . . . . .
200
200
205
Hoofdstuk 5. Rechterlijke rechtsvinding in een meergelaagd rechtssysteem
215
VI
Algemeen deel – Veertig jaar later – Kluwer
Inhoud
Afdeling 1. Een actieve maar gedisciplineerde rechter. . . . . . . . . . . . . .
§ 1. Beperkingen die voortvloeien uit het procesrechtelijk kader . . . . .
§ 2. Wijze waarop de rechter omgaat met zijn taak in een snel evoluerende en een meergelaagde samenleving: van meer wetgebonden
naar meer inventieve rechtsvinding . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
§ 3. De grenzen van de rechterlijke macht bij de toetsing van wetgevend
en administratief handelen. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
215
215
Afdeling 2. Rechters op oorlogspad? . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
248
Afdeling 3. Rechtsvinding in de praktijk . . . . . . . . . . .
§ 1. Klassieke opvatting, aangevuld, als uitgangspunt .
§ 2. Gemakkelijke versus moeilijke gevallen . . . . . . . .
§ 3. Twee methodes van rechtsvinding . . . . . . . . . . . .
.
.
.
.
261
261
263
269
Hoofdstuk 6. Zelfbesturend burgerschap . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
272
Afdeling 1. Algemene overwegingen . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
272
Afdeling 2. Participatieve democratie. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
§ 1. Inspraak van de burger in het beleid. De rol van politieke partijen,
van civic en civil society . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
§ 2. Nieuwe grenzen aan de delegatie van bevoegdheden. Over toezicht,
verantwoording en procedurele waarborgen. . . . . . . . . . . . . . . . .
274
.
.
.
.
.
.
.
.
.
.
.
.
.
.
.
.
.
.
.
.
.
.
.
.
.
.
.
.
.
.
.
.
.
.
.
.
.
.
.
.
.
.
.
.
223
238
274
286
Afdeling 3. De terugtredende overheid. zelfregulering als invulling, aanvulling en alternatief van regelgeving . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
§ 1. De privatisering van het recht . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
§ 2. De evolutie van prescriptieve naar reflexieve regelgeving . . . . . . .
§ 3. (Zelf)bestuur binnen rechtsstatelijke grenzen . . . . . . . . . . . . . . . .
§ 4. De juridische waarde en afdwingbaarheid van private standaarden
292
292
295
301
309
Afdeling 4. Een casuspositie: (zelf)bestuur in de gezondheidszorg . . . . .
§ 1. Gezondheid, een fundamenteel burgerrecht . . . . . . . . . . . . . . . . .
§ 2. Deregulering van gezondheidszorg op federaal en Vlaams niveau .
A. Efficiëntie en kostenbeheersing door alternatieve mechanismen
B. Aanzet tot integrale kwaliteitszorg in de gezondheidszorg . . . .
C. De participatie van burgers aan het gezondheidsbeleid . . . . . .
§ 3. Gezondheidszorg in Europees Unie-verband . . . . . . . . . . . . . . . .
§ 4. Slotbemerking. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
319
319
321
323
324
326
329
334
DEEL III. Burgers tegenover de overheid en onder elkaar . . . . .
337
Hoofdstuk 7. Grondrechten en fundamentele vrijheden . . . . . . . . . . . . . .
339
Afdeling 1. Grondrechten in samenhang met democratie, in een context
van groepswaarden en cultureel relativisme . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
§ 1. Terminologie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
§ 2. Grondrechten in een democratisch bestel . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
339
339
343
Kluwer – Algemeen deel – Veertig jaar later
VII
Inhoud
§ 3. ‘Individualistisch’ v. ‘communitaristisch’ grondrechtendiscours . .
§ 4. Cultureel relativisme . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
Afdeling 2. Bescherming en afdwingbaarheid van grondrechten in een
meergelaagd rechtsstelsel . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
§ 1. Grondrechtenbescherming op Belgisch niveau . . . . . . . . . . . . . . .
§ 2. Grondrechtenbescherming op het niveau van de Europese Unie. .
§ 3. Grondrechtenbescherming op het niveau van Raad van Europa:
EVRM en EHRM . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
Afdeling 3. Grondrechtenbescherming in particuliere verhoudingen . . .
§ 1. Algemeen . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
§ 2. Derdenwerking op nationaal Belgisch (en buitenlands) en EVRM
niveau . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
A. Doorwerking bij gebruik van algemene handelingsvrijheid . . .
B. Doorwerking bij aanwezigheid van eigen grondrecht. . . . . . . .
C. Doorwerking van grondrechten in contractuele verhoudingen .
§ 3. Derdenwerking op het niveau van de EU. . . . . . . . . . . . . . . . . . .
Hoofdstuk 8. Rechterlijke toetsing van publiek en privaat handelen in een
meergelaagde rechtsorde . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
Afdeling 1. Grenzen aan rechterlijke toetsing . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
§ 1. Zijn er nog discretionaire rechten en bevoegdheden in het privaatrecht? . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
