De antichrist, het beest uit de zee. Openb.13:1-10 Toen zag ik uit de zee een beest opkomen. Het had tien horens en zeven koppen; het had een kroon op elke horen, en er stonden godslasterlijke namen op zijn koppen. Het beest dat ik zag leek op een panter, met poten als van een beer en een bek als de muil van een leeuw. De draak droeg zijn kracht en heerschappij en gezag aan het beest over. Een van de koppen van het beest zag eruit alsof hij geslacht was; het was een dodelijke verwonding, maar de wond genas. Vol bewondering ging de hele wereld achter het beest aan. Iedereen aanbad de draak, omdat hij het beest gezag had gegeven. Ook het beest zelf aanbaden ze, met de woorden: Wie is gelijk aan het beest? Wie kan het tegen hem opnemen? Het beest kon zijn bek gebruiken voor grootspraak en godslasteringen, en dat tweeënveertig maanden lang. Het opende zijn bek en lasterde God, zijn naam en zijn woning en hen die in de hemel wonen. Het mocht de strijd met de heiligen aanbinden en hen overwinnen. Ook kreeg het macht over alle landen en volken, over mensen van elke stam en taal. Alle mensen die op aarde leven zullen het beest aanbidden, iedereen van wie de naam niet vanaf het begin van de wereld in het boek van het leven staat, het boek van het lam dat geslacht is. Wie oren heeft, moet horen. Wie gevangenschap moet verduren, zal in gevangenschap gaan. En wie door het zwaard moet sterven, zal sterven door het zwaard. Hier komt het aan op de standvastigheid en trouw van de heiligen. A: Waarom een antichrist? Iets meer dan 2000 jaar geleden werd er een Mens op aarde geboren, en Zijn naam was Jezus; voor en na Zijn geboorte werd er veel over Hem geprofeteerd, namelijk dat Hij de beloofde Messias van Israël was die de mensheid zou redden van hun zonde (Matt.1:21). Maar voor Zijn geboorte werd ook aangekondigd dat Zijn naam Immanuël zou zijn, wat betekent “God is met ons” (Matt.1:23). Naarmate Hij ouder werd ontdekte men steeds meer dat de genade van God op Hem rustte en dat Hij vervuld was met de wijsheid van God (Luc.2:40+52). Toen Hij ongeveer 30 jaar oud was (Luc.3:23), begon Hij Zijn menselijke bediening uit te oefenen, en in ongeveer 3,5 jaar tijd liet Jezus ons zien wat het betekent wanneer God in mensengedaante op de aarde aanwezig is; dat is de Christus. Bijna 2000 jaar lang heeft de mensheid de gelegenheid gehad om een keus te maken voor deze God-Mens die wij kennen met de naam Jezus Christus; maar omdat de mens een vrije keus moet hebben om voor of tegen God te kiezen (Matt.12:30, Marc.9:40, Luc.9:50+11:23), zal de mensheid in de eindtijd in de gelegenheid worden gesteld om tegen God te kiezen. Daartoe zal God aan de duivel de gelegenheid geven om ook als een mens op de aarde te komen, maar pas nadat hij definitief in de geestelijke wereld is verslagen (Openb.12:7-12). Dan zal de duivel in mensengedaante op aarde verschijnen, en ook hij zal net als Jezus 3,5 jaar de gelegenheid krijgen om te laten zien wat het betekent wanneer hij, de duivel, in mensengedaante op de aarde aanwezig is. Zijn geestelijke naam zal antichrist zijn, hoewel de wereld hem onder die naam niet zal leren kennen (Dan.7:23-25, Zach.11:16-17). B: De betekenis van het woord antichrist. Het woord ‘anti’ betekent vervanging of oppositie, en het woord ‘christ’ betekent messias of gezalfde. Er zijn drie toepassingen van het woord antichrist. 1) De geest van de antichrist, dat is een religieus systeem dat altijd heeft bestaan. 1Joh.4:3 Iedere geest die niet belijdt dat Jezus Christus als mens gekomen is, komt niet van God; dat is de geest van de antichrist, waarvan jullie gehoord hebben dat hij zal komen. Nu al is hij in de wereld. Het begrip antichrist beschrijft mensen of religieus-politieke systemen die als een vervalsing en oppositie tegen Jezus Christus, de Gezalfde van God, optreden; Jezus Zelf sprak over valse messiassen die zullen komen (Matt.24:24). 2) Talrijke personen in de geschiedenis die bezeten waren van deze geest van de antichrist. 2Joh.vs.7 Er zijn veel dwaalleraren in de wereld verschenen die de komst van Jezus Christus als mens niet belijden. Dat nu is de verleider, de antichrist! 