geschiedenis

advertisement
o
w
v
1
S
I
N
E
D
CHIE ouw
GESor de onderb
vo
E
O
B
K
WER
K
1
De tijd van jagers en boeren
Planner
Oriëntatie
r
o
en
d
Te
m
tu
Da
aa
kl
e
or
Sc
Oriëntatie op de tijd van jagers en boeren
Kern
1
Jagers en verzamelaars
2
Een nieuwe manier van leven
3
Een geschenk van de Nijl
4
De samenleving verandert
5
Geloven in goden
e
Computerles kern
Onderzoek
6
Cultuur: Gilgamesj en de moraal in Mesopotamië
7
Historische personen: Cheops en Toetanchamon
8
Nederland: De eerste landbouwers in onze streken
e
Computerles onderzoek
Afsluiting
e
Computerles vaardigheden
e
Samenvatting
e
Oefentoets hoofdstuk 1
In deze planner kun je het werk voor dit hoofdstuk plannen.
Vul de planner in overleg met je docent in. Ga als volgt te
werk:
1 Zet een vinkje bij de onderdelen die je van je docent moet
doen. De Oriëntatie en Kern zijn verplicht. Met de Computerles kern kun je alle kernstof nog eens oefenen.
2 In de kolom ‘datum klaar’ kun je invullen wanneer je de
paragraaf af hebt of af moet hebben.
3 In de kolom ‘score’ kun je de score voor de oefentoets per
paragraaf of hoofdstuk invullen.
6
4 Als je de Computerles onderzoek hebt gemaakt kun je ook
in de kolom ‘score’ je score invullen.
5 Als je klaar bent kun je bij de Afsluiting invullen of je de
Samenvatting gaat maken. Je kunt ook aangeven of je de
Oefentoets bij het hoofdstuk gaat maken en wat je score is.
Van je docent krijg je bij dit hoofdstuk ook nog een tussentoets en een eindtoets.
oriëntatie
HOOFDSTUK 1 De tijd van jagers en boeren
Oriëntatieopdrachten
1
Bekijk WB bron 1. Hoe kun je zien dat de Egyptenaren
De tijd van jagers en boeren
landbouw hadden ontdekt?
Dit hoofdstuk gaat over de geschiedenis van de eerste mensen.
Deze periode noemen we de tijd van jagers en boeren. Je leert
hoe jagers en verzamelaars leefden, hoe de landbouw is ontstaan
en het leven van de mensen veranderde en hoe de eerste steden
2 a
Noem drie gereedschappen die je op de Egyptische
ontstonden.
muurschildering in het HB ziet.
5
b
Bekijk HB bron 1. Deze rotstekening komt uit de tijd van de
Leg uit waarvoor deze gereedschappen werden gebruikt.
jagers en verzamelaars. Kijk naar de voorwerpen die deze
jagers en verzamelaars gebruikten. Zijn dat dezelfde voorwerpen als op de Egyptische muurschildering op de oriëntatiepagina’s in het HB?
3
a
Wat voor werk deden de mannen op het land?
6 De Egyptische muurschildering past bij het ontstaan van de
b
4
a
Wat voor werk deden de vrouwen op het land?
landbouw. Gebruik WB bron 2.
Hoe kun je uit de afbeelding opmaken dat er mensen in
Egypte waren die konden lezen en schrijven?
Wanneer ontstond de landbouw in Egypte?
b
In welk gebied gingen de mensen het allereerst aan
landbouw doen?
7
b
a
A in Egypte
C
in Mesopotamië
B in Europa
D in Midden-Amerika
Hieronder staan enkele kenmerken van het ontstaan van de
Bedenk twee voordelen van het schrift.
landbouw. Welke kun je zien op de Egyptische muurschildering? Je mag meer antwoorden aankruisen.
○
○
○
○
○
Mensen leefden op een vaste plaats.
Mensen verbouwden gewassen om aan eten te komen.
Door landbouw konden de mensen voorraden aanleggen.
Door de landbouw ontstonden verschillende beroepen.
Mannen en vrouwen werkten samen in de landbouw.
f
raa
N i jl
TA
s
MIDDENAMERIKA
EGYPTE
i
t
r
Eu
T ig
MESOPO
M
In
IË
du
s
CHINA
INDIA
AN
D
ES
landbouw 9000-6000 v.Chr.
bron 1 Een houten model uit het oude Egypte van
ongeveer 2000 voor Christus. Je ziet onder andere
twee vrouwen die graan malen (links) en een oven om
brood te bakken.
landbouw 6000-4000 v.Chr.
0
3000 km
landbouw 4000-2500 v.Chr.
bron 2 Gebieden waar de mensen voor het eerst aan landbouw gingen
doen.
7
oriëntatie
8 Gebruik WB bron 3. In het Midden-Oosten en Egypte ontston-
a
Wat was de belangrijkste oorzaak van dit verschil tussen
den de eerste steden.
jagers en boeren?
a
A Boeren waren te lui om rond te trekken.
Wat valt je op als je naar de ligging van de eerste steden
kijkt?
B Jagers hielden van afwisseling en wilden steeds een
andere omgeving zien.
C
b
Probeer hiervoor drie redenen te bedenken.
Jagers konden geen geschikte woonplaats vinden.
D Boeren moesten in de buurt van hun akkers blijven en
wachten totdat er geoogst kon worden.
b
Kun je nog een andere oorzaak bedenken?
c
Wat waren gevolgen van dit verschil tussen jagers en
Historisch denken
Oorzaak en gevolg
boeren? Je mag meer antwoorden aankruisen.
De begrippen oorzaak en gevolg zul je vaak tegenkomen bij het
vak geschiedenis. Een oorzaak heeft te maken met waarom iets
gebeurt. Een stuk glas in je fietsband is bijvoorbeeld de oorzaak
van een lekke band. Een gevolg is iets wat volgt na een bepaalde
gebeurtenis. Bij het voorbeeld van de lekke band kan het gevolg
zijn dat je te laat op school bent. Ook geschiedkundigen willen
○
○
○
○
Jagers woonden in grotere groepen.
d
Bedenk minstens één ander gevolg.
e
Vergelijk je antwoorden met een ander tweetal. Wat zijn de
Boeren woonden in dorpen.
Jagers werden armer.
Jagers woonden in tijdelijke kampen.
antwoord op de vraag waarom iets gebeurde, bijvoorbeeld een
oorlog, en wat de gevolgen daarvan waren.
Oefening
9
V
G
overeenkomsten en verschillen?
Deze opdracht maak je in tweetallen.
Op de afbeelding aan het begin van het hoofdstuk (HB) zie je
mensen werken op het land in Egypte. Zij woonden op een
vaste plaats. Jagers daarentegen trokken rond.
E uf
ra
Nineve
aEtu
Middellandse
Zee
ri
TTigirgis
fra
at
Akkad
Jericho
s
Babylon
E
Gizeh
Memphis
Oer
Ro
ijl
Nl
Ni j
de
Ze
Thebe
e
Aswan
0
bron 3 De oudste steden ter wereld.
8
500 km
kern
1
HOOFDSTUK 1 De tijd van jagers en boeren
Jagers en verzamelaars
Ontdekken
Het leven van de mensen in de prehistorie
De ontdekking van de muurschilderingen in de grotten van de
Franse plaats Lascaux was een belangrijke archeologische vondst.
Ook op allerlei andere plaatsen zijn archeologische vondsten
gedaan die ons meer vertellen over het leven van de eerste mensen
in de prehistorie. Ze geven bijvoorbeeld informatie over de
werktuigen die ze gebruikten en de manier waarop ze woonden.
In deze opdracht ga je een onderzoek doen naar het leven van de
STAP: INFORMATIE VERZAMELEN EN VERWERKEN
2 Bekijk HB bron 1.
eerste mensen in de prehistorie. Daarvoor gebruik je de archeolo-
a
Waarvoor zouden de mensen deze dieren hebben gebruikt?
b
We weten nog steeds niet waarom de mensen deze
gische vondsten die in de bronnen zijn afgebeeld. Uiteindelijk vul
je dan in het schema de resultaten van je onderzoek in. Om het
onderzoek goed te doen, maak je gebruik van het stappenplan
muurschilderingen hebben gemaakt. Wat zou een goede
voor onderzoek. Achter in het HB vind je een volledig overzicht
reden geweest kunnen zijn?
van dit stappenplan.
