Hoofdstuk 1 Voedselrelaties en biodiversiteit

advertisement
Hoofdstuk 1 Voedselrelaties en biodiversiteit
Eten en gegeten worden. In de natuur geldt nog
maar al te vaak de wet van de sterkste! Niet
alle dieren zijn echter jagers, sommige zijn ook
planteneters, maar één ding is zeker: elk dier
probeert aan zijn kostje te komen, al dan niet
ten koste van andere dieren.
De verschillende soorten voedsel hebben een nauwe relatie met elkaar. Organismen
verhouden zich tot elkaar volgens hun onderlinge plaats op de voedselladder.
Is er een natuurlijk evenwicht, dan worden ecosystemen intact gehouden en wordt
hun biodiversiteit gehandhaafd, tenminste als de mens niet tussenbeide komt.
Onderzoeksvragen
______________________________________________________________________________________________________________________________________________________________
______________________________________________________________________________________________________________________________________________________________
______________________________________________________________________________________________________________________________________________________________
DEEL I: Organismen vormen een levensgemeenschap
______________________________________________________________________________________________________________________________________________________________
1
Voedselrelaties
1.1
Voedselketen
Organismen staan in de natuur in verschillende relaties tot elkaar. Zo’n relatie noemen
we een ________________________________________________________________________________________________________________________________________________.
Dat kunnen we op verschillende manieren voorstellen. De meest eenvoudige is de
voedselketen, waarin wordt voorgesteld welk organisme tot voeding dient voor een
ander. In de natuur komen voedselketens echter niet mooi naast elkaar voor:
planten zijn voedsel voor diverse dieren, die op hun beurt ook weer op het menu van
vele organismen kunnen staan. Zo’n voedselweb zie je op de volgende pagina.
Zoals we tijdens de excursie het grasland hebben verkend, werken we nu met de
vijver als biotoop. Stel twee voedselketens op die hier voorkomen.
-
_ _______________________________________________________________________________________________________________________________________________________
-
_ _______________________________________________________________________________________________________________________________________________________
24
NATU2LW.indb 24
20-02-14 10:08
visdiefje
fuut
kikker
voorn
dikkopjes
snoek
stekelbaars
watervlo
poelslak
schijfhoornslak
groene planten
larven van libellen
plantaardig
plankton
geelgerande watertor
larve van
geelgerande
watertor
Bovenstaande figuur van een vijverbiotoop is een duidelijke voorstelling van een
_____________________________________________________________________________________________
. Dit wordt gevormd door
tal van door elkaar lopende __________________________________________________________________________________________________________
25
NATU2LW.indb 25
20-02-14 10:08
Levende wezens vormen een samenhangend geheel ...
Levende wezens vormen een samenhangend geheel doordat ze allemaal voortdurend
op elkaar aangewezen zijn. Ze zijn afhankelijk van elkaar.
Het spreekt ook vanzelf dat een organisme in een vijver door meerdere dieren kan
worden opgegeten. Bijvoorbeeld: libellenlarven en geelgerande watertorren kunnen
ook dikkopjes verorberen die – naargelang hun ontwikkeling – leven van plantaardig
of dierlijk plankton en later ook van watervlooien. Volwassen kikkers eten dan weer
verscheidene soorten insecten, spinachtigen, wormen of slakjes. Maar let op, kikkers
(en kikkers in wording): niet alleen onder water liggen er jagers op de loer, maar ook
boven water schuilt er gevaar!
DEEL I: Organismen vormen een levensgemeenschap
Aangezien er tal van voorbeelden van voedselrelaties in de natuur voorkomen, gaan
we na welke gemeenschappelijke kenmerken er zijn. Los onderstaande vragen op.
- Bemerk dat elke voedselketen begint met een groene plant. Dat zijn de enige
organismen die in staat zijn om zelf hun voedsel te ‘produceren’.
Groene planten = ______________________________________________________________________________________________________________________.
- De producenten worden verbruikt of ‘geconsumeerd’ door dierlijke organismen,
die op hun beurt ook weer opgegeten kunnen worden door andere dieren.
Dieren = _______________________________________________________________________________________________________________________________________.
Door er een rangorde bij te schrijven naargelang hun plaats in de voedselketen,
maken we nog een onderscheid qua type voeding:
• _ ______________________________________________________________ zijn consumenten van de ____________ orde.
• _ ______________________________________________________________ zijn van de ____________ of ____________ orde of hoger.
• _ ______________________________________________________________ kunnen consumenten van elke orde zijn.
Geef een voedselketen weer met deze algemene terminologie.
___________________________________________________________________________________________________________________________________
___________________________________________________________________________________________________________________________________
26
NATU2LW.indb 26
20-02-14 10:08
1.2 Voedselpiramide
Voedselketens geven ons een duidelijk beeld van de onderlinge voedselrelaties in een
biotoop, maar wat we er niet uit kunnen afleiden is hun _____________________________________________________.
Dat is nochtans belangrijk om na te gaan of er een natuurlijk evenwicht heerst: het
aantal biotische en abiotische factoren in het ecosysteem blijft dan ongeveer gelijk en
er heerst een bepaalde vorm van stabiliteit.
De onderstaande voedselpiramide is een voorbeeld uit de vijver. Noteer bij elke
verdieping de algemene benamingen.
stekelbaars
watervlooien
wiertjes
Waarom staan de wiertjes aan de basis van de voedselpiramide?
___________________________________________________________________________________________________________________________________
De stekelbaars staat hier aan de top van de voedselpiramide. Is dat altijd zo?
___________________________________________________________________________________________________________________________________
Een voedselpiramide kan dus uit meer dan drie delen bestaan. Hoe meer schakels in
de voedselketen, hoe groter de voedselpiramide. Zolang de piramidevorm echter blijft
bestaan, is er _ ___________________________________________________________________________________________________________________________________.
De grootste verstoorder hiervan is echter maar al te vaak ___________________________________________________.
Stel dat elk wiertje één gifstofje uit zijn omgeving opneemt (hier voorgesteld door
rode bolletjes ) . Hoe evolueert het aantal gifstoffen in elk organisme betreft?