1 1Joh.2:18b+22 Nu al treden er veel antichristen op, en daardoor weten we dat dit het laatste uur is …Bestaat er een grotere leugenaar dan iemand die ontkent dat Jezus de Christus is? De antichrist is iedereen die de Vader en de Zoon niet erkent. Johannes sprak over vele antichristen die door de hele geschiedenis heen aanwezig zijn geweest; voorbeelden daarvan zijn Romeinse keizers zoals Nero (54-68 na Chr.) vanwege zijn vervolging van de christenen, roomse pausen uit de middeleeuwen en politieke leiders zoals Antiochus Epiphanes (175–164 voor Chr.) die het Joodse volk probeerde uit te roeien. De meest belangrijke historische manifestaties van de geest van de antichrist in de moderne tijd zijn Adolf Hitler, Jozef Stalin en Mao Zedong vanwege hun hevige vervolging van Joden en christenen; wat zij gedaan hebben geeft ons inzicht in de terreur van de laatste en grote antichrist van de eindtijd. 3) De laatste persoon op aarde die de antichrist van de eindtijd is. 1Joh.2:18 Het laatste uur is aangebroken. Jullie hebben gehoord dat de antichrist zal komen. De antichrist van de eindtijd is de laatste wereldleider van de natuurlijke geschiedenis van de mensheid; hij zal oorlog voeren tegen God (Openb.17:14, 19:19) door het volk Israël en de gemeente van Jezus te vervolgen en proberen uit te roeien. De term antichrist wordt maar vijf keer in de Bijbel gebruikt, nl. door Johannes (1Joh.2:18+22, 4:3, 2Joh.7), en de titel van antichrist als een wereldleider in de eindtijd wordt maar één keer gebruikt (1Joh.2:18); maar op diverse andere plaatsen wordt hij met andere termen omschreven. Hij wordt in het Oude Testament in Dan.7:8+18-27, 8:9-12+23-26, 9:26-27, 11:20-45 beschreven; en in het Nieuwe Testament wordt hij door Paulus beschreven in 2Tess.2 en verder in Openb.13 + 17. Hij is volledig mens maar ook volledig gedemoniseerd; hij zal de grootste en meest valse namaak zijn van Jezus Christus die volledig Mens en volledig God is. De duivel zal na zijn val op de aarde (Openb.12:8) al zijn macht aan de antichrist geven (Openb.13:2); en daarom wordt de antichrist omschreven als een beest dat uit de afgrond omhoog komt (Openb.11:7, 17:8), zoals Jezus vanuit de hemel neerdaalde op de aarde. C: Het soevereine motief van God. God roept de antichrist tevoorschijn als tegenstander om de gemeente van Jezus tegen te werken, zodat God drie belangrijke doelen kan realiseren; de tegenstand van de duisternis zal namelijk de geestelijke atmosfeer in de gemeente van Jezus totaal ten goede keren, zodat deze drie doelen in volheid gerealiseerd zullen worden. 1) De loutering en heiliging van de gemeente als Bruid van Christus. 2) De redding van het overblijfsel van Israël. 3) Het binnenhalen van de grote oogst in de eindtijd. Daarom is intense voorbereiding en grote geestelijke waakzaamheid nodig om ons bekwaam te maken voor deze allergrootste crisis in de geschiedenis van de mensheid. Matt.24: Pas op dat niemand jullie misleidt (vers 4)…Laat dat je dan niet verontrusten (vers 6)… Wanneer jullie zien staan (vers 15)…Bidt (vers20)…geloof dat dan niet (vers 23)…Let op (vers 25)…ga er dan niet heen + geloof dat dan niet (vers 26)…Leer van de vijgenboom deze les (vers 32)…Zo moeten jullie ook weten wanneer je dat alles ziet, dat het einde nabij is (vers33)… Wees dus waakzaam, want jullie weten niet (vers 42) …Besef wel (vers 43) … Daarom moeten ook jullie klaarstaan + wanneer je het niet verwacht (vers 44). 2 Tess.2:5 Herinneren jullie je niet dat ik jullie dit herhaalde malen heb gezegd toen ik bij jullie was? 1) Geloof in de waarheid van het boek Openbaring zal cruciaal zijn in de eindtijd (vers 9). 2) Elk vertrouwen in aardse middelen zal tot grote teleurstelling leiden (Openb.11:10a); onze wapens zijn bovennatuurlijk en we maken geen gebruik van natuurlijke wapens (Efez.6:10). 3) Geloof en volharding (Hebr.6:12) zijn de cruciale geestelijke vaardigheden die hard nodig zijn om als overwinnaar tevoorschijn te komen; geloof spreekt van diepgeworteld vertrouwen in de gepassioneerde liefde van God, en volharding spreekt over het geduld van vandaag dat uitgroeit tot volharding voor morgen. 4) Wijsheid van God is nodig om de komst en de betekenis van de antichrist te begrijpen. a - de soevereiniteit van God geeft de antichrist alle ruimte. b - de macht van satan geeft de antichrist zijn macht en kracht. 2 c - het misleide hart van mensen geeft de antichrist aanbidding. De gemeente heeft een tegenstander nodig als onderdeel van het proces om volkomen toegewijd te zijn aan de Heer; de combinatie van de antichrist en de oordelen van God in de eindtijd voorziet in een optimale context voor geestelijk verzet en strijdbaarheid die nodig is om de gemeente goed voor te bereiden op haar toekomstige glorie (Dan.11:32-35, 12:10, Efez.5:27, Openb.19:7). Maar ook voorziet de Grote Verdrukking in een optimale context voor het binnenhalen van de grote oogst van de wereld (Openb.7:9-14) en voor de redding van het overblijfsel van het volk Israël (Rom.11:25-26). Verder worden huichelaars door de verdrukking openlijk tentoongesteld (Dan.11:32a+34, 2Tess.2:3-12, 1Tim.4:1-2) en wordt de aarde gereinigd van zonde voordat het vrederijk aanbreekt (Jes.24:1-6, Zach.13:1-2). D: Ontwikkeling van het drama van eindtijd. 