STAP: VRAAG FORMULEREN
1
Als je een onderzoek doet, moet je een onderzoeksvraag
hebben. Bij dit onderzoek ga je de volgende vraag beantwoorden: ‘Hoe leefden de eerste mensen in de prehistorie?’
3
Bekijk HB bron 2. Wat aten de mensen in de prehistorie?
4
Bekijk WB bron 1.
De onderzoeksvraag noem je ook wel hoofdvraag. Om de
hoofdvraag te kunnen beantwoorden, moet je verschillende
dingen weten. Je doet dus eigenlijk verschillende onderzoeken. Bij elk van die onderzoeken bedenk je ook weer een
onderzoeksvraag. Deze vragen helpen je om een deel van de
hoofdvraag te beantwoorden. Daarom heten ze deelvragen.
Wanneer je het antwoord op deze vragen weet, heb je ook het
antwoord op de hoofdvraag. We geven twee deelvragen die je
in elk geval moet beantwoorden:
– Welke werktuigen gebruikten de mensen in de prehistorie?
– Hoe woonden de mensen in de prehistorie?
a
Waarvoor werden de speerpunten gebruikt?
b
Waar gebruikte men een schraper voor? Je mag meer
antwoorden aankruisen.
○
○
○
○
om huiden te snijden
om beesten te doden
om gaten te maken
om huiden schoon te maken
Je kunt nog veel meer deelvragen bij de onderzoeksvraag
bedenken. Wat zou jij verder nog willen weten over het leven van
de mensen in de prehistorie? Schrijf nog twee deelvragen op.
bron 1 Vuurstenen voorwerpen,
gevonden in Egypte, uit de periode
3600-3200 voor Christus. Er zijn
onder andere bijlen, speerpunten
en schrapers afgebeeld.
9
kern
5
Bekijk WB bron 2 en HB bron 4.
a
Wat voor kleding dragen de mensen?
8 Kijk even terug naar de eerste stap in je onderzoek, waar je
zelf twee deelvragen bij het onderzoek hebt bedacht.
Beantwoord daarna de volgende vragen:
b
Welke werktuigen worden op deze bronnen gebruikt?
a
Kon je deze vragen beantwoorden met de bronnen uit het
HB en WB?
c
Hoe zien de woningen van de mensen eruit?
b
Op sommige vragen kon je misschien geen antwoord
vinden. Hoe zou je wel achter het antwoord kunnen komen?
d
Welke middelen van bestaan zie je op deze bron?
e
Welke taakverdeling tussen mannen en vrouwen zie je?
c
Bedenk nu twee voordelen en twee nadelen van het leven
van jagers en verzamelaars.
f
Bij welke bron is het leven het minst primitief? Licht je
antwoord toe.
6 Bekijk WB bron 1 en 2 en HB bron 4. Vuur was erg belangrijk
voor de eerste mensen in de prehistorie. Ze maakten dit met
vuurstenen.
a
HB H1 §1 Leertekst
Waar werd vuur voor gebruikt? Je mag meer antwoorden
Verwerken
aankruisen.
○
○
○
○
als warmtebron
b
Welke voordelen heeft het koken van vlees? Je mag meer
voor het bereiden van vlees
voor het verbranden van stukken bos
voor het op afstand houden van dieren
antwoorden aankruisen.
○
○
○
○
Gekookt vlees is gezonder dan rauw vlees.
c
Door de uitvinding van het vuur is de kaak van de mens
Het vlees is makkelijker verteerbaar.
Het vlees is sneller klaar.
9 Bekijk HB bron 2 en WB bron 1 nog een keer.
a
Welk middel van bestaan past bij HB bron 2?
b
Welk middel van bestaan past bij WB bron 1?
c
Verklaar met behulp van WB bron 1 de benaming
steentijd.
Het vlees is langer houdbaar.
korter geworden en zijn de tanden langzaam kleiner geworden. Geef daar een verklaring voor.
10 Vul de ontbrekende woorden in de onderstaande tekst in.
De eerste mensen leefden in
.
Ze ontwikkelden zich langzaam tot de mensen die wij nu zijn:
de
.
Deze langzame ontwikkeling wordt
genoemd.
De mensen bleven in leven door de
en het
STAP: VRAAG BEANTWOORDEN
7
Je gaat nu antwoord geven op de deelvragen die je bij stap 1
hebt gekregen en bedacht. Met behulp van de bronnen in het
HB en WB en de antwoorden die je bij stap 2 hebt genoteerd,
moet je het onderstaande schema kunnen invullen.
hen het enige
. Dit was voor
. Mannen en
vrouwen hadden een
.
De mannen jaagden en de vrouwen verzorgden de kinderen
en verzamelden voedsel.
schema: Het leven van de eerste mensen in de prehistorie
Werktuigen
10
Woningen
... (Eigen deelvraag 1)
... (Eigen deelvraag 2)
HOOFDSTUK 1 De tijd van jagers en boeren
Extra
11 Welke omschrijvingen passen bij de neanderthaler? Je mag
meer antwoorden aankruisen.
12
G
Volgens de evolutieleer is de mens langzaam ontstaan vanuit de
○ leefden over de hele wereld
○ leefden in de prehistorie
bestaan ook andere opvattingen over het ontstaan van de mens.
V
aap. Niet iedereen gelooft echter in deze evolutie van de mens. Er
Jagers en verzamelaars hadden meestal geen vaste
woonplaats, maar trokken rond als nomaden. Wat was
daarvoor de belangrijkste oorzaak?
Zoek op internet wat je in de Bijbel kunt lezen over het ontstaan
van de mens en beantwoord de onderstaande vragen.
16 a
A Ze konden nog geen huizen bouwen.
B Het was te koud om lang ergens te blijven.
C
13 In Nederland eindigde de prehistorie veel later dan in Egypte.
Leg uit hoe dat kan.
14 Er was in de prehistorie een taakverdeling tussen mannen en
vrouwen. Streep de foute woorden door.
voor kleine kinderen zorgen
mannen • vrouwen
op jacht gaan
mannen • vrouwen
dicht bij het kamp voedsel verzamelen
mannen • vrouwen
e
Hoe is de mens volgens de Bijbel ontstaan?
b
Waar lijkt de mens volgens de Bijbel op?
c
Verklaar nu waarom de evolutieleer zoveel opschudding
Ze trokken naar warmere gebieden.
D Het voedsel in een gebied raakte op.
15
Deze opdracht maak je in tweetallen.
○ de oudste mensensoort
○ jagen en verzamelen
heeft veroorzaakt.
d
Geef nu zelf je mening over het ontstaan van de mens.
Je kunt op de site de oefentoets en samenvatting bij deze
paragraaf maken.
bron 2
Het leven van de eerste mensen in de prehistorie.
11
kern
2
Een nieuwe manier van leven
Ontdekken
Jager of boer?
Op een bepaald moment kwamen de mensen in de prehistorie
voor een keuze te staan. Ga ik meer boerenwerk doen of blijf ik
alleen jager? Het leven van een boer zag er immers heel anders
4
Wat zou jij doen? Jager en verzamelaar blijven of boer worden?
Maak je keuze. Geef hiervoor minstens twee redenen.
uit dan het leven van een jager. Voor welk leven zou jij kiezen: dat
van een jager of dat van een boer?
In deze opdracht ga je uit deze twee verschillende leefstijlen een
keuze maken. Je maakt daarbij gebruik van de bronnen die je in
HB en WB kunt vinden.
1
HB H1 §2 Leertekst
Verwerken
Lees de leertekst en bekijk de bronnen uit deze paragraaf en
vul daarna het onderstaande schema in.
2 Het leven van de jagers en verzamelaars heeft zowel voor- als
5
Bekijk WB bron 3. Leg uit dat deze tekening het bewijs is voor
het ontstaan van veeteelt.
nadelen.
a
Welke voor- en nadelen heeft het leven van jagers en
6 Door veeteelt konden de mensen op één plek blijven wonen
verzamelaars?
en waren ze zekerder van vlees. Noem een groot bijkomend
voordeel van veeteelt in plaats van jagen.
b
Hoe kun je de nadelen van het leven van de jagers en
verzamelaars oplossen?