___________________________________________________________________________________________________________________________________
___________________________________________________________________________________________________________________________________
De door de mens gemaakte chemische verbindingen kunnen soms moeilijk of niet
worden afgebroken. Dieren die die stoffen via voeding binnenkrijgen, slaan ze op in
het vetweefsel. Worden ze zelf opgegeten, dan gebeurt dat met gifstoffen en al!
27
NATU2LW.indb 27
20-02-14 10:08
Niet alleen de boeren ondervinden problemen
met vervuild water. Oudere, ervaren vissers voelen
met hun vingers dat het water ‘dun’ is. Het water
bevat te weinig ‘voedsel’. Dat komt deels doordat
fosfaatvervangers al het leven doden, terwijl fosfaten
juist de basis zijn voor al het voedsel! Het gebrek aan
fosfaten zorgt voor minder voedsel voor de vissen.
Door het chemisch vervuilde water – door o.a. waterzuivering en fosfaatvrije
wasmiddelen – zijn de vogels en de vissen niet gezond, en daarom groeien ze
niet. In het chemisch vervuilde water leven namelijk geen watervlooien meer.
Het zoöplankton is het voedsel voor de jonge visjes, en precies dat ‘voedsel’
gaat dood door vergiftiging.
De piramidevorm geeft bovendien niet enkel de hoeveelheden voedsel weer, maar
ook de chemische energie die in organismen zit opgeslagen.
Energie kan echter niet zomaar ontstaan, noch verdwijnen ... en toch wordt de
voedselpiramide smaller naar de top toe. Hoe kun je dat verklaren?
___________________________________________________________________________________________________________________________________
___________________________________________________________________________________________________________________________________
De producenten ‘eten’ geen voedsel. Waar komt hun energie dan vandaan?
DEEL I: Organismen vormen een levensgemeenschap
(aanzet fotosynthese): _ __________________________________________________________________________________________________________________
___________________________________________________________________________________________________________________________________
Terwijl de meeste planteneters en sommige
vleeseters in luilekkerland leven, aan alle kanten
omringd door voedsel, moeten veel rovers heel
wat moeite doen – lokaliseren, najagen, vellen
en misschien misslaan en opnieuw beginnen –
voordat ze aan het eten zijn. Alle activiteiten bij
het buitmaken van voedsel kosten energie.
Planteneters daarentegen (slak, rund, konijn)
moeten zelden hard voor hun voedsel werken.
Planten lopen immers niet weg. Daar staat
tegenover dat slechts 10 % van de energie
die hun voedsel bevat, wordt gebruikt om
organische bouwstoffen te maken. De overige 90 % organische stoffen uit
het voedsel wordt verbrand via celademhaling of verdwijnt via ontlasting of
urine in de bodem. Planten zijn bovendien moeilijk verteerbaar en verlaten
vaak onveranderd de darm. Herkauwers zijn hieraan het best aangepast.
28
NATU2LW.indb 28
20-02-14 10:08
1.3 Voedselkringloop
Aangezien voedselrelaties in alle biotopen voorkomen, nemen we nog een ander
voorbeeld onder de loep die vorig jaar werd bestudeerd: het bos als biotoop.
- Wat gebeurt er met de afgevallen bladeren in een bos? ____________________________________
- Welke bodembewoners eten afgevallen bladeren? ___________________________________________
- Bij de afbraak van bladeren, uitwerpselen en ander dood organisch materiaal
helpen niet alleen de regenwormen, maar ook paddenstoelen en de minuscuul
kleine
___________________________________________________________________________
die er leven. Dode dieren
blijven zo niet eindeloos in de natuur liggen, maar worden netjes opgeruimd
door de opruimers of de ________________________________________________________________________ .
- Wat er vrijkomt bij de afbraak van dode organismen, zijn
_____________________________________
die opgelost worden in het bodemwater om zo weer te worden opgenomen
door de ________________________________________________________________ .
- Je ziet dus dat alle levende wezens – planten, dieren, schimmels, bacteriën –
van elkaar afhankelijk zijn. Ze vormen een _____________________________________________________________.
Vul de onderstaande voedselkringloop aan met de juiste terminologie.
29
NATU2LW.indb 29
20-02-14 10:08
Ook de natuur maakt dus afval, maar ruimt dat wel telkens keurig op, iets wat van de
mens zeker niet altijd gezegd kan worden!
Dode dieren, oude takken of hout, afgevallen vruchten van bomen, uitwerpselen
enz. ... dat is allemaal natuurlijk afval. Maar alles verteert weer netjes, zodat er uiteindelijk niets meer overblijft. Het afval is voedsel geworden voor andere planten (vooral
schimmels) en dieren (insecten, bodembewoners en sommige aaseters).
Stel je even voor hoe de wereld er zou uitzien mocht dat niet gebeuren. We zouden op
kilometershoge bergen organische resten leven! Gelukkig zou er geen geurhinder zijn,
want ook die maakt deel uit van het rottingsproces.
De natuur heeft dus een prachtige manier van afvalverwerking. Je moet soms wel wat geduld oefenen, want de
voedselkringloop gaat heel langzaam. Het duurt wel jaren
vooraleer een boom is verteerd en helemaal is opgenomen
door andere planten. Maar het is de hoogste vorm van recyclage op onze wereldbol.
Samenvatting
Voedselrelaties geven de relatie weer tussen organismen, waarbij de ene
soort voedsel is voor de andere soort.
DEEL I: Organismen vormen een levensgemeenschap
-VOEDSELKETEN: aaneenschakeling van levende wezens, waarbij de ene
schakel tot voedsel dient voor de volgende. Voorstelling met pijltjes.
In de natuur overlappen de voedselketens elkaar = voedselweb.
De groene planten = producenten, de dieren = consumenten.
-VOEDSELPIRAMIDE: ruimtelijke voorstelling van de voedselketen, waarbij
de onderlinge verhoudingen – het aantal – in acht worden genomen.