1) Openb.12 - de bovennatuurlijke oorlog tussen het koninkrijk van God en de macht van satan is begonnen met satans rebellie in de hemel, die voortgezet is in het paradijs, daarna verhevigd is met de roeping van Abraham, wereldwijd geworden is door de eerste komst van Jezus (12:4), en zal escaleren in de eindtijd door satan’s poging tot de vernietiging van Israël (12:13) en de executie van de gemeente van Jezus (12:17). 2) Openb.13 - het toneel van de bovennatuurlijke oorlog wordt verplaatst naar de aarde waar de satan oorlog voert tegen de gemeente van Jezus d.m.v. de antichrist en de valse profeet. De antichrist zorgt voor een samenbundeling van alle militaire, politieke, economische en religieuze macht in één persoon (13:2). De valse profeet is een persoon met economische en religieuze macht, die geloofwaardigheid zal geven aan de militaire en politieke macht van de antichrist (13:12a). 3) Openb.14 - temidden van dit alles geeft God soevereine beloften aan hen die met heel hun hart ja tegen Hem hebben gezegd; Zijn soevereiniteit heerst over heel het drama van de eindtijd. E: Het hoofddoel van satan. 1) Een wereldwijde aanbidding voor zichzelf - Openb.13:4+8, Jes.14:13-14, Matt.4:9. 2) De tweede komst van Jezus tegenwerken door de totale uitroeiing van het Joodse volk en de vervolging van de christelijke gemeente, die Israël ondersteunt vanwege de profetie van Jezus in Matt.23:39. De tegenwerking van satan is al besproken in Openb.12:3-4+15-17. 3) Zijn belangrijke wapens zijn de hoer van Babylon, de antichrist en de valse profeet. 4) Grote onwetendheid door geestelijke verblinding over de onverwachte catastrofe die de aarde zal treffen. 1Tess.5:3 Als de mensen zeggen dat er vrede en veiligheid is, worden ze plotseling getroffen door de ondergang, zoals een zwangere vrouw door barensweeën. Vluchten is dan onmogelijk. F: De persoon van de antichrist in de eindtijd. 1) De antichrist is de laatste wereldleider die rebelleert tegen God, en zich verzet tegen de gemeente en gericht is op de vernietiging van het volk Israël. Hij is volledig mens maar ook volledig demon, want hij komt uit de afgrond (Openb.11:7, 17:8) en hij zal volledig kunnen beschikken over de macht van satan (Openb.13:2). Hij is de mens van alle zonde en grote wetteloosheid en ook de zoon van het bederf (2Tess.2:3b +9a); hij is ook de gruwel van de verwoesting (Matt.24:15). 2) Hij zal een schijnvrede brengen in het Midden-Oosten door een schijnverbond met Israël te sluiten en de tempel te laten herbouwen, maar daarna laat hij daar een beeld van zichzelf neerzetten om zich te laten aanbidden (Openb.13:14). 3) Hij is de grote tegenstander van Christus en hij vormt samen met de duivel en de valse profeet een antichristelijke drie-eenheid, waarbij de duivel de vaderfiguur is, de antichrist de messiasfiguur en de valse profeet de onheilige geest. 4) de antichrist is een militair genie - Dan.8:24-25, 11:38-39, Openb.6:2, 13:2+16 5) de antichrist is een retorisch genie - Dan. 8:23, 11:32+36 6) de antichrist is een politiek genie – Dan.7:23, 2Tess.2:4, Openb.13:8+12, 17:11-12 3 7) de antichrist is een economisch genie - Dan. 8:9+24, 11:36+ 43, Openb.13:16-17 8) de antichrist is een religieus genie - 2Tess.2:4, Openb.13:4+8+12 9) de antichrist is een intellectueel genie - Dan.7:25, 8:23 10) de antichrist is een occult genie - Dan.8:24, 11:39, Openb.13 G: Overzicht van de antichrist (13:1-8). 1) De antichrist komt op uit de zee, d.w.z. dat hij via een proces tevoorschijn komt uit de woelige geschiedenis van politieke ontwikkelingen in de wereld, de roerige zee der volken. 2) De macht van de antichrist is geworteld in het anti-semitisme uit de geschiedenis van de mensheid; hij wordt 36 keer het beest genoemd in het boek Openbaring. De 7 koppen zijn de zeven wereldrijken die geprobeerd hebben Israël te vernietigen, namelijk Egypte, Assyrië, Babylonië, Perzië, Griekenland, het Romeinse rijk, en Hitler-Duitsland. De 10 horens vormen een confederatie van 10 allianties die in de eindtijd al hun macht ter beschikking zullen stellen aan de antichrist. 