§ 2. Discretionaire bevoegdheden en regeringsdaden in het publiek
recht . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
§ 3. Europese rechtspraak inzake buitenlands en veiligheidsbeleid en
politiële en justitiële samenwerking . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
353
357
360
362
367
376
387
387
389
389
391
393
397
403
403
403
409
415
Afdeling 2. Rechterlijk toetsen van privaat handelen . . . . . . . . . . . . . .
§ 1. Misbruik van recht in verband gebracht met goede trouw en derogerende werking . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
§ 2. Afwending van (private) bevoegdheden . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
423
Afdeling 3. Rechterlijk toetsen van publiek handelen – rechtsgangen . .
§ 1. Nietigheid, buitentoepassingverklaring en omvang van de legaliteitstoets . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
A. Belgisch recht. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
B. Europees gemeenschapsrecht . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
§ 2. Kort geding, schorsingsbevoegdheid en voorlopige maatregelen . .
A. Belgisch recht. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
B. In Europa . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
§ 3. Schadeloosstelling . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
A. Belgisch recht. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
B. Europees recht . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
§ 4. Prejudiciële vraagstelling . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
441
VIII
424
429
441
441
448
455
455
460
463
463
466
473
Algemeen deel – Veertig jaar later – Kluwer
Inhoud
Hoofdstuk 9. Verantwoord uitoefenen van rechten en bevoegdheden in een
meergelaagd rechtssysteem. Osmose van privaat- en publiekrecht? . . . . .
Afdeling 1. Behoorlijk handelen in privaat- en publiekrecht, voor nu én
voor de toekomst . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
§ 1. Gerechtigdheid en rechtsgebondenheid . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
§ 2. Beginselen van behoorlijk bestuur en wetgeving . . . . . . . . . . . . . .
§ 3. Sociale verantwoordelijkheid van ondernemingen . . . . . . . . . . . .
§ 4. Wat met de verantwoordelijkheid ten aanzien van de toekomstige
generaties? . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
Afdeling 2. Openbaarheid en rekenplichtigheid van bestuur. Politieke
verantwoordelijkheid van de wetgever in een parlementair democratisch
bestel . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
§ 1. Openbaarheid van bestuur. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
A. België . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
B. Europese Unie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
§ 2. Rekenplichtigheid van bestuur. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
§ 3. Politieke verantwoordelijkheid in een democratisch bestel . . . . . .
Afdeling 3. De wisselwerking tussen publiek- en privaatrecht: op weg
naar een privaat- en publiekrechtelijk ius commune? . . . . . . . . . . . . . .
§ 1. Grenzen vervagen: over publiek privaatrecht en privatisering van
publiekrecht . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
§ 2. Een gemeenschappelijk leerstuk in privaat- en publiekrecht: de
bescherming van het rechtmatig vertrouwen van burgers . . . . . . .
§ 3. Een gemeenschappelijke toetsingsmethode in publiek- en privaatrecht: de magische kracht van proportionaliteit . . . . . . . . . . . . . .
A. Het proportionaliteitsbeginsel in het EU-recht . . . . . . . . . . . .
1. Proportionaliteit en wettigheid van handelingen van de EUinstellingen . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
2. Proportionaliteit en eerbiediging van de vier vrijheden door
de lidstaten . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
B. Het proportionaliteitsbeginsel en het EVRM . . . . . . . . . . . . .
C. Het proportionaliteitsbeginsel in het nationale recht . . . . . . . .
481
481
481
485
487
489
499
500
500
502
505
508
515
515
524
535
536
537
541
545
549
Uitleiding . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
553
Afdeling 1. Internationaal privaatrecht: verwijzingsregelen voor ‘multilaterale relaties’ . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
553
Afdeling 2. Van een recht voor multilaterale naar een recht voor meergelaagde relaties . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
564
Afdeling 3. Democratische legitimering als illustratie van een ordelijke en
vruchtbare wisselwerking in een meergelaagde rechtsorde. . . . . . . . . . .
573
Trefwoordenregister . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
579
Kluwer – Algemeen deel – Veertig jaar later
IX
Download
Random flashcards
fff

2 Cards Rick Jimenez

mij droom land

4 Cards Lisandro Kurasaki DLuffy

Create flashcards