Er is een brede basis van producenten, met daarboven steeds kleiner
wordende verdiepingen van consumenten.
Zolang de piramidevorm blijft behouden, is er een natuurlijk evenwicht.
-VOEDSELKRINGLOOP: gesloten voedselrelatie.
Dankzij de opruimers = reducenten, worden dode organismen opnieuw
afgebroken tot mineralen, die de plant met het water kan opnemen.
30
NATU2LW.indb 30
20-02-14 10:08
2 Biodiversiteit
2.1 Wat is biodiversiteit?
Hou je van planten observeren en wandelen in de natuur (waarbij je uiteraard op de
aangeduide paadjes blijft)? Eet je bij voorkeur seizoensgebonden groenten en fruit
en bevat je weekmenu weleens een vegetarische maaltijd? Voeder je ’s winters de
vogels bij? Of ben je een expert in het recycleren en sorteren (gebruik je een brooddoos, gerecycleerd papier ...)? Dagelijks kleine handelingen stellen in het voordeel van
de natuur volstaat vaak om die ook terdege te beschermen. Zo doe je – bewust of
onbewust – ongetwijfeld al veel voor de biodiversiteit!
Ontleed het woord ‘biodiversiteit’ om achter zijn betekenis te komen.
________________________________________________________________________________________________________________________________
________________________________________________________________________________________________________________________________
Biodiversiteit situeert zich vooral op drie niveaus. Verbind ze met de juiste uitleg.
diversiteit op
soortenniveau
genetische
diversiteit
diversiteit aan
ecosystemen
•
De verscheidenheid van genen (deel van het DNA met
erfelijke eigenschappen) binnen elke soort, waardoor
er nog heel wat verschillende ondersoorten zijn, bv.
poedel, dalmatiër ...
•
Omvat alle verschillende biotopen die op aarde
bestaan. Een ecosysteem is het geheel van soorten
samen met het leefgebied waarin ze voorkomen, bv.
bos, woestijn, moeras ...
•
De verscheidenheid van alle verschillende soorten
planten, dieren, schimmels en micro-organismen, bv.
alle soorten orchideeën, vlinders, vogels, paddenstoelen, bacteriën ...
31
NATU2LW.indb 31
20-02-14 10:08
2.2 Is biodiversiteit belangrijk?
Opdracht Kleur de bloemetjes groen bij de juiste uitspraken.
Biodiversiteit is enkel een zaak voor idealisten met groene vingers.
Biodiversiteit voorziet in onze basisbehoeften, zoals ademen, eten, drinken en een
dak boven ons hoofd hebben.
DEEL I: Organismen vormen een levensgemeenschap
Biodiversiteit biedt ons een brede waaier aan producten, zoals voedsel, kleding,
energiebronnen, beschutting en geneesmiddelen.
Biodiversiteit verstrekt ons een groot aantal diensten, zoals waterzuivering, aanmaak van zuurstof, bemesting, vermindering broeikaseffect en klimaatveranderingen, beperking van overstromingen, bestuiving van fruitbomen enz.
Biodiversiteit beperkt ons in ons dagdagelijkse leven en laat ons een stap terugzetten in de tijd, want heel wat luxe moet weer verdwijnen.
Biodiversiteit is mooi, ontspannend, inspirerend ... Het ecotoerisme zit al jaren in
de lift en vele mensen geven aan dat ze de natuur als ‘onthaaster’ nodig hebben
om een evenwicht te vinden in ons jachtige bestaan.
Zonder biodiversiteit zijn ook wij gedoemd tot uitsterven! Laat ons die mooie
natuur dus in ere houden, voor onszelf, onze kinderen, kleinkinderen enz.
32
NATU2LW.indb 32
20-02-14 10:09
Biodiversiteit is levensnoodzakelijk!
Leg de link tussen de onderstaande zaken die de biodiversiteit ons biedt.
verstrekt ons
DIENSTEN
biedt ons
PRODUCTEN
voorziet in onze
BASISBEHOEFTEN
�������������������������������������������������������
luchtzuivering 
groene planten  �������������
��������������������������������������������������������

______________________________
��������������������������������������������������������

riet  zuiver water
 appels
 eten
�������������������������������������������������������
Wereldwijd zijn er momenteel ongeveer
1,9 miljoen levende soorten beschreven.
Onderzoek toonde echter aan dat nog vele
soorten onbekend zijn. Schattingen van het
aantal levende soorten op aarde variëren van
3 tot 100 miljoen. Er worden door biologen
dan ook elke dag nog nieuwe soorten ontdekt,
waaronder vooral insecten en ongewervelden.
In België zit het totale aantal diersoorten
tegen de 35 000 aan, maar zowat 30 %
van onze fauna is nog niet bekend (vooral
insecten, wormen en oerdiertjes).
Qua flora wordt er voor België een schatting
gemaakt van zo’n 18 000 soorten planten,
algen en zwammen, waarvan zo’n 20 à
25 % nog niet is waargenomen.
Niet alle soorten worden ook even grondig
bestudeerd. Nochtans spelen de minder
populaire soorten een even belangrijke rol in
het functioneren van de ecosystemen. Alleen
daarom al verdienen ze even onze aandacht.
33
NATU2LW.indb 33
20-02-14 10:09
2.3 Hoe beïnvloedt de mens de biodiversiteit?
De mens maakt integraal deel uit van de biodiversiteit, net
als pakweg de klaproos en de orka. Die uitspraak klinkt misschien banaal, maar het is de realiteit.
De biodiversiteit heeft op vele manieren bijgedragen tot de
ontwikkeling van de menselijke cultuur. Maar er is een wisselwerking, want op zijn beurt beïnvloedt de mens ook de
evolutie van de biodiversiteit. Zeker als dominante soort op
aarde is onze impact groot!
Stelt de vraag zich dan niet of wij, als dominante
soort, niet verantwoordelijk zijn voor de zorg van de
meer ondergeschikte soorten? Zoals het toch logisch
is dat ouders voor hun kinderen zorgen ...