3) De uitstraling van de antichrist zal de optelsom zijn van de laatste drie grote dictaturen uit de geschiedenis van de mensheid, namelijk het fascisme van Adolf Hitler, het communisme van de Sovjet-Unie, en het terrorisme van de islam (zie Dan.7). De duivel zal alle politieke, militaire, economische en religieuze macht ter beschikking stellen aan de antichrist. 4) Een van de koppen, d.w.z. een politieke macht van anti-semitisme, zal op een bijzondere manier nieuw leven ingeblazen krijgen, wat tot grote bewondering zal leiden (vers 3). 5) Het hoofddoel van satan is om aanbidding te krijgen van de hele mensheid (vers 4+8); hij zal het geloof in God de Vader en Jezus Christus volkomen belachelijk maken (vers 5), hij zal de oordelen van God vanuit Zijn tent en de martelaars in de hemel belachelijk maken (vers 6), en de volgelingen van Jezus op alle fronten vervolgen en velen executeren (vers 7). H: Diverse aspecten van de macht van de antichrist. De antichrist heeft vier fundamenten in zijn rijk, namelijk politieke autoriteit waarmee hij wetten kan maken om zijn tegenstanders te laten doden (13:1-2+15), militaire macht (13:4+7), economische controle over alle wereldhandel en financiële monopolies d.m.v. manipulatie (13:16-17) en religieuze controle d.m.v. demonische aanbidding en occulte wonderen en tekenen (13:4+8, 12-14). Zijn geloofwaardigheid wordt bekrachtigd door een manier van spreken die demonisch geïnspireerd is, terwijl dit gepaard gaat met vele grote wonderen; hij zal enorm geholpen worden door de trouwe dienst van de valse profeet en een beeld dat kan spreken. In 2Tess.2 (NBG’51) gebruikte Paulus vier omschrijvingen voor de antichrist, namelijk de mens der wetteloosheid (vers 3b), de zoon van het verderf (vers 4a), de tegenstander van God (vers 4), en de wetteloze (vers 8). Hij zal de meest wrede mens uit de menselijke geschiedenis zijn, en het zal onmogelijk zijn met hem te onderhandelen over genade; want hij zal redeneren als een wild beest, vandaar dat hij 36 keer het beest wordt genoemd in het boek Openbaring. De valse profeet is de belangrijkste medewerker van de antichrist en zal in de eindtijd de wereldleider zijn die een wereldwijd religieus netwerk zal organiseren met een sprekend beeld in de stad Jeruzalem; dit beeld zal gebruikt worden om mensen uit alle volken van de aarde te motiveren tot aanbidding van satan en de antichrist (13:4+8). Zijn vier meest effectieve strategieën om de antichrist te ondersteunen omvatten demonisch geïnspireerde toespraken die gepaard gaan met grote wonderen en tekenen (13:12-14), waarbij hij gebruik maakt van een beeld van de antichrist (13:14-16) en het merkteken van de antichrist dat onder dreiging van doodstraf en uitsluiting van financiële middelen de hele mensheid zal manipuleren (13:11-18, 19:20). Het beeld van het beest zal een beeld van de antichrist zijn dat demonisch bekrachtigd wordt zodat het kan praten, ademen en wetten maken (13:14-16); het centrale afgodsbeeld zal in de tempel van Jeruzalem gezet worden en verbonden worden met een wereldwijd netwerk van afgodsbeelden. Dit netwerk zal ten dienste staan van een wereldwijde beweging van aanbidding voor de antichrist, zoals profetisch afgebeeld wordt in Daniël 3, waarin de toenmalige wereld ook gedwongen werd tot aanbidding van een beeld. Dit beeld zal een 4 belangrijk profetisch teken van de eindtijd zijn; Johannes noemde dit beeld tien keer in het boek Openbaring, namelijk in 13:14, 15(3x), 14:9+11, 15:2, 16:2, 19:20, 20:4. Het teken van het beest zal een officieel merkteken zijn op de rechterhand van mensen en op hun voorhoofd, zodat mensen overal en altijd geïdentificeerd worden als aanbidders van de antichrist (13:16-17). Om te kunnen profiteren van het wereldwijde economische systeem zal het verplicht zijn om dit merkteken te hebben; zij die weigeren om dit merkteken te dragen zullen buitengesloten worden van het marktsysteem waarin de noodzakelijke dingen voor het leven gekocht of verkocht worden, en zij zullen gezien worden als criminelen die zich verzetten tegen de staat en daarom schuldig zijn aan doodstraf. Dit teken is een uiterlijk symbool van een inwendige toewijding om een trouwe aanbidder van satan en de antichrist te zijn; door dit teken hebben mensen een geestelijk verbond gesloten met de duivel. Dat wil zeggen dat mensen niet in een opwelling dit teken hebben geaccepteerd, en ook hebben zij het niet gedwongen moeten accepteren. De