3
Akkerbouw en veeteelt hebben ook voor- en nadelen.
a
Welke voordelen heeft het leven van de boeren?
b
Nadelen van het leven van boeren zijn onder andere het
gevaar van misoogsten en veeziekten. Hoe zou jij de nadelen
van de boeren oplossen?
bron 3
Een rotstekening uit de Sahara die rond 4000 voor
Christus is gemaakt.
schema bij vraag 1
Jagers en verzamelaars
Woning
Belangrijkste
dranken en
voedsel
Dagelijkse
werkzaamheden
12
Boeren
HOOFDSTUK 1 De tijd van jagers en boeren
7
Lees WB bron 4 en bekijk HB bron 6. Kruis de juiste zinnen
11 a
aan. Je mag meer antwoorden aankruisen. Voor 10 000 voor
V
Welke gevolgen zal de klimaatverandering voor
planten en dieren in de Sahara hebben gehad?
Christus ...
○ leefden de boeren in Afrika in de buurt van water.
○
○
○
○
leefden de boeren in Europa in de woestijn.
b
was het in Europa warmer dan nu.
verzamelaars in dit gebied?
was het in Noord-Afrika kouder en vochtiger dan nu.
waren zeeën minder diep dan tegenwoordig.
8 Lees WB bron 5 en bekijk HB bron 6.
a
Welk gevolg had dat voor het leven van jagers en
De laatste ijstijd bracht grote veranderingen in het
12
e
Je kunt op de site de oefentoets en samenvatting bij deze
paragraaf maken.
landschap. Welke tegenwoordige landen waren voor het
grootste gedeelte bedekt met ijs?
Extra
13 a
In de leertekst worden twee mogelijke verklaringen voor
het ontstaan van de landbouw genoemd. Welke?
b
Mensen konden in de buurt van het ijs overleven door
warme kleding aan te doen en hutten met dikke wanden te
bouwen. Toch trokken ze altijd weg. Waarom?
A Ze leefden liever in grotten dan in hutten.
B Ze volgden de dieren waarop ze jaagden: die trokken weg.
C
Ze konden in koude gebieden onvoldoende bouwmaterialen vinden voor dikke muren.
D Ze waren bang dat het nog veel kouder zou worden.
b
Welke verklaring vind jij het meest logisch? Verklaar je
antwoord.
9 Bekijk HB bron 7.
Hoe kun je zien dat de mensen in Syrië rond 8000 voor
Christus als boer gingen leven?
c
Een derde verklaring is dat mensen door de uitvinding van
het vuur de mogelijkheid hadden gekregen vlees en vis te
braden. Hierdoor was dit voedsel beter verteerbaar geworden
10 Als mensen aardewerk gebruikten, is dat een aanwijzing dat
ze een vaste woonplaats hadden, omdat ...
A aardewerk op één plaats werd gemaakt.
B aardewerk lastig is mee te nemen als je steeds verder trekt.
C
aardewerk werd gebruikt om vlees te bewaren.
en konden ze er meer van eten. Vlees en vis bevatten veel
meer eiwitten en energie dan plantaardig voedsel. Daardoor
werden de mensen sterker en slimmer en konden ze de
landbouw ‘uitvinden’. Bedenk een argument tegen deze
verklaring.
D jagers en verzamelaars niet konden pottenbakken.
De eerste dorpen
De laatste ijstijd
In Afrika woonden de mensen in de steentijd aan de oevers
van brede rivieren. Langs de rivierbeddingen, die er tegenwoordig droog en troosteloos bijliggen, maakten ze met de
hand aardewerk. Bij dit aardewerk is ook visgerei gevonden,
zoals speren gemaakt van dierenbeenderen. Visserij nam een
belangrijke plaats in het leven van deze mensen in.
Ongeveer 10 000 jaar voor Christus werd het in de Sahara
steeds droger en zakte het peil van de rivieren. De volkeren
die in de Sahara leefden, gingen steeds meer vee houden,
terwijl men in de nederzettingen van het vruchtbare Nijldal
graan begon te verbouwen.
Tijdens de laatste ijstijd (21 000-10 000 voor Christus) daalde
de temperatuur overal sterk; zelfs in de warmste gebieden.
Toen het kouder werd, verspreidden zich vanaf de Noord- en
Zuidpool grote ijsplaten, die ook het land opschoven. Dit had
ingrijpende gevolgen voor het landschap. In de laatste ijstijd
waren grote delen van Europa met ijs bedekt, terwijl Zuid- en
Midden-Europa uit grasland bestonden (steppen en toendra’s) waarop mensen jaagden en verzamelden. In deze tijd
werd er op mammoeten en bizons gejaagd. Wetenschappers
denken dat ijstijden onder andere worden veroorzaakt door
variaties in de manier waarop de aarde om de zon draait.
bron 4
bron 5
Hoe leefden de eerste boeren in Afrika?
13
kern
3
Een geschenk van de Nijl
Ontdekken
– Waterbekkens:
Hoe komt het water op de akkers?
De Egyptenaren waren volledig afhankelijk van de Nijl. Zonder het
5
maken van de tekening op het volgende:
water op de akkers? De Egyptenaren hadden daar een aantal
– Het water moet zo ver mogelijk het land in worden gevoerd.
middelen voor. In deze opdracht ga je een tekening maken, waarop je
– Het water mag niet teruglopen naar de Nijl.
laat zien hoe de Egyptenaren het water op de akkers kregen. Gebruik
– Het water mag niet te hoog komen te staan.
de antwoorden op de vragen 1 t/m 4 bij het maken van de tekening.
– Het water moet voor langere tijd bewaard kunnen worden.
Bekijk HB bron 11. Je kunt voor dit werk ook emmers gebruiken. Wat zijn de voordelen van een sjadoef? Je mag meer
antwoorden aankruisen.
○
○
○
○
b
Werken met een sjadoef kost minder geld.
Verwerken
Het werk wordt lichter.
Het werk gaat sneller.
6 De titel van de paragraaf is ‘Een geschenk van de Nijl’. Wat
De putten worden dieper.
was een geschenk van de Nijl? Je mag meer antwoorden
aankruisen.
○
○
○
○
Waarmee zouden de Egyptenaren de greppels af kunnen sluiten?
Bekijk HB bron 9. De Egyptenaren kenden drie jaargetijden:
overstromingstijd, zaaitijd en oogsttijd. Kleur met blauw op
WB bron 7 voor elk seizoen de juiste waterstand in. Schrijf de
4
Maak er ook een legenda bij.
HB H1 §3 Leertekst
2 Lees WB bron 6.
3
Maak in WB bron 9 een tekening waarop je laat zien hoe
de Egyptenaren het water op de akkers kregen. Let bij het
water van de rivier kon er niets groeien. Maar hoe kregen ze nu het
1
a
7
vruchtbaar slib
vis
landbouw
makkelijk vervoer
Bekijk WB bron 8.
namen van de seizoenen erbij.
a
Waarom noemen de Egyptenaren het zuiden van Egypte
De Egyptenaren gebruikten een aantal middelen om water op
Boven-Egypte, terwijl het onder aan de kaart staat?
de akkers te krijgen. Hierna staan een aantal van deze
middelen. Geef bij elk middel aan waarvoor het werd gebruikt.
– Dijk:
b
– Sluisjes:
Kleur op WB bron 8 het water blauw, de woestijn geel en
de gebieden waar aan irrigatielandbouw werd gedaan, groen.
Kleur ook de legenda.
– Kanalen:
– Sjadoef:
Irrigatie
De Egyptenaren groeven greppels met
kleine walletjes eromheen. Door deze
greppels lieten ze het Nijlwater naar de
verderop gelegen akkers stromen. Als het
water terugvloeide naar de hoofdstroom,
sloten de boeren deze greppels af, zodat
ze een reservoir hadden voor later. De
boeren gebruikten een sjadoef om het
water te putten. Een sjadoef is een lange
stok met aan de ene kant een emmer en
aan de andere kant een gewicht. Door de
sjadoef te draaien, konden ze het water
overhevelen.
bron 6
14
dijkje
dijkje
dijkje
dijkje
dijkje
dijkje
water
woestijn
gebieden met irrigatielandbouw
bron 7 Dwarsdoorsneden van de Nijl.