2.3.1 De evolutie van de biodiversiteit
DEEL I: Organismen vormen een levensgemeenschap
Zowat ___________________________________________________ jaar geleden werd de aarde gevormd uit gas,
stof en brokstukken uit de ruimte. Onze aarde was toen niet meer dan een hete brij.
Tijdens de eerste en tevens langste periode van de geologische tijdschaal is de aarde
afgekoeld en zijn de oceanen ontstaan. Reeds in dat eerste tijdperk verscheen het
leven op aarde in de vorm van eencelligen in de oceanen. Geleidelijk aan ontstonden
er andere levensvormen opgebouwd uit meerdere cellen, die qua bouw steeds complexer werden en uitgroeiden tot de (on)gewervelde dieren.
Om een beter beeld te krijgen van de duur van de verschillende perioden,
kunnen we de evolutie van de aarde gelijkstellen met één jaar:
- vorming aarde – eerste levensvormen – verschijnen landplanten;
- dinosauriërs komen en gaan – de mens doet zijn intrede;
- bouw Egyptische piramiden – Columbus ontdekt Amerika – nu!
34
NATU2LW.indb 34
20-02-14 10:09
Dankzij enkele massale extincties (uitstervingsgolven) uit het verleden heeft de
mens de kans gekregen om zich te ontwikkelen en de aarde te bevolken. Aard- of
ruimteprocessen (zoals vulkanisme, natuurlijke klimaatwijzigingen of meteorietinslagen) lagen aan de basis van elke uitstervingsgolf.
De extinctiegolf die aan de gang is, is echter van heel andere aard.
-
_ ______________________________________________________________
is er medeverantwoordelijk voor!
Voor het eerst is het dus een factor van de biodiversiteit zelf die hier een rol in
speelt. Maar met welk recht doen we de huidige biodiversiteit, het resultaat van
3,5 tot 4 miljard jaar evolutie, in een geologische oogwenk verdwijnen?
- Bovendien worden onze ‘natuurlijke rijkdommen’ niet gespaard, maar uitgeput:
_ _____________________________________________________________________________________________________________________________
- Op alle niveaus komt de biodiversiteit zo in het gedrang. Verbind elk niveau met
het juiste gevolg voor de biodiversiteit.
diversiteit op
soortenniveau
•
Ecosystemen moeten plaatsmaken
voor de ‘beschaving’ van de mens.
genetische
diversiteit
•
Minder soorten  meer inteelt 
ongezonde jongen  meer sterfte.
diversiteit aan
ecosystemen
•
De lijst van bedreigde diersoorten en
planten wordt alsmaar groter.
Of is onze liefde voor moeder aarde toch groot genoeg om onze biodiverse
erfenis nog een kans te geven? Een kans op bestaan, evolutie en ontwikkeling?
2.3.2 De bedreiging en bescherming van de biodiversiteit
Opdracht Wat we veroorzaken, kunnen we ook weer oplossen ... Kies bij elke foto uit:
BEDREIGING: fragmentatie ecosystemen – jacht op zeezoogdieren – broeikaseffect (te grote veestapel) – boskap (landbouw en tropisch hardhout) – exoten overheersen – watervervuiling.
BESCHERMING: milieuvereningen – vegetarisch eten – kweekprogramma’s – ecoduct verbindt – eco-toerisme – inheemse soorten beschermen
35
NATU2LW.indb 35
20-02-14 10:09
Bedreiging van de biodiversiteit
DEEL I: Organismen vormen een levensgemeenschap
Aziatisch lieveheersbeestje
36
NATU2LW.indb 36
20-02-14 10:09
BescHerming van de Biodiversiteit
Zevenstippelig lieveheersbeestje
Kwabaal ‘was’ een bedreigde diersoort.
37
NATU2LW.indb 37
20-02-14 10:09
SYNTHESE
in een ruimer
+ weergave van het ‘aantal’
en ‘natuurlijk evenwicht’
+ ‘reduceren’ van dood materiaal
tot hergebruik van ‘mineralen’
Vis en zeeleven
Vis en zeeleven
Zoöplankton
Fytoplankton
Microflora
Zoöplankton
Fytoplankton
Microflora
DEEL I: Organismen vormen een levensgemeenschap
Bij afname van de _____________________________________________________________ in een systeem,
neemt de gevoeligheid van dat systeem toe op alle drie de niveaus:
_________________________________________________________________________________________________________________________
38
NATU2LW.indb 38
20-02-14 10:09
Naam: ____________________________________________________________ Klas: ____________ Nr.: ____________ / ICT-opdracht: JIJ en biodiversiteit
Biodiversiteit speelt een centrale rol in ons
bestaan en dat van vele andere organismen.
Het wordt ook vaak als indicator gebruikt
voor de gezondheid van een ecosysteem.
Het behoud ervan is van cruciaal belang!
Als we de handen in elkaar slaan, kunnen we
het tij keren.
Heel wat sites nodigen ons uit om meer te
weten te komen over biodiversiteit.
www.ikgeeflevenaanmijnplaneet.be
Opdracht 1 Ga naar www.ikgeeflevenaanmijnplaneet.be.
Klik op OP SCHOOL - klik op: http://ikgeeflevenaanmijnplaneet.indeklas.be.
Klik op 1e GRAAD SO - klik op INTERACTIEF - klik op Speel de quiz - noteer het besluit.
LEVEL 1: Biodiversiteit is ...
- al wat ______________________ op aarde: planten, dieren, zwammen en micro-organismen
- de verschillende soorten, naar schatting ________________________________________________________________
- de verschillende ________________________________________________________
- de variatie binnen de soorten: ________________________________________________________________________________
- de relatie tussen ________________________________________________________
LEVEL 2: Hoeveel weet jij over het leven op aarde?
-De biodiversiteit wordt van alle kanten bedreigd. Geef vijf voorbeelden die ervoor
zorgen dat leven geen uitweg meer heeft: _____________________________________________________________
________________________________________________________________________________________________________________________________
________________________________________________________________________________________________________________________________
-
_____________________________________________
redden:
worden acties ondernomen om de biodiversiteit te
__________________________________________________________________________________________________________________
slaan de handen in elkaar. En met __________________________________________________________ help ook
__________________
de biodiversiteit in je eigen tuin of de wereld errond.