technologie voor het teken van het beest is nu al mogelijk door het inplanten van microchips, maar het teken zal gebaseerd zijn op nog veel verdere ontwikkelingen van de huidige technologie. De hoofdwond van het beest en de plotselinge genezing zal een plotselinge gebeurtenis zijn die de antichrist zeer snel wereldwijde roem zal bezorgen (13:3+12+14); de hoofdwond betreft een van de koppen van het beest en spreekt waarschijnlijk van een heropleving van een politiek systeem dat eerder bestaan heeft maar (ten dele) van het wereldtoneel is verdwenen en nu plotseling weer tevoorschijn komt (mogelijk het oude Romeinse rijk). De gruwel der verwoesting zal plaatsvinden wanneer de antichrist van zichzelf verklaart dat hij een god is (2Tess.2:4) doordat hij voor zichzelf een beeld in de tempel van Jeruzalem plaatst; dit beeld herbergt een demon en is daarom een gruwel (Dan.8:13, 9:26b-27, 11:31, 12:11, Matt.24:15, Marc.13:14, Openb.13:12-18). Iedereen in de wereld zal gedwongen worden om dit beeld te aanbidden of anders zal men gedood worden. Dit beeld van het beest heeft grote implicaties en zal tot de grootst mogelijke verwoesting in de menselijke geschiedenis leiden. In de eerste plaats zal de Heer grote vernietiging brengen aan hen die de antichrist aanbidden (14:9-11), en in de tweede plaats zal de antichrist grote vernietiging brengen aan hen die weigeren om hem te aanbidden (13:15b). Deze gruwel der verwoesting zal tot een wereldwijde aanbiddingsbeweging van satan en de antichrist leiden, en vormt de cruciale gebeurtenis waarmee de Grote Verdrukking begint. Deze gruwelijke gebeurtenis zal plaatsvinden in het midden van de laatste zeven jaar voor de tweede komst van Jezus (Dan.9:27). De hoer van Babylon (Openb.17-18) zal een wereldwijd economisch en religieus netwerk zijn dat demonisch geïnspireerd is en waarschijnlijk het belangrijkste hoofdkwartier zal hebben op de plaats van de oude stad Babylon aan de rivier de Eufraat in Irak, ongeveer 70 km ten zuiden van Bagdad. Een van de kenmerken van de hoer van Babylon zal zijn dat dit systeem vele volgelingen van Jezus zal doden (17:6), waardoor er wereldwijd zeer vele martelaren toegevoegd zullen worden aan de lijst van martelaren uit de geschiedenis van de gemeente (6:9-11). Een ander kenmerk zal zijn dat dit religieus-economische systeem het toppunt van wetteloosheid zal veroorzaken (17:2-5). De kans is groot dat de oude stad Babylon zal worden herbouwd op haar oude plaats als een centrum van wereldwijde religie en economie (Jes.13-14, Jer.50-51). De profetie van Jeremia, dat het oordeel van God deze stad volledig en voorgoed zal vernietigen, is namelijk nog niet vervuld, wat betekent dat deze profetie nog vervuld moet worden. Deze stad Babylon zal een belangrijke rol spelen, zowel geografisch als internationaal en geestelijk; deze stad zal het centrum zijn van een unieke en succesvolle combinatie van religie en economie. Dit zal de eerste keer in de geschiedenis zijn dat alle wereldreligies met elkaar verenigd zullen worden, zoals afvallig christendom, afvallig jodendom, de islam, boeddhisme, hindoeïsme, new age en allerlei sekten en culten. De religieuze invloed van deze stad zal elke andere stad overtreffen als religieus centrum, zoals bijvoorbeeld Mekka, Jeruzalem, Rome; de economische invloed van deze stad zal elke andere stad overtreffen als financieel centrum, zoals New York, Tokio, Londen en Frankfurt. De ontheiliging van de tempel in Jeruzalem (Dan.9:27, Matt.24:15, 2Tess.2:4, Openb.11:2) zal de grootste schending van het huis van God in Jeruzalem zijn uit de hele menselijke geschiedenis. 5 Het aantal martelaren in de gemeente zal in de eindtijd tot extreme proporties stijgen, omdat de antichrist hevig oorlog voert tegen de gemeente (Dan.7:21+25, 8:24, 11:33-35, 12:7+10, Openb.6:9-11, 9:21, 11:7, 13:7+15, 16:5-7, 17:6, 18:24, 19:2). Een grote afval van het geloof zal in de eindtijd plaatsvinden, doordat vele christenen het geloof in Jezus de rug zullen toekeren vanwege geestelijke misleiding door de religie van de hoer van Babylon en de verleiding van economische rijkdom (Dan.11:32-35, Matt.24:12, 2Tess.2:3, 1Tim.4:1). Valse profeten en leraars zullen gelovigen overhalen om hun geloof in Jezus te verloochenen en deel te nemen aan de “tolerante” wereldreligie van dat moment (Matt.24:9-13, 1Tim. 4:1-3, 2Tim 3:1-8 + 4:3-5, 2Pet.3:3-5, Jud.vs.18-19). Paulus kenmerkte deze afval als een sleutelgebeurtenis die plaatsvindt voordat Jezus