0
bron 8 Het oude Egypte.
500 km
HOOFDSTUK 1 De tijd van jagers en boeren
c
Schrijf op de stippellijn en in de vakjes op de kaart de
b
volgende woorden op de juiste plaats:
Waarom kende het echte hiërogliefenschrift veel meer
tekens dan ons alfabet, denk je?
– Boven-Egypte
– Beneden-Egypte
– Nijl
8 Bekijk HB bron 12.
a
Hoe kun je zien dat de farao veel macht had?
11
Je kunt op de site de oefentoets en samenvatting bij deze
e
b
Waarom vereerden de Egyptenaren hem als god?
paragraaf maken.
c
Wat is het verband tussen de irrigatielandbouw en het
Extra
ontstaan van een bestuur?
12 In de woordzoeker hieronder staan achttien woorden. Ze
staan van links naar rechts, van rechts naar links, van boven
naar beneden en van beneden naar boven. Als je alle woorden
hebt weggestreept, vormen de overgebleven letters een
9 Bekijk HB bron 13.
a
De Egyptische boeren moesten een deel van de oogst als
belasting afstaan. Wat zouden de ambtenaren in het midden
van de onderste tekening aan het doen zijn?
woord. Schrijf dat woord hieronder op.
Zoek deze woorden in de woordzoeker:
jagers, Nijl, ambtenaar, bestuur, Champollion, woestijn,
klimaat, oud, evolutie, akkerbouw, schrift, verzamelaar, water,
b
Noem drie dingen waarvoor de belastingopbrengsten
belasting, prehistorie, vuur, papyrus, dijk.
werden gebruikt.
N
IJ
L
I
E
I
T
U
L
O
V
E
N
R
A
M
B
T
E
N
A
A
R
R
O
T
F
I
R
H
C
S
I
K
IJ
D
I
E
I
R
O
T
S
I
H
E
R
P
L
G
A
W
U
O
B
R
E
K
K
A
L
R
U
U
T
S
E
B
T
D
U
O
O
V
E
R
Z
A
M
E
L
A
A
R
P
I
R
E
L
S
R
E
G
A
J
A
M
R
E
K
L
I
M
A
A
T
N
D
A
U
T
B
N
IJ
T
S
E
O
W
O
H
U
A
U
P
A
P
Y
R
U
S
W
C
V
W
G
N
I
T
S
A
L
E
B
10 Bekijk HB bron 10 en WB bron 10.
a
Bedenk dat WB bron 10 geen echt hiërogliefenschrift is.
Het echte hiërogliefenschrift bestaat namelijk uit meer dan
700 tekens, terwijl ons alfabet er maar 26 telt. Schrijf met
behulp van de bron je eigen voor- en achternaam.
Nijl
......................................................
A
B
J
K
S
T
C
D
E
F
G
H
I
L
M
N
O
P
Q
R
U
V
W
X
Y
Z
......................................................
......................................................
......................................................
......................................................
bron 9 Het irrigatiesysteem van de Egyptenaren.
bron 10 Een aantal tekens uit het hiërogliefenschrift.
15
kern
4
De samenleving verandert
Ontdekken
– Oorzaken: geef redenen waarom jullie ontevreden zijn.
– Oplossing: vraag de farao beleefd wat hij aan jullie
Kruip in de huid van Egyptische werklieden
G
ontevredenheid gaat doen.
Maak deze opdracht met een klasgenoot.
– Slot: zorg voor een passend slot.
In het oude Egypte bestonden veel beroepen. De meeste mensen
De brief moet ongeveer 200 woorden lang zijn. Je begint de
waren boer, maar er waren ook veel mensen die allerlei andere
brief met ‘Hooggeëerde farao’. Hoewel de Egyptenaren in
beroepen uitoefenden. Deze beroepen stonden niet altijd in hoog
hiërogliefenschrift schreven, mogen jullie de brief gewoon in
aanzien. Sterker nog, soms werden de mensen zelfs slecht behandeld, zoals uit de staking blijkt.
Je gaat je verplaatsen in de Egyptische werklieden die aan de
het Nederlands schrijven.
5
In werkelijkheid zouden Egyptische werklieden geen brief aan
de farao hebben geschreven. Bedenk hiervoor twee redenen.
rotsgraven van de farao werkten en tot staking overgingen. Je gaat
in een brief aan de farao uitleggen waarom je staakt en wat je
eist. Om je brief zo goed mogelijk te schrijven, maak je eerst de
vragen 1 t/m 3.
1
Lees de ‘ontdekken’tekst in het HB en bekijk HB bron 14.
Welke Egyptische werklieden werkten in het Dal der Koningen
HB H1 §4 Leertekst
en wat waren hun taken?
Verwerken
6 Zet de volgende zinnen in de goede tijdsvolgorde:
2 Bekijk HB bron 15.
a
Wat kun je zeggen over de woonomstandigheden van de
1
Boeren hielden een deel van de oogst over.
2
Er kwamen verschillende beroepen.
3
Niet iedereen hoefde boer te zijn; sommige mensen
4
De irrigatielandbouw zorgde voor een hoge opbrengst.
5
Er ontstonden grote bestuurlijke eenheden (rijken).
gingen zich specialiseren.
werklieden?
b
De goede volgorde is:
Bedenk waarom de wijk Deir el-Medina achter een hoge
muur verborgen was en goed werd bewaakt.
7
Bekijk HB bron 16.
a
Zet de volgende werkzaamheden in volgorde van belang-
rijkheid in de piramide in WB bron 11:
3
De werklieden waren, zoals je al hebt kunnen lezen, ontevre-
bestuur – land bewerken – schrijven – zwaar, onbetaald werk
den. Bedenk minimaal drie redenen voor de ontevredenheid
doen – helpen bij het bestuur – timmeren.
van de werklieden. Haal je informatie uit de ‘ontdekken’tekst
b
en de bronnen in het HB.
lagen. Waarom waren de meeste mensen boer?
De werkzaamheden horen bij de verschillende sociale
A In het oude Egypte stonden boeren in hoog aanzien.
B De meeste Egyptenaren vonden het leuker om boer te zijn
dan priester of bestuurder.
C
Als boer was je verzekerd van voldoende eten.
D Er waren heel veel boeren nodig om voldoende voedsel te
produceren voor mensen die wat anders deden.
8 Bekijk HB bron 17. Welke beroepen zie je op deze bron?
A tekenaars en houtbewerkers
B schrijvers en tekenaars
4
Schrijf nu jullie brief aan de farao. Maak eerst een duidelijke
C
taakverdeling. De brief bevat de volgende onderdelen:
D schrijvers en steenhouwers
– Introductie: vertel de farao wie jullie zijn en wat voor werk
jullie doen.
– Doel: leg uit waarom je de brief schrijft.
16
9
V
houtbewerkers en steenhouwers
In de leertekst staat dat steden zijn ontstaan als gevolg
van de opkomst van landbouw en handel. Leg dit uit door de
volgende zinnen in de goede tijdsvolgorde te zetten:
HOOFDSTUK 1 De tijd van jagers en boeren
1
Rondom markten ontstonden steden.
2
De overschotten werden op markten verhandeld.
3
Veel mensen gingen in de buurt van markten wonen.
4
De landbouw produceerde overschotten.
De goede volgorde is:
10 Bekijk HB bron 18. Deze bron gaat over de handel.
a
Sommige onderzoekers vinden dat je aan de bron kunt
zien dat de Egyptische handelaren de producten op de bron
niet zelf haalden. Waarom denken ze dat?
b
Andere onderzoekers vinden dat je niet uit de bron kunt
afleiden of Egyptische handelaren de producten op de bron
zelf haalden. Bedenk hiervoor een reden.
c
Hoe zou je erachter kunnen komen welke onderzoekers
gelijk hebben?
11 a
b
12
e
Je kunt op de site de oefentoets en samenvatting bij deze
paragraaf maken.