-Biodiversiteit is ________________________________________________________________________: ze levert de mens
o.a. voedsel, zuiver water, zuurstof en energie. Biodiversiteit is ______________________________!
39
NATU2LW.indb 39
20-02-14 10:09
Op het einde van de quiz: klik op SNUISTER DOOR DE MEDIATHEEK .
Schrijf hieronder je eigen bevindingen over wat je (nog extra) hebt bekeken: wat vond
je leuk, interessant, herkenbaar uit de les? Wat zou je anderen aanraden?
___________________________________________________________________________________________________________________________________
___________________________________________________________________________________________________________________________________
___________________________________________________________________________________________________________________________________
Opdracht 2 Ga naar www.google.be.
Zoek op: ‘ecologische voetafdruk berekenen’  WWF Ecological FootPrint
- Bereken je eigen ecologische voetafdruk: _ _________________________________________________________________________
Dat is de oppervlakte die je jaarlijks gebruikt om je levensstijl te verzekeren.
- De gemiddelde voetafdruk van een Belg bedraagt _ _______________________________________________________ .
- Hoeveel bedraagt de duurzame voetafdruk? ____________________________________________________________________
- Hoeveel m2 bespaar je met extra engagementen om je ecologische voetafdruk te
verkleinen? ____________________________________________ Noteer hier jouw (één) engagement:
_ _____________________________________________________________________________________________________________________________
DEEL I: Organismen vormen een levensgemeenschap
Opdracht 3 Ga naar www.google.be.
Typ bij de zoekopdracht: ‘gemiddeld waterverbruik’  De Watergroep
Typ bij de zoekopdracht: ‘WWF ecotips’  WWF Belgium
- Hoeveel water gebruikt de Belg gemiddeld? _________________________ Waar zit het grootste
verbruik (top drie)? _ __________________________________________________________________________________________________________________
- Op welke zeven (algemene) domeinen richten de ecotips zich?
_ _____________________________________________________________________________________________________________________________
_ _____________________________________________________________________________________________________________________________
Opdracht 4 Waarvoor wil jij je engageren? Kleur de bolletjes die van toepassing zijn.
Als ik op reis ga, koop ik geen exotische dierensouvenirs.
Boterhammen in een brooddoos! Aluminiumfolie gebruik ik hier niet voor.
Ik schrijf op gerecycleerd papier. Printen doe ik enkel indien echt nodig.
Ik kom te voet, met de fiets, bus of trein naar school of ik carpool.
Ik let thuis op mijn energie- en waterverbruik en geef het goede voorbeeld.
Ik beperk verpakkingen waar mogelijk. Afval sorteer ik in de juiste bak!
Ik heb respect voor de natuur en alle levende wezens. I ♥ Nature!
Ik engageer me om ook anderen warm te maken voor dit thema.
40
NATU2LW.indb 40
20-02-14 10:09
Hoofdstuk 2 Fotosynthese
Alle organismen – planten en dieren
– hebben voedingsstoffen nodig
om te overleven. Wij gaan daarom
meermaals per dag smakelijk eten,
maar planten hoef je geen biefstuk
met frietjes en een salade voor te
schotelen.
Waar halen de producenten zelf hun
voeding vandaan? Ze mogen dan
wel een belangrijke voedselleverancier zijn voor tal van dieren, planten
hebben zelf ook veel energie nodig
om te groeien, bloeien, zich voort te
planten enz.
Onderzoeksvragen
______________________________________________________________________________________________________________________________________________________________
______________________________________________________________________________________________________________________________________________________________
______________________________________________________________________________________________________________________________________________________________
1
Zaadje versus boom
Een zaadje kan na vele jaren uitgroeien tot een kanjer van een boom, die op zijn beurt
weer vruchten en zaden kan dragen. Bladeren en bloemen worden vaak volgens het
jaargetijde gevormd en afgeworpen en toch komt er elk jaar weer een groeiring bij!
Hoe kan uit een klein zaadje zo’n grote boom groeien?
Stoffen uit de lucht:
De zon is energie:
____________________________________________________________________
zaad
____________________________________________
____________________________________________
boom
Stoffen uit de bodem: ____________________________________ + _______________________________________________________
41
NATU2LW.indb 41
20-02-14 10:09
Dankzij die stoffen uit de bodem, de lucht en de zon als energiebron, kan het zaad
een enorme toename in hoeveelheid materie verwezenlijken. Zo is de grootste eik in
België (in Edingen) wel 40 m hoog en is de stamomtrek zo’n 7 m!
Stel je voor dat die 300 jaar oude eikenreus vuur vat na een blikseminslag. Dan merk
je dat er naast de massatoename ook een enorme toename in energie is.
Alle stoffen die gedurende 300 jaar werden opgenomen, komen er in zekere mate
weer uit wanneer de boom in brand staat:
- Energie komt vrij als _____________________________________________________ en ���������������������������������������������������� .
- Koolstofdioxide komt vrij als _____________________________________ .
- Water komt vrij als ________________________________________________________ .
- Mineralen komen vrij als _____________________________________________ .
Het hout van een boom kan daarom als brandstof gebruikt worden.
Wanneer het hout vuur vat, kan de opgeslagen ������������������������������������������������ vrijkomen.
De ���������������������������������������������������� is bepalend voor de hoeveelheid opgeslagen energie.
Hoe groter de massa, hoe groter / kleiner de energieopslag.
DEEL I: Organismen vormen een levensgemeenschap
Toepassing Elke goede landbouwer of tuinder is zich bewust van de noodzakelijke factoren om
een goede groei van zijn groenten of planten te bewerkstelligen. Soms wordt de
natuur vaak een handje geholpen om een grotere opbrengst te bekomen.
Naar welke toepassingen verwijst de bovenstaande cartoon?