terugkomt (2Tess.2:3). De verwoestingen tijdens de Grote Verdrukking zullen komen uit vier verschillende bronnen. In de eerste plaats komt verwoesting op aarde d.m.v. Gods toorn (Openb.15:7), in de tweede plaats door de furieuze woede van satan tegen Israël en de gelovigen uit de heidenen (Openb.12:12-17), in de derde plaats door de buitensporige goddeloosheid van mensen (Openb.9:21), en in de vierde plaats door natuurrampen. De grootste nadruk zal komen te liggen op de oordelen van God tegen het rijk van de antichrist via de 7 zegels, de 7 bazuinen en 7 schalen (Openb.6, 8-9, 16); Gods oordelen zijn niet gericht tegen de kinderen van God (1Tess.5:9). De slag bij Armageddon en Jeruzalem is een militair conflict dat geleid wordt door de antichrist en zijn legers die optrekken tegen Israël (Openb.16:16, 19:11-21, Joël 4:1-15, Sef.3:8). Deze legers zullen Jeruzalem omsingelen (Zach.12:1-10), wat er toe zal leiden dat tweederde van de Joden in het land worden uitgeroeid (Zach.13:8), terwijl de helft van de Joden in de stad Jeruzalem in ballingschap zal worden gevoerd (Zach.14:1-2). Deze legers zullen waarschijnlijk al vanaf het begin van de laatste 3,5 jaar - dat is de Grote Verdrukking in het land Israël aanwezig zijn, zogenaamd als vredesmacht van de antichrist. Maar aan het eind laat de antichrist zijn werkelijke bedoeling zien, namelijk dat hij uit is op de vernietiging van het hele Joodse volk. Dit conflict zal zich uitspreiden over een gebied van bijna 300 kilometer (Openb.14:20) en strekt zich uit tot aan de vlakte van Jisreël of Megiddo in het noorden met Jeruzalem en het dal van Josafat in het midden (Joël 4:2+14) en naar Edom in het zuiden (Jes.34:1-17, 63:1-6). De vernietiging van de antichrist zal plaatsvinden bij de terugkomst van Jezus Christus (Openb.19:11-21), waarbij onze Heer de antichrist zal verteren met de adem van Zijn mond en vernietigen door Zijn schitterende verschijning (2Tess.2:8, Dan.7:26). Dit houdt in dat de antichrist verlamd wordt door de Heilige Geest, waarna hij gegrepen wordt en levend in de poel van vuur wordt geworpen (Openb.19:20). De legers van de antichrist worden gedood door het zwaard dat uit de mond van Jezus komt (Openb.19:21); hun eeuwige oordeel komt pas na het duizendjarige vrederijk (Openb.20:11-15). Inzicht in de eindtijd zal een kwestie zijn van leven of dood. De profeet Daniël profeteerde dat verstandige mensen de eindtijd goed zullen kunnen begrijpen (Dan.12:10); zij zullen niet verloren gaan in de storm omdat zij een betrouwbaar kompas hebben in het woord van God. Door ons inzicht zullen wij de juiste verwachtingen hebben en geen illusies koesteren, zodat wij toegerust zijn voor wat komen gaat en van daaruit in staat zullen zijn om te wandelen in de glorie van God en te volharden in grote verdrukkingen. Zij die inzicht hebben zullen in staat zijn om te onderscheiden wat zij moeten doen en wat zij moeten vermijden; zij zullen bijvoorbeeld weten dat zij categorisch moeten weigeren om het merkteken van het beest te aanvaarden of deel te nemen aan de religieuze en economische voorspoed van de hoer van Babylon. Zij die inzicht hebben zullen wandelen in grote vrede in plaats van angstig te zijn en aanstoot te nemen aan God; zij hebben vertrouwen dat God volledige controle heeft over de crisis van de eindtijd en dat Hij nooit ergens door verrast wordt. De dag van de Heer zal als een dief in de nacht komen, maar omdat wij hier naar uitzien, kunnen wij ons voorbereiden op een smetteloos en onberispelijk leven in de vrede van God (2Petr.3:10+14). Wanneer wij de vele Bijbelse profetieën over de eindtijd kennen, zullen wij in staat zijn om voorbede voor de troon van God te doen op een manier die het vele kwaad minimaliseert en overwinning maximaliseert in de vele gebieden waarvoor wij bidden (Joël 2:12-18). Onze gebeden kunnen de vele gebeurtenissen veranderen en velen tot redding en 6 bescherming brengen, zoals de gebeden van Mozes de oordelen van God op gang brachten en beëindigden (Ex.7-12). Wanneer wij inzicht hebben over het onvermijdelijke karakter van de eindtijd en de komst van de antichrist, zullen wij een geestelijke diepgang in God kunnen ontwikkelen, voordat de eindtijd is aangebroken en de onderdrukking zal escaleren. Paulus leerde dat de vernietiging van de eindtijd voor veel mensen totaal onverwacht zal komen, omdat zij in geen enkel opzicht zijn voorbereid (1Tess.5:2-3); en ook op dit moment is de gemeente grotendeels nog geestelijk verblind met