Extra
13
V
De mensen uit Oeroek gebruikten het wiel. Ze hadden het
uitgevonden rond 3500 voor Christus. Wat waren de gevolgen
van de uitvinding van het wiel? Je mag meer antwoorden
aankruisen.
○
○
○
○
Er werden oorlogen gevoerd.
Mensen betaalden belasting.
Mensen legden wegen aan.
Spullen konden makkelijker worden vervoerd.
14 Stelling: De uitvinding van het wiel is belangrijker geweest
dan de uitvinding van het vuur.
a
Bedenk twee belangrijke voordelen van het wiel.
b
Bedenk de twee belangrijkste voordelen van het vuur.
c
Ben jij het met de stelling eens? Licht je antwoord toe.
d
Vergelijk je antwoorden op vraag a tot en met c met die
Noem drie vormen van nijverheid.
Ambachtslieden werkten in het oude Egypte meestal in
dienst van rijke Egyptenaren of de farao. Bedenk hiervan twee
voordelen en twee nadelen.
van je buurman. Wat zijn de overeenkomsten en verschillen?
bron 11 De gelaagde Egyptische samenleving.
17
kern
5
Geloven in goden
Ontdekken
STAP: INFORMATIE VERZAMELEN EN VERWERKEN
De informatie die je voor je tekening nodig hebt, haal je uit de
Leven na de dood in Egypte
De Egyptenaren geloofden in een leven na de dood. Dat leven
vond plaats in het dodenrijk. Om zich goed voor te bereiden op
het leven na de dood, maakten de Egyptenaren dodenboeken.
bronnen die je in deze paragraaf in HB en WB vindt. Maar maak
eerst onderstaande vragen.
2 Bekijk HB bron 19.
Op de weegschaal zie je rechts het hart van de dode en links
Hierin stond wat je kon verwachten als je doodging en hoe het
een veer, een teken van rechtvaardigheid. Wat zal er gebeuren
leven eruit zou zien na de dood. In deze opdracht ga je onderzoek
als het hart zwaarder is dan de veer?
doen naar de Egyptische ideeën over het leven na de dood. Met
behulp van een aantal bronnen teken je zelf een gedeelte van een
Egyptisch dodenboek. Om dat zo goed mogelijk te doen, maak je
eerst de vragen 1 t/m 4.
3
Zoek bij de onderstaande goden uit de linkerrij de juiste
STAP: VRAAG FORMULEREN
1
omschrijving uit de rechterrij. Schrijf de juiste combinaties op.
De onderzoeksvraag van deze paragraaf is: Hoe dachten de
Egyptenaren over het leven na de dood? Het dodenrijk staat
hierbij centraal. Om dit onderzoek goed te kunnen doen,
probeer je de volgende deelvragen te beantwoorden:
1
Hoe kwam je in het dodenrijk terecht?
2
Wanneer werd je toegelaten tot het dodenrijk?
Stel nu zelf nog twee andere deelvragen. Kijk eerst naar de
bronnen in het HB en WB om goede vragen te bedenken.
Bedenk in elk geval één deelvraag waarvoor je WB bron 12
4
B god van het balsemen
3
Isis
C
4
Toth
D beschermer van de farao’s
5
Horus
E
godin van het moederschap
6
Re
F
god van het dodenrijk
god van het schrijven en de wijsheid
Bekijk en lees de ‘ontdekken’tekst in het HB, HB bron 19, 21
gen.
STAP: VRAAG BEANTWOORDEN
5
Nu je alle bronnen hebt bestudeerd over het leven na de
dood, ga je een gedeelte van een dodenboek tekenen en geef
STAP: PLANNEN
Voor de tekening van het dodenboek heb je de volgende dingen
nodig: (kleur)potloden, een gum, een liniaal, een pen en een A4-vel.
schema bij vraag 4
Deelvraag
Bronnen
Hoe kwam je in het
HB bron 19
dodenrijk terecht?
HB bron 23
Wanneer werd je toegelaten ‘Ontdekken’
HB bron 19
HB bron 21
18
A zonnegod
Osiris
gegevens die je helpen bij het beantwoorden van de deelvra-
4
(Eigen deelvraag)
Anubis
2
en 23 en WB bron 12. Noteer in het onderstaande schema de
3
(Eigen deelvraag)
1
De juiste combinaties zijn:
gebruikt.
tot het dodenrijk?
Bekijk HB bron 19, 21 en 22.
WB bron 12
Belangrijkste gegevens
je daarmee antwoord op de vraag: ‘Hoe dachten de Egyptenaren over het leven na de dood?’ Dat doe je op de volgende
manier:
HOOFDSTUK 1 De tijd van jagers en boeren
– Kies het gedeelte van het dodenboek dat je wilt tekenen:
de reis naar het dodenrijk of het leven in het dodenrijk.
c
Leg uit waarom arme Egyptenaren niet werden
gemummificeerd.
– Teken het gekozen onderwerp op dezelfde manier als HB
bron 19. Dat betekent onder andere met een aantal goden
en de situatie van de dode. De tekening maak je op een
apart A4-vel.
– Maak een bijschrift bij je tekening, waarin je uitlegt wat er
op je tekening te zien is.
d
Arme Egyptenaren lieten zich in foetushouding (de
houding van een ongeboren kind) in de woestijn begraven.
Bedenk hiervoor een verklaring.
HB H1 §5 Leertekst
9 Bekijk WB bron 14 en 15. Deze bronnen gaan over de bouw
Verwerken
6 Wat past bij een Egyptische priester? Je mag meer antwoorden
aankruisen.
○
○
○
○
7
van piramides.
a
Wat is het voordeel van de schans in WB bron 14 in
vergelijking met WB bron 15?
Hij was een belangrijk persoon in Egypte.
Hij bestuurde Egypte.
Hij bracht offers aan de goden.
Hij bepaalde of doden werden toegelaten tot het dodenrijk.
b
Welk voordeel had de schans van WB bron 15?
c
De meeste piramides hebben bovenaan kleinere stenen
Het geloof van de Egyptenaren wordt een natuurgodsdienst
genoemd. Noem drie gegevens uit HB bron 22 die met geloof
en de natuur te maken hebben.
1
dan onderaan. Bedenk hiervoor een mogelijke verklaring.
2
3
8 Bekijk HB bron 23 en lees WB bron 13.
a
Waarom werden de ingewanden uit het lijk gehaald?
10 Bekijk HB bron 20 en 24.
a
Welke wapens en andere strijdmiddelen gebruikten de
Egyptenaren?
b
Waarom werden de canopen samen met de mummie
begraven?
Ik doe wat u vraagt
Mummificeren
O jij beeldje! Wanneer ik word opgeroepen om een van de
taken uit te voeren die ieder moet volbrengen in de Vredige
Velden, luister! Antwoord op elk moment namens mij: voor
het beplanten van de velden, het bevloeien van het land in
het oosten en het westen: ‘Hier ben ik, ik zal doen wat u
vraagt.’
Op de vierde dag na de dood begonnen de balsemers met
hun werk. Ze haalden met ijzeren haken de hersenen via de
neusgaten uit de schedel. Daarna maakten ze met een
scherpe steen een snee in de zij van het lichaam. Op die
manier konden ze alle organen en ingewanden verwijderen.
De ingewanden werden met palmwijn gewassen en bestrooid
met lekkere kruiden. Hiermee probeerden ze te voorkomen
dat de ingewanden gingen rotten. Hersenen en ingewanden
bederven namelijk sneller dan de rest van het lichaam. De
hersenen en ingewanden kwamen in kruiken (canopen)
terecht die later samen met de dode werden begraven.
Na deze behandeling legde men het lichaam een dag of
vijftig in een zoutoplossing. Daarna wreven ze het lichaam in
met een zalfolie en wikkelden het in reepjes linnen. Ten slotte
werd het lichaam in een houten kist gelegd en begraven.