-
_ _______________________________________________________________________________________________________________________________________________________
-
_ _______________________________________________________________________________________________________________________________________________________
Serres moeten in de winter ook verwarmd worden. De rook die vrijkomt uit de verwarmingskachel kan in de serres echter nuttig aangewend worden. Leg uit.
___________________________________________________________________________________________________________________________________
42
NATU2LW.indb 42
20-02-14 10:09
Planten spelen voor de mens een cruciale rol op aarde.
- Planten zijn producenten: _______________________________________________________________________________________________________
en staan hiermee aan de basis van elke _______________________________________________________________________________.
-Planten staan er ook bekend om dat ze cruciaal zijn in het leefbaar houden van
onze atmosfeer op aarde. Leg uit. �����������������������������������������������������������������������������������������
��������������������������������������������������������������������������������������������������������������������������������������������������������
��������������������������������������������������������������������������������������������������������������������������������������������������������
Toepassing Toch staan de planten, alsook onze atmosfeer, onder grote druk door het toenemende
broeikaseffect en door de dalende biodiversiteit. Onze CO2-uitstoot is veel groter
dan wat planten kunnen verwerken via de fotosynthese. Daarom moeten we zelf
maatregelen nemen om de CO2-uitstoot te doen dalen.
Alsmaar meer Belgen reizen vaker en verder
met het vliegtuig. Door de belachelijk lage
tarieven van de lowcostmaatschappijen
is het soms goedkoper om naar Spanje te
vliegen, dan met de taxi vanuit Brussel naar
Zaventem te rijden. Dat is wel goed nieuws
voor onze portemonnee, maar het klimaat
vaart er allesbehalve wel bij.
Toch vliegen, maar tegelijkertijd je CO2-uitstoot van de vlucht compenseren?
Dat kan met een GreenSeat. Voor een kleine meerprijs tussen de 2 % en 5 %
van de ticketprijs worden o.a. bossen aangeplant en beschermd om zo de
capaciteit om CO2 op te nemen te vergroten. Het belangrijkste broeikasgas
wordt zo op natuurlijke wijze uit de lucht gefilterd door bomen en planten
die het gebruiken om te groeien. Ook investeert GreenSeat in duurzame
energie en besparingsprojecten. Het doel is tot een herstel van het CO2evenwicht in de atmosfeer te komen.
Samenvatting
Groene planten kunnen stoffen vormen. Er gebeurt een stofomzetting:
- in het bladgroen, onder invloed van licht (stralingsenergie uit de zon)
- met stoffen uit de bodem (water)
- met stoffen uit de lucht (koolstofdioxide)
Dit is FOTOSYNTHESE. Hierdoor kunnen zaden, bij het uitgroeien tot planten,
een enorme toename kennen in massa (hoeveelheid materie) en energie.
43
NATU2LW.indb 43
20-02-14 10:09
2 Fotosynthese experimenteel vaststellen
2.1 Fotosynthese in de bladeren
Planten hebben veel energie nodig om te groeien, te bloeien, zich voort te planten.
Daarom testen we enkele (ontkleurde) bladeren met lugol om de aanwezigheid van
een belangrijke energie-leverende stof op te sporen: ____________________________________________________________.
Die voedingsstof vinden we terug in de kleinste
levende bouwstenen van de plant: _ _________________________________ ,
namelijk in het _______________________________________________________________________ .
Experiment
Onderzoeksvraag Welke factoren hebben een invloed op de zetmeelvorming in planten?
DEEL I: Organismen vormen een levensgemeenschap
Benodigdheden -
-
-
-
-
-
-
belicht maar deels afgedekt groen blad, bv. van een geranium
belicht gepanacheerd (tweekleurig) blad, bv. van klimop
bunsenbrander + draadnet + aansteker
twee grote bekers met water
kleinere beker met norvanol of ethanol (70 %)
pincet
schaaltje + lugol
Werkwijze Bladeren ontkleuren en testen met lugol.
•Verwarm water tot het
kookpunt.
•Dompel de bladeren in het
kokende water tot ze slap
worden.
•Doe de bladeren in een
kleinere beker met ethanol
(70 %).
•Zet de beker in het hete
water tot de bladeren
ontkleurd zijn.
•Haal de ontkleurde bladeren uit de alcohol en was
ze in een beker heet water.
•Spreid elk blad uit op een
schaaltje.
•Test met lugol de aanwezigheid van zetmeel.
Verklaring Leg uit waarom de bladeren eerst ontkleurd moeten worden.
______________________________________________________________________________________________________________________________________________________________
______________________________________________________________________________________________________________________________________________________________
44
NATU2LW.indb 44
20-02-14 10:09
Waarneming Lugol kleurt in aanwezigheid van zetmeel ______________________________________________________________________________.
Een gepanacheerd / afgedekt blad werd na een zonnige dag geplukt.
ontkleuring
+ lugoltest
Na ontkleuring + lugoltest werd waargenomen dat:
- het belichte / onbelichte / groene / witte gedeelte  zwart kleurt;
- het belichte / onbelichte / groene / witte gedeelte  oranje kleurt.
Een gepanacheerd / afgedekt blad werd na een zonnige dag geplukt.
ontkleuring
+ lugoltest
Na ontkleuring + lugoltest werd waargenomen dat:
- het belichte / onbelichte / groene / witte gedeelte  zwart kleurt;
- het belichte / onbelichte / groene / witte gedeelte  oranje kleurt.
Besluit Uit de voorgaande proeven blijken de voorwaarden om zetmeel te vormen.
- Wanneer? Als de plant voldoende ________________________________________ krijgt.
- Waar? In de ____________________________________________ delen van de plant, namelijk in de
microscopisch kleine ______________________________________________ .
De eigenlijke brandstof die groene planten via de fotosynthese maken, is in feite
niet rechtstreeks zetmeel. Weet je nog, de ‘zetmeeltrein’ bestaat uit ‘wagonnetjes’.
Er wordt dus in eerste instantie _________________________________________ aangemaakt. Die kunnen
daarna aan elkaar gekoppeld worden ter vorming van de reservestof zetmeel. Soms
blijft glucose ook in zijn rechtstreekse vorm in de plant. Denk aan de vele zoete fruitsoorten (bv. aardbei) of groenten (bv. tomaat).