betrekking tot de komst van de antichrist en de crisis van de eindtijd (2Kor.4:4, 2Tess.9-10). J: De antichrist in het boek Daniël. J1: Vier visioenen. Daniël kreeg vier visioenen over de eindtijd te zien en heeft deze voor ons opgeschreven; deze visioenen zijn te vinden in Dan.7:1-28, 8:1-27, 9:24-27, 10:1 t/m 12:13. De grote macht en vreselijke wreedheid van de antichrist en zijn uiteindelijke nederlaag door de plotselinge manifestatie van de soevereine macht van God staan centraal in alle vier visioenen. Het volk van God behoort zich geestelijk te voeden met de visioenen van Daniël, voordat de antichrist op het wereldtoneel verschijnt. De eerste twee visioenen uit Dan.7+8 bevatten symbolische taal die door een engel worden uitgelegd; de laatste twee visioenen uit Dan.9 + Dan.10-12 bevatten geen symbolische taal. De twee meest gedetailleerde profetieën over de antichrist in het Oude Testament worden gevonden in Dan.8:9-26 + 11:21-36; deze profetieën lopen parallel aan Openb.13, dat de meest gedetailleerde profetie over de antichrist in het Nieuwe Testament bevat. Het visioen van Dan.8 richt de aandacht op de persoonlijkheid en de macht van de antichrist, terwijl het visioen van Dan.11 zijn religieuze en militaire activiteiten beschrijft. In Dan.8+11 worden de acties van de Syrische generaal Antiochus Epiphanes tijdens zijn 12 jaar durende regering van 175-164 v.Chr. gebruikt als een profetisch beeld van de antichrist. Antiochus was een zeer wrede man en een van de grootste vervolgers van Israël; God disciplineerde Zijn volk d.m.v. Antiochus als een profetisch beeld van Zijn discipline d.m.v. de antichrist. De relatie tussen Antiochus en de antichrist is als de relatie tussen een type en een antitype, d.w.z. dat de antichrist tevoorschijn zou kunnen komen uit hetzelfde gebied als Antiochus, namelijk Syrië of Babylon, dat is Irak. Sommigen argumenteren dat deze profetieën vervuld zijn in het leven van Antiochus Epiphanes, maar minder dan de helft van de profetische details in Dan.8+11 zijn werkelijk vervuld in zijn leven; maar zij zullen volledig vervuld worden in het optreden van de antichrist. J2: De persoonlijkheid en macht van de antichrist. Dan.8:23-25 Aan het einde van hun heerschappij, als de tijd van de overtreders voorbij is, zal er een meedogenloze koning opstaan, bedreven in listen. Zijn kracht zal groot zijn, maar het is niet zijn eigen kracht, en hij zal een ongehoorde verwoesting aanrichten. Alles wat hij onderneemt zal hem lukken; machtigen zal hij in het verderf storten, ook het volk van de heiligen. Door zijn listigheid slaagt hij in elk bedrog. Hij zal hoogmoedig zijn en velen onverhoeds in het verderf storten. Tegen de Vorst der vorsten zal hij opstaan, maar zonder dat er een mensenhand aan te pas komt zal hij gebroken worden. 1) er zal een koning opstaan (23) - d.w.z. dat de antichrist een politieke leider zal zijn. 2) als de tijd…… voorbij is (23) - dit is een specifieke profetie over de eindtijd. 3) de tijd van de overtreders vervuld (23) - de zonde zal zijn dieptepunt van de menselijke geschiedenis bereiken in de generatie waarin de Heer terugkeert (2Tim.3:1-4). 4) een meedogenloze koning (23) - d.w.z. dat de antichrist een zeer wrede persoon zal zijn zonder enig besef van genade of bewogenheid (36 x “het beest” in Openbaring). 5) bedreven in listen (23) - hij is zeer intellectueel op het gebied van duistere complotten, en complexe problemen in de occulte wereld zowel als in de natuurlijke wereld op het gebied van politiek, defensie en economie zal hij gemakkelijk kunnen oplossen. 6) groot maar niet in eigen kracht (24) - de bron van zijn macht is satanisch (Openb.13:2), een macht die veel groter is dan menselijke macht. 7 7) ongehoorde verwoesting (24) - hij zal op de proppen komen met nieuwe methodes om te doden, waardoor grote angst veroorzaakt wordt (denk aan de gasovens uit W.O.II). 8) hij is zeer succesvol (24) - hij zal onoverwinnelijk lijken voor de naties (Openb.13:4). 9) hij zal machtigen in het verderf storten (24) - d.w.z. de politieke wereldleiders. 10) ook het volk van de heiligen (24) - d.w.z. het volk Israël en de gemeente. 11) hij slaagt in elk bedrog (25) - met overtuigende leugens ondersteund door demonische wonderen en tekenen (2Tess.2:9). 12) hij zal zichzelf verhogen (25) - alleen zijn eigen agenda speelt een rol in zijn tactiek. 13) hij zal opstaan tegen de Vorst der vorsten (25) - rebellie tegen Koning Jezus. 