Uit het dodenboek van Ani, ongeveer 1420 voor Christus.
bron 12 Het leven in het dodenrijk leek veel op het
dagelijks leven op aarde. Zo moesten de doden ook hier op het
land werken om aan voedsel te komen. Rijke Egyptenaren
wilden dat niet en namen in hun graf beeldjes van dienaren
mee die dit werk moesten doen.
bron 13
19
kern
b
Voltooi de tijdbalk van 3000 voor Christus tot het jaar 1,
1
2
onder aan de pagina. Kleur de vier bloeiperiodes van Egypte
8
in. Gebruik blauw voor het Oude Rijk, rood voor het Midden-
3
rijk, groen voor het Nieuwe Rijk en geel voor het Late Rijk. Geef
ook op de tijdbalk aan wanneer de slag bij Kadesj plaatsvond.
c
4
Na uitbreiding van het Egyptische Rijk brak vaak een
12
periode van bloei aan. Noem een mogelijke reden daarvoor.
10
9
5
11
e
6
11
Je kunt op de site de oefentoets en samenvatting bij deze
paragraaf maken.
Extra
12 Alarm! Er is ingebroken in de piramide. Het graf van de farao is
leeggeroofd. Er zijn drie verdachten. Piramidebouwer Kafura,
wachter Amunes en het jaloerse neefje van de farao, Nukane.
Help jij de dader opsporen? Geef antwoord op de vragen, vul
de puzzel in, volg de aanwijzingen en vind het antwoord.
Horizontaal
1
Re werd soms afgebeeld als dit zoogdier.
2
Groot bouwwerk waarin de farao begraven ligt.
3
In linnen gewikkeld lijk.
4
Re werd soms afgebeeld als dit insect.
5
God van het dodenrijk.
7
Noteer hieronder:
– de vierde letter van het antwoord op 6 horizontaal;
– de tweede letter van het antwoord op 7 horizontaal;
– de tweede letter van het antwoord op 1 verticaal;
– de vijfde letter van het antwoord op 4 horizontaal;
– de vierde letter van het antwoord op 9 verticaal;
– de negende letter van het antwoord op 8 verticaal.
De letters zijn:
Als je deze letters omdraait, heb je de dader gevonden:
6 Maakten een eind aan het Egyptische Rijk.
7
Jakhalsgod.
Verticaal
1
Plaats waar een belangrijke veldslag was.
2
Brengen offers om de goden tevreden te houden.
8 Volk waarmee Ramses II in oorlog was.
9
Beschermer van de farao’s.
10 Vrouw van Osiris.
11 Moest je maken om in het hiernamaals te komen.
12 Bekende Egyptische farao.
bron 14 Via een grote schans worden de stenen omhoog
gesleept.
3 0 0 0 v. C h r.
20
bron 15 Een piramide in aanbouw.
jaar 1
onderzoek cultuur
HOOFDSTUK
HOOFDSTUK
2 De1tijd
De1 van
tijd
Grieken
vanvan
jagers
en en
Romeinen
HOOFDSTUK
de tijd
jagers
enboeren
boeren
HISTORISCHE PERSONEN
6
Gilgamesj en de moraal in Mesopotamië
Het Gilgamesjepos is in Mesopotamië (het huidige Irak) ontstaan,
4
vele honderden jaren nadat Gilgamesj zou hebben geleefd. De
Gebruik WB bron 1. Hoe komt het dat we niet de complete
inhoud van het Gilgamesjepos kennen?
wonderlijke belevenissen van Gilgamesj waren bedoeld om
mensen te vermaken. Maar als je het epos goed leest, begrijp je
ook hoe je zou moeten leven. Verder geeft het antwoord op enkele
5
Bekijk HB bron 2. Gilgamesj wordt afgebeeld met een leeuw in
zijn armen. Dit straalt kracht uit. Waarom was dat belangrijk in
belangrijke levensvragen.
In deze paragraaf ga je onderzoek doen naar het Gilgamesjepos.
Mesopotamië? Je mag meer antwoorden aankruisen.
Je leest wat Gilgamesj heeft gedaan en wat de verklaringen zijn
○
○
○
○
voor zijn gedrag. Je gaat bedenken wat je hiervan kunt leren.
Uiteindelijk beantwoord je de vraag hoe de mensen zich volgens
het epos zouden moeten gedragen.
Als je sterk was kon je slimme beslissingen nemen.
Spierkracht was belangrijk tijdens oorlogen.
Mensen keken tegen je op als je sterk was.
Door spierkracht kon je landbouwwerkzaamheden langer
volhouden.
STAP: ORIËNTATIE OP HET ONDERWERP
1
6 Lees HB bron 1. Gilgamesj’ kracht bezorgde hem ook een
Gebruik de introtekst en bekijk HB bron 3. In welk cultuur-
slechte eigenschap. Welke?
centrum zijn de verhalen over Gilgamesj ontstaan?
2 Alle cultuurcentra op de kaart liggen op ongeveer dezelfde
breedtegraad. Geef hier een verklaring voor.
STAP: VRAAG FORMULEREN
De onderzoeksvraag is: Hoe zouden de mensen zich volgens het
epos moeten gedragen?
Om antwoord te kunnen geven op de onderzoeksvraag, probeer je
de volgende deelvragen te beantwoorden:
3
Bekijk WB bron 1 en WB paragraaf 3, bron 10. Welk verschil zie
1
Hoe is het gedrag van Gilgamesj te verklaren?
je tussen het hiërogliefenschrift en het spijkerschrift?
2
Wat waren de gevolgen van zijn daden?
3
Wat zouden de lezers van het Gilgamesjepos daarvan kunnen
leren?
Deze vragen ga je in de opdrachten uitwerken.
bron 1 Beschadigde kleitablet met een deel van het
Gilgamesjepos in spijkerschrift, gevonden in Mesopotamië.
21
onderzoek cultuur
kern
b
Wat is het gevolg van zijn afwijzing? (deelvraag 2)
In het schema onder aan de pagina staat al ingevuld welke
c
Wat kun je leren van de manier waarop de godin reageerde
bronnen uit het HB je nodig hebt om de verschillende
op Gilgamesj’ afwijzing? (deelvraag 3)
STAP: INFORMATIE VERZAMELEN
Je gaat eerst informatie verzamelen voor het beantwoorden van
de deelvragen. Lees alle bronnen uit HB en WB.
7
deelvragen te beantwoorden. Vul voor de bronnen uit het WB
zelf het schema in.
d
Deze les komt nog een keer voor in HB bron 4. Leg dat uit.
STAP: INFORMATIE VERWERKEN
Gebruik voor het beantwoorden van vraag 8 t/m 11 het schema
van vraag 7.
8 a
Gilgamesj doet wat hij wil. Hoe is dat gedrag te verklaren?
Gilgamesj is diep bedroefd over de dood van Enkidoe. Het epos
vertelt van het verschrikkelijke verdriet van Gilgamesj. Hij trekt
(deelvraag 1)
zich de haren uit het hoofd en werpt zijn kleren af. En hij bedekt
het dode gelaat van zijn vriend als dat van een bruid.
b
Wat zijn de gevolgen van Gilgamesj’ gedrag? (deelvraag 2)
10 a
Gilgamesj gaat op zoek naar het land Dilmoen. Hoe is die
zoektocht te verklaren? (deelvraag 1)
A De dood van Enkidoe heeft hem geschokt.
c
De dromen van Gilgamesj uit WB bron 2 gaan over een
machtige kameraad. Wie is dat volgens jou?
B Hij wil Enkidoe weer tot leven wekken.
C
Hij beseft dat hijzelf sterfelijk is.
D Hij wil weer jeugdig worden.
d
Gilgamesj staakt het gevecht met Enkidoe. Hoe is dat te
b
Wat zijn de gevolgen van zijn reis? (deelvraag 2)
c
Wat kun je leren uit de bronnen over de dood? (deelvraag 3)
verklaren? (deelvraag 1)
Je mag meer antwoorden aankruisen.
9 a
Gilgamesj wil Istjar niet als vrouw hebben. Hoe is dat te
verklaren? (deelvraag 1)
A Hij vindt dat echte liefde niet bestaat.
B Hij vindt dat liefde onbelangrijk is.
C
Hij vindt de liefde minder belangrijk dan kameraadschap.
D Hij vindt dat liefde eeuwig moet zijn.
schema bij vraag 7
○
○
○
○
○
De mens zal nooit onsterfelijkheid vinden.
De mens moet genieten van het leven.
Je weet niet wanneer je zult sterven.
De goden zijn onsterfelijk.