45
NATU2LW.indb 45
20-02-14 10:09
2.2 Gasuitwisseling in groene planten
Experiment
Onderzoeksvraag Welke gassen spelen een rol bij de fotosynthese in planten?
Benodigdheden -
-
-
-
-
-
hoge smalle maatbeker
waterpest
spuitwater (waar het gas uit is)
trechter
proefbuis
zonnige plaats of retroprojector
Werkwijze Vul de maatbeker voor de helft met plantjes waterpest,
waar je een omgekeerde trechter overheen plaatst.
Vul de beker vervolgens tot bovenaan met spuitwater.
Vul de proefbuis met water en plaats ze zorgvuldig
over de trechter. Via het principe van waterverdringing
kunnen eventueel gevormde gassen zo in de proefbuis
worden opgevangen.
Belicht het geheel met de zon (of een retroprojector).
Waarneming Wat zie je in de proefbuis wanneer de plant enige tijd belicht wordt?
___________________________________________________________________________________________________________________________________
Besluit Er gebeurt tijdens de fotosynthese een gasuitwisseling.
DEEL I: Organismen vormen een levensgemeenschap
Bij voldoende _____________________________ wordt in het _________________________________________________ van de
plant een gas afgegeven: _____________________________________________________________ . Hiervoor wordt uit
de lucht een ander gas opgenomen:
________________________________________________________________________
.
Dit is een grondstof die in het bladgroen en bij voldoende licht een stofomzetting
ondergaat tijdens de fotosynthese.
Maar wat doet een plant dan als er geen licht is?
Dan gaat de stofomzetting in omgekeerde richting lopen, planten kunnen namelijk
net zoals wij mensen __________________________________________________________ .
Verduidelijk hieronder de relatie tussen fotosynthese en celademhaling.
koolstofdioxide zuurstofgas
Toepassing Staan er op een ziekenhuiskamer veel planten, dan worden die ’s nachts op de gang
gezet. Verklaar. _________________________________________________________________________________________________________________________________
�����������������������������������������������������������������������������������������������������������������������������������
46
NATU2LW.indb 46
20-02-14 10:09
2.3 Water is onontbeerlijk voor planten
Wat gebeurt er met een plant die onvoldoende water krijgt?
___________________________________________________________________________________________________________________________________
Water heeft nog een functie binnen in een plant (via wortel, stengel, bladeren):
___________________________________________________________________________________________________________________________________
.
En we voegen nog een derde functie toe die water in een plant heeft. Het is een
onontbeerlijke grondstof voor de _______________________________________________________________________________________________.
3
Wat is de functie van de fotosynthese?
Met de grondstoffen die een groene plant opneemt uit de lucht en de bodem kan
de plant onder twee voorwaarden, in het bladgroen en bij voldoende licht, zelf zijn
voedsel aanmaken, waarbij ook een gas vrijkomt als afvalproduct.
Er is een energieomzetting: lichtenergie  chemische energie (voeding).
Extra De stofomzetting geven we met het deeltjesmodel schematisch weer:
CO2
+
H2O
2
C6H12O6
+
O2
2
+
2
+
2 Voorwaarden:
47
NATU2LW.indb 47
20-02-14 10:09
Of organismen al dan niet in staat zijn om zelf hun voedsel aan te maken,
wordt weergegeven met een naam afgeleid uit het Grieks: trophein (= voeden),
autos (= zelf), heteros (= vreemd, andere).
- Groene planten maken zelf hun voedsel aan, het zijn ____________________________________________________ .
Groene planten zijn dus autotroof / heterotroof.
- Mensen en dieren verbruiken voedsel, het zijn ���������������������������������������������������������������� ;
Niet-groene planten (bv. paddenstoel) ontbinden organisch materiaal, het zijn
. Beide zijn autotroof / heterotroof.
_ __________________________________________________________________
Voor de groene plant hebben de gevormde koolhydraten een dubbele functie.
- Enerzijds fungeert glucose als _______________________________________________________________________________________________ .
Het levert de energie die nodig is voor alle levensprocessen binnen in de plant.
- Anderzijds fungeert glucose ook als ____________________________________________________________________________________.
Daaruit worden andere stoffen gevormd, zoals zetmeel, eiwitten en vetten.
DEEL I: Organismen vormen een levensgemeenschap
licht
eiwitten
vetten
aminozuren
vetzuren
koolstofdioxide
glucose
water
+ mineralen
zetmeel
Samenvatting
Groene planten zijn autotroof: de plant maakt zelf zijn voedsel (glucose).
- Waar? in de bladgroenkorrels
- Wanneer? bij voldoende licht (energie)
- Waarmee? met grondstoffen uit de lucht (CO2) en de bodem (H2O)
Zuurstofgas (O2) komt hierbij als afvalproduct vrij. Levende wezens hebben
dat gas nodig voor de verbranding van glucose in hun cellen (celademhaling).
48
NATU2LW.indb 48
20-02-14 10:09
4 Aanpassingen aan de fotosynthese
MACROSCOPISCH gezien bekomen de planten een maximale lichtinval door:
-
______________________________________________________________
 bv. kruisgewijs tegenoverstaand;
-
______________________________________________________________
 meestal plat bladoppervlak;
-
______________________________________________________________
 duizenden blaadjes aan één boom;
-
______________________________________________________________
 bv. zonnebloem.
MICROSCOPISCH gezien zijn er ook enkele aanpassingen:
DEKWEEFSEL
bladgroenkorrels in cytoplasma
PALISSADEVULWEEFSEL
celkern
vacuole
TRANSPORTWEEFSEL
SPONSVULWEEFSEL
ADEMHOLTE
DEKWEEFSEL
SLUITCEL + OPENING = HUIDMONDJE
- veel bladgroenkorrels in het sponsvulweefsel / palissadevulweefsel, gelegen aan
de bovenzijde van het blad voor het invallende �������������������������������������������������������������� ;
- openingen in het sponsvulweefsel / palissadevulweefsel, gelegen onder aan het
blad, geven aansluiting op diverse
_ _______________________________________________________________________
waarlangs er een uitwisseling is van
_ _______________________________________________________________________
.