14) zonder een mensenhand vernietigd (25) - Jezus Zelf zal hem vernietigen (2Tess.2:8, Openb.19:20). J3: De religieuze en militaire activiteiten van de antichrist. In Dan.10 t/m 12 staat het verslag van één van de vier visioenen van Daniël; in Dan.10 lezen we over de profeet Daniël die 21 dagen aan het bidden en vasten was en hoe een engel van de Heer hem bezocht. Deze engel gaf hem de meest gedetailleerde profetie uit de Bijbel, en voorspelde hem het conflict in het Midden-Oosten vanaf de tijd van Daniël tot en met de tijd van Antiochus IV, ook wel Antiochus Epiphanes genoemd. Deze engel gaf ons details over de dictatuur van de antichrist inclusief zijn religieuze activiteiten (Dan.11:36-39), zijn militaire conflicten in het Midden-Oosten (Dan.11:40-45) en zijn nederlaag (Dan.12:1-3). Dan.11 heeft drie verschillende gedeelten. 1) Het eerste deel is Dan.11:1-20 dat geschiedenis beschrijft over de generatie van Daniël tot aan Antiochus Epiphanes. 2) Het tweede deel is Dan.11:21-35 dat ons details geeft met een dubbele vervulling, namelijk in het leven van Antiochus en in het leven van de antichrist. 3) Het derde deel is Dan.11:36-12:3 dat ons inzicht geeft over de antichrist als politieke leider; in dit gedeelte wordt Antiochus IV helemaal niet genoemd. Ook Dan.11:36-12:3 heeft drie verschillende gedeelten. 1) In het eerste deel van Dan.11:36-39 worden de religieuze activiteiten van de antichrist beschreven. 2) In het tweede deel van Dan.11:40-45 worden de militaire activiteiten van de antichrist beschreven. 3) In het derde deel van Dan.12:1-3 wordt de overwinning van Gods volk over de antichrist beschreven. De twee belangrijkste hoofdstukken in de Bijbel met informatie over de antichrist zijn Dan.11 en Openb.13; maar zij hebben elk een verschillend accent. In Dan.11:36-39 lezen wij over de gedachten van de antichrist over religie, maar in Openb.13 ontvangen wij inzicht over zijn plan voor maar één religie op de hele aarde. In Dan.11:40-45 lezen wij over zijn regionale militaire conflicten in het Midden-Oosten, maar in Openb.13:11-18 ontvangen wij inzicht over zijn occulte wonderen, economische sancties en juridische macht om iedereen te doden die hem weerstaat. J4: De arrogante religieuze houding van de antichrist. Dan.11:36-37 De koning doet wat hij wil. Hij wordt hoogmoedig en stelt zich boven iedere god, en tegen de God der goden spreekt hij lasterlijke woorden. Toch zal hij in voorspoed leven totdat de toorn is uitgewoed, want wat besloten is moet worden uitgevoerd. Ook op de goden van zijn voorouders slaat hij geen acht, noch op de bij vrouwen geliefde god, noch op enige andere god, want hij stelt zich boven alle goden. 1) Deze koning is de antichrist die een politieke leider zal zijn in de eindtijd vlak voordat Jezus terugkomt en wanneer Israël volledig bevrijd zal worden (Dan.10:14, 11:40, 12:1-3). Over deze koning werd eerder geschreven als een kleine horen (Dan.7:8), een andere koning (Dan.7:24) en als een toekomstige vorst (Dan.9:26b). Sommigen zien in het gedeelte van Dan.11:36-45 historische feiten over het leven van Antiochus Epiphanes, maar zijn militaire geschiedenis past niet in dit gedeelte. Hij verhief zichzelf bijvoorbeeld niet boven iedere god (Dan.11:36-37) en hij verwierp ook niet de god van zijn voorouders om een 8 onbekende god te aanbidden (Dan.11:38). Antiochus aanbad het Griekse pantheon zoals zijn voorouders deden en bouwde een altaar voor zeus in de tempel van Jeruzalem. Ook kwam hij niet aan zijn einde in Israël (Dan.11:45), want hij stierf in Tabae in Perzië. 2) Deze koning doet wat hij zelf wil, d.w.z. dat de arrogantie van de antichrist wordt gezien in zijn eigenzinnige optreden zonder enige angst voor consequenties van God of mensen. De antichrist doet wat hij zelf wil en kopieert wat alleen de God van Israël kan doen (Dan.4:34). 3) De antichrist zal zichzelf verhogen boven elke god, d.w.z. dat zijn politieke, militaire, economische en religieuze macht en intelligentie hem zodanig met trots zullen vervullen dat hij zal claimen dat hij god is (2Tess.2:3-4). 4) De antichrist spreekt lasterlijke woorden tegen de God der goden, d.w.z. hij beweert zeer schokkende dingen waarmee hij tegen God tekeer gaat (Dan.7:8, 11, 20, 25). Johannes schreef dat het beest grootspraak en godslasteringen sprak (Openb.13:5-6). 5) De antichrist zal voorspoed hebben, d.w.z. dat hij de schijn zal wekken dat hij de wereld bevrijdt van haar politieke, economische, geestelijke en militaire crisis, zoals die genoemd worden in