Gilgamesj is gemaakt van het vlees van een god en het
vlees van een mens.
bron 2
Deelvraag
Bronnen
Twee dromen van Gilgamesj
1 Hoe is het gedrag van
HB bron 1, 4, 5,
Gilgamesj had twee dromen.
De eerste ging over een vallende ster die op hem viel. Toen
de steen was afgekoeld, was hij zo zwaar, dat Gilgamesj hem
niet kon optillen of verplaatsen. De mensen verzamelden zich
eromheen, en Gilgamesj omarmde hem als een vrouw.
In de tweede droom zag Gilgamesj een grote bijl naar
beneden vallen, boven op de verzamelde menigte van
Oeroek. Ook de bijl omarmde hij, alsof die zijn vrouw was.
Omdat Gilgamesj de betekenis van de dromen niet begreep,
ging hij naar zijn moeder, de wijze godin Ninsoen. Hij vroeg haar
de dromen uit te leggen. Ze vertelde hem dat zowel de ster uit
de hemel als de bijl een kameraad voorstelde die in aantocht
was. ‘Deze kameraad is machtig, heeft een ontzagwekkende
kracht en is in staat een vriend te redden.’ Maar ze voegde er
ook aan toe dat de kameraad Gilgamesj weer zou verlaten.
Gilgamesj te verklaren?
2 Wat waren de gevolgen
HB bron 1, 4, 5,
van zijn daden?
3 Wat kun je hiervan
leren?
HB bron 4, 5,
Naar het Gilgamesjepos.
22
HOOFDSTUK 1 De tijd van jagers en boeren
11 Oetanapistjim (WB bron 3) en Sidoeri (HB bron 5) proberen
Gilgamesj er allebei van te overtuigen zijn zoektocht op te
geven. Ze doen dit echter op verschillende manieren.
a
Hoe probeert Oetanapistjim Gilgamesj over te halen?
14 Gilgamesj betekent in het Soemerisch: ‘De goddelijke oude is
jeugdig’. Leg uit waarom deze naam niet helemaal bij de
persoon Gilgamesj uit het epos past.
b
En op welke manier doet Sidoeri dit?
15 a
Vind jij dat het Gilgamesjepos goede aanwijzingen geeft
voor de manier waarop mensen zich moeten gedragen? Geef
twee argumenten.
c
Welke manier vind jij de beste?
d
Wat kun je leren van Oetanapistjim en Sidoeri? (deelvraag 3)
b
Zou jij hetzelfde gedaan hebben als Gilgamesj of zou je
STAP: VRAAG BEANTWOORDEN
anders hebben gereageerd? Geef per situatie je mening.
12 Beantwoord nu de vraag: Hoe zouden de mensen zich volgens
1
De afwijzing van Istjar.
2
De dood van Enkidoe.
3
De raad van Sidoeri.
het epos moeten gedragen?
Het Gilgamesjepos is het oudste epos dat we kennen. Voordat het
op kleitabletten werd vastgelegd, hebben ouders het eeuwenlang
doorverteld aan hun kinderen.
13 Waarom zouden de mensen zo geboeid zijn geweest door de
verhalen van Gilgamesj?
bron 3
Over de dood
Tijdens zijn reis naar Dilmoen werd Gilgamesj toegesproken
door Oetanapistjim, een van zijn voorvaderen.
Deze vroeg hem: ‘Waarom ben je op zoek naar het verdriet,
Gilgamesj? Je bent gemaakt van het vlees van een god en het
vlees van een mens. Niemand kan de dood zien ... Bouwen we
een huis voor eeuwig? Leggen we een contract vast voor altijd?
Verdelen broers hun erfenis voorgoed? Duurt vijandschap
tussen tegenstanders voor altijd? Stijgt het water van een rivier
almaar door, zodat een overstroming nooit ophoudt?
Een libel drijft op het water en staart naar de zon ... Dode
mensen lijken op slapende mensen. Maar hoe de dood echt is,
is niet te beschrijven, ook al kan de mens er niet aan ontsnappen. De grote goden hebben de dood en het leven ingesteld,
maar ze hebben niet onthuld wat er vóór de dood was.’
Naar het Gilgamesjepos.
23
onderzoek historische personen
kern
7
Cheops en Toetanchamon
De tijd van Cheops en Toetanchamon
1
4
a
V
Lees WB bron 3. Herodotus schreef zijn verhaal circa
Lees HB bron 1 en 3.
2125 jaar nadat Cheops was gestorven. Hij baseert zijn kennis op:
a
het verhaal van een ooggetuige • schriftelijke bronnen van
Zet op de tijdbalk hieronder (bron 1) de namen van de
farao’s met hun geboortejaar en hun sterfjaar.
ooggetuigen • het verhaal van iemand uit zijn eigen tijd •
b
boeken van geleerden uit zijn eigen tijd.
Hoeveel jaren liggen er tussen de sterfjaren van Cheops en
b
Toetanchamon?
Lees HB bron 1. Deze auteur schreef zijn verhaal ongeveer
4575 jaar nadat Cheops was gestorven. Hij baseert zijn kennis op:
c
het verhaal van een ooggetuige • schriftelijke bronnen van
Het belangrijkste middel van bestaan in de tijd van
Cheops en Toetanchamon was:
ooggetuigen • het verhaal van iemand uit zijn eigen tijd •
A landbouw
boeken van geleerden uit zijn eigen tijd.
B nijverheid
c
C
Welke bron is de meest betrouwbare? Licht je antwoord toe.
handel
D jagen en verzamelen
2 Gebruik HB bron 1 en 3 en WB bron 2. Zoek op de kaart de
plaatsen op waar Cheops en Toetanchamon zijn begraven.
a
5
Wat valt je op als je deze plaatsen vergelijkt?
V
Gebruik HB bron 1, 5 en 6 en WB bron 3. Je gaat de
bronnen beoordelen in het schema op de volgende bladzijde.
In de laatste kolom geef je aan of de bron over politiek,
economie of cultuur gaat. Soms is een combinatie mogelijk.
Toetanchamon is begraven in het Dal der Koningen, dicht bij
Thebe. Deze vallei was omgeven door rotsen en kende slechts
één toegangsweg.
b
Gebruik HB bron 7. Er is geen piramide voor Toetanchamon
bron 2
gebouwd. Wat is daarvan de reden?
c
Egypte.
Behalve Toetanchamon zijn er ook belangrijke farao’s
begraven in het Dal der Koningen. Bedenk een mogelijke
verklaring voor het feit dat zij zich in dit dal lieten begraven.
Wie was Cheops?
3
Lees HB bron 1. In de tijd van Cheops waren er veel kunstenaars. Noem een mogelijke reden hiervoor.
-
bron 1
3000
voor Christus
24
2500
2000
1500
1000
500
1
na Christus
HOOFDSTUK 1 De tijd van jagers en boeren
Wie was Toetanchamon?
6 Lees HB bron 3. Leg uit waarom we van Toetanchamon veel
b
meer weten dan bijvoorbeeld van Cheops.
Waarom twijfelt de schrijver van de bron, denk je? Je mag
meer antwoorden aankruisen.
7
○
○
○
○
Gebruik HB bron 2, 3, 4 en 7. Vul het schema hieronder in.
Hij heeft de bronnen over Cheops niet goed bestudeerd.
Hij twijfelt aan Cheops’ verstand.
Er is niet veel over Cheops bekend.
De schrijver wil geen fouten maken.
Meningen over Cheops en Toetanchamon
Wat vind jij van Cheops en Toetanchamon?
8
10
V
In welke bron vind je een duidelijke mening over
Toetanchamon? Noteer de woorden waaruit die mening blijkt.
9 a
V
Wie heeft volgens jou het meest gepresteerd tijdens zijn
leven: Cheops of Toetanchamon? Licht je antwoord toe.
In welke bron wordt een mening over Cheops gegeven?
Noteer de woorden waaruit die mening blijkt.
schema bij vraag 5
Cheops
Zeker
Onzeker
Bronnummer(s)
Politiek, economie of cultuur
Er werden beeldjes gemaakt.
Hij was een verfoeilijk mens.
Niet van toepassing
Egypte bloeide op.
Er hebben 200 000 mensen aan de piramide gewerkt.
De dochter van Cheops heeft de middelste piramide laten bouwen.
Cheops werd als god beschouwd.
schema bij vraag 7
Toetanchamon
Zeker
Onzeker
Bronnummer(s)
Politiek, economie of cultuur
Hij bestuurde zijn rijk zelf.
Het graf was uitgehakt in de rotsen.
Egypte had een leger.
Hij is gemummificeerd.
bron 3
Cheops’ dochter
De eerste echte geschiedschrijver was de Griek Herodotus (484425 voor Christus). Hij reisde ook door Egypte en hoorde daar
van een Egyptische priester een verhaal over Cheops. Hij schreef
het volgende:
Cheops was een zo verfoeilijk mens, dat hij in zijn geldnood zijn
eigen dochter naar een bordeel bracht en haar beval een
bepaalde som geld – hoeveel, vertelde de priester mij niet – te
verdienen. Ze bracht de verlangde som geld bij elkaar en nam
het besluit ook een monument voor zichzelf op te richten. Elke
man die haar bezocht, vroeg ze om een steen voor de grote
bouw. Uit deze stenen zou zij de middelste van de drie piramides
Herodotus hoorde ook nog van zijn gids dat Cheops de tempels
in Egypte sloot om geld te besparen voor zijn piramide.
De Egyptische priester en Herodotus wisten blijkbaar niet veel
over de bloeitijd van het oude Egypte. De Egyptenaren beschouwden de farao toen als god. Egypte met al zijn inwoners
was zijn persoonlijk eigendom. De boeren op de velden en de
werkers in de tempel of het paleis, ze werkten allemaal voor
Cheops. Wanneer ze aan de bouw van een piramide meewerkten, dienden ze niet alleen de koning, maar ook hun eigen
belang: eenmaal in het dodenrijk aangekomen, zou de farao
ervoor zorgen dat het goed ging met zijn onderdanen.
hebben laten bouwen, die voor de grote piramide staat...
25
onderzoek Nederland
kern
8
1
a
De eerste landbouwers in onze streken
Gebruik WB bron 1. In welke periode leefde de ‘Krab-
b
beplasman’?
b
Waarom zouden archeologen deze mensen naar hun
aardewerk (bandkeramiek) hebben vernoemd?
Waarom zou deze periode zo genoemd worden, als je kijkt
naar de namen van de andere periodes?
4
In welke periode leefden de hunebedbouwers en in welke
huidige provincies hebben ze geleefd?
c
Bekijk HB bron 5. Hierop is te zien waar de eerste boeren
in Nederland woonden, ver voor de ‘Krabbeplasman’. Hoe
heette de cultuur van zijn voorouders?
5
Wat zouden de boeren in de voorraadpotten hebben
bewaard? Je mag meer antwoorden aankruisen.
○ water
○ vlees
○ graan
HB H1 §8
G
Deze paragraaf gaat over het leven van de eerste boeren in
ons land. Met behulp van de leestekst en een aantal bronnen ga
6 a
Van welk materiaal waren de boerderijen gemaakt?
b
Wat doen de vrouwen op de tekening in HB bron 4?
2 t/m 10. Voor het beantwoorden van deze vragen moet je de
c
Wat zal de belangrijkste taak van de mannen zijn geweest?
leestekst van paragraaf 8 en de bronnen van zowel het HB als het
A het land bewerken
WB gebruiken.
B hunebedden bouwen
je onderzoeken hoe het leven van deze mensen er in de prehistorie heeft uitgezien. Deze opdracht doe je in tweetallen.
Om het onderzoek goed te doen, maken jullie eerst de vragen
2 a
V
Het veranderende klimaat is een oorzaak van het
C
ontstaan van landbouw in Nederland. Leg dat uit.
jagen en verzamelen
D boerderijen bouwen
7
a
Bekijk WB bron 2. Bij welke cultuur hoort deze bijl?
b
De bijlen werden gebruikt voor het omhakken van bomen.
Bedenk twee redenen waarom de eerste boeren bomen
b
Leg uit waarom door het veranderende klimaat mensen
hebben omgehakt.
wegtrokken uit het westen van het land.
3
a
In welke periode en waar leefden de eerste boeren in
Nederland?
Periode
Jaartallen
Oude steentijd
Middensteentijd
Nieuwe steentijd
Bronstijd
IJzertijd
bron 1 De prehistorie in Nederland.
26
bron 2 Prehistorische vuurstenen
bijlen uit Noord-Nederland (4000-2000
voor Christus).
HOOFDSTUK 1 De tijd van jagers en boeren
8
V
Lees WB bron 3.
Leg uit waarom het maken van potten het gevolg is van het
leven als boer.
9 Lees WB bron 4.
a
Waren het de mannen of de vrouwen die de vuurstenen
bijlen gebruikten? Licht je antwoord toe.
Nederlandse en niet-Nederlandse boeren
b
13 Er waren tijdens de prehistorie niet alleen in Nederland
Wie gebruikten de schrabbers? Licht je antwoord toe.
boeren. Zoals je in paragraaf 2 hebt gezien, werd op andere
plaatsen in de wereld, zoals in Egypte en Mesopotamië, al veel
eerder aan landbouw gedaan. Lees de leertekst van paragraaf
2. Wanneer werd er voor het eerst aan landbouw gedaan?
10 Bij de hunebedden die zijn onderzocht, zijn vaak kostbare
voorwerpen gevonden. Geef hier een mogelijke verklaring voor.
14
V
Lees ook de leertekst van paragraaf 4 nog een keer door.
De paragrafen 2 en 4 gaan over de oorzaken en gevolgen van
de overschakeling op landbouw. Geef bij de onderstaande
11
G
Vul met behulp van vraag 2 t/m 10 het onderstaande
zinnen aan of het oorzaken of gevolgen zijn van de overscha-
schema in.
keling op landbouw. Streep steeds het foute woord door.
12 Wat ben je te weten gekomen over de leefwijze van de eerste
– Mensen leven op een vaste woonplaats: gevolg • oorzaak
boeren in de prehistorie in Nederland? Leg in je antwoord in
– Mensen leerden de natuur beter kennen: gevolg • oorzaak
elk geval uit hoe de woningen eruitzagen, hoe de taakverde-
– Er komen nieuwe beroepen: gevolg • oorzaak
ling tussen mannen en vrouwen was en wat voor soort
– Het gebied krijgt een bestuur: gevolg • oorzaak
werktuigen ze gebruikten.
– Het klimaat verandert: gevolg • oorzaak
– Er ontstaan steden: gevolg • oorzaak
schema bij vraag 11: de eerste boeren in de prehistorie in Nederland
Eerste boeren
Hunebedbouwers
‘Krabbeplasman’
Periode
Gebied
Gebruikte materialen
(zoveel mogelijk noemen)
Naam van de cultuur
Wel of geen geloof
Bijlen, pijlen en schrabbers
De potten van de trechterbekercultuur werden gemaakt van
rolletjes klei, die op elkaar werden gelegd. De rolletjes
werden aan elkaar geplakt, waardoor een dunne wand
ontstond. Als de klei hard was geworden, werden er met een
spatel van been of hout versieringen aangebracht. Archeologen denken dat de versieringen een bepaalde betekenis
hebben gehad. Maar wat ze precies betekenen, is nog niet
duidelijk.
Tijdens de trechterbekercultuur investeerden de mensen veel
tijd in het maken van vuurstenen bijlen. De bijlen werden net
zolang bewerkt tot ze symmetrisch waren. Daarna werden ze
geslepen en in een stevige houten steel gezet. De bijlen
waren zo’n 32 centimeter lang. Je kon er binnen een uur een
boom van 30 centimeter dik mee omhakken.
Naast de vuurstenen bijlen kende men in deze tijd ook
stenen hamerbijlen. Deze bijlen werden vooral als wapen
gebruikt. Archeologen hebben verder pijlpunten opgegraven
en zogenoemde schrabbers of schrapers. Met de schrabbers
werden huiden of hout bewerkt.
bron 3
bron 4
Potten
27
Download
Random flashcards
mij droom land

4 Cards Lisandro Kurasaki DLuffy

Create flashcards