49
NATU2LW.indb 49
20-02-14 10:09
SYNTHESE
Niet-groene planten, alsook mens en dier, zijn ______________________________________________________
= ze voeden zich met andere organismen.
Groene planten die voldoende belicht worden, zijn _______________________________________________
= ze staan in voor de aanmaak van hun eigen voedsel;
DEEL I: Organismen vormen een levensgemeenschap
=
.
_____________________________
+ _____________________________
______________________________
_____________________________
+ _____________________________
____________________________
opname via de
opname via de
kan omgezet worden
afvalproduct,
_______________________
____________________________
tot _______________________________________ ,
afgifte via de
_______________________
en transport tot in
functie: ________________________________
_____________________
de ________________________
of als ___________________________________
______________________
50
NATU2LW.indb 50
20-02-14 10:09
Opdracht Vul het kruiswoordraadsel in.
1
2
3
4
5
6
7
8
9
10
11
12
13
14
Dit staat zwaar onder druk, vooral door toedoen van de ________________________________________ .
Hoog tijd dus voor actie ter behoud en bescherming ervan!
1 Waar de fotosynthese in plaatsvindt
2 Eindproduct van het ontbindingsproces door de reducenten
3 Gas dat wij inademen en dat door de planten als bijproduct van de fotosynthese
aan de atmosfeer wordt afgegeven
4 Het geheel van overlappende voedselketens
5 Voorwaarde van energie opdat de plant aan fotosynthese kan doen
6 Zolang de voedselpiramide haar vorm behoudt, spreken we van een natuurlijk ...
7 Groene planten maken zelf hun voedsel aan, het zijn ...
8 Manier van milieuvriendelijk vliegen door je CO2-uitstoot te compenseren
9 Proces waarbij de groene plant stoffen vormt o.i.v. licht en met stoffen uit de
bodem en de lucht
10 Gesloten voedselrelatie, het mooiste voorbeeld van recyclage in de natuur!
11 Consumenten en reducenten zijn heterotroof, producenten zijn ...
12 Stof die we in groene belichte (ontkleurde) bladeren hebben opgespoord met
lugol
13 Bijen zijn onontbeerlijk in de biodiversiteit. Ze zorgen o.a. voor de ... van
fruitbomen.
14 Ecosystemen kunnen versnipperd of gefragmenteed worden door de aanleg
van wegen. De diversiteit van zowel de ecosystemen als de genen (door te veel
inteelt) komt in het gedrang. Wat is een oplossing voor dit probleem?
51
NATU2LW.indb 51
20-02-14 10:09
KEN JE DE LEERSTOF?
DEEL I: Organismen vormen een levensgemeenschap
In dit hoofdstuk leerde je de volgende vaardigheden:
• Onderzoeksvragen opstellen
• Een leesstuk interpreteren
• Relaties tussen verschillende organismen ontdekken
• Voedselketen, voedselpiramide en voedselkringloop opstellen
•Het belang inzien van producenten, consumenten en reducenten in de voedselkringloop en
inzien hoe producenten zelf hun voedsel maken
• Inzien wat de rol/invloed van de mens is op de voedselrelaties en de biodiversiteit
• Het belang van biodiversiteit inzien en milieubewust handelen
• Je eigen engagement voor biodiversiteit in vraag stellen
• Inzien hoe een zaadje tot een boom kan uitgroeien
•Het verband leggen tussen de massa van een organisme en de hoeveelheid opgeslagen
energie
•Het belang inzien van groene planten als voedselproducent en voor het leefbaar houden van
onze atmosfeer
•Experimenteel leren vaststellen – volgens de wetenschappelijk methode – dat er in het
bladgroen o.i.v. licht stofomzettingen gebeuren
• Met het deeltjesmodel de stofomzetting van de fotosynthese weergeven
• Een synthese maken
In dit hoofdstuk werd gewerkt aan de volgende leerdoelstellingen:
•Aan de hand van een concreet voorbeeld van een biotoop een eenvoudige voedselkringloop
opstellen met producent, consument(en) en opruimer(s)
•Het belang van biodiversiteit weergeven
• In concrete voorbeelden de invloed van de mens op de biodiversiteit aantonen
• Uit waarnemingen afleiden dat in planten stoffen gevormd worden o.i.v. licht en met stoffen
uit de bodem en de lucht
• Experimenteel vaststellen dat de groene plantendelen o.i.v. licht stoffen opbouwen
Hoe studeer je dit hoofdstuk?
• Lees aandachtig ‘leren in 4 stappen’ vooraan in je leerwerkboek.
• De synthese (overzicht van de geziene leerstof) moet je echt ‘kennen’.
• De samenvattingen moet je ook altijd goed studeren.
• De excursie naar het grasland is een aanzet voor dit en het volgende hoofdstuk, waar het
grasland verder wordt uitgediept.
• Gebruik je kladschrift om de diverse voedselrelaties uit te schrijven met de algemene
terminologie, maar werk ook enkele voorbeelden uit.
• Leg biodiversiteit uit a.d.h.v. voorbeelden die je telkens situeert op de drie niveaus. Let op
specifieke terminologie: exoten, fragmentatie, ecosystemen, ecologische voetafdruk ...
• Teken de experimenten i.v.m. fotosynthese in je kladschrift.
• Je leerwerkboek overschrijven ≠ studeren. Het kost je enkel veel tijd.
• Wil je zelf een samenvatting maken? Werk dan schematisch.
52
NATU2LW.indb 52
20-02-14 10:09
Download
Random flashcards
fff

2 Cards Rick Jimenez

mij droom land

4 Cards Lisandro Kurasaki DLuffy

Rekenen

3 Cards Patricia van Oirschot

Test

2 Cards oauth2_google_0682e24b-4e3a-44be-9bca-59ad7a2e66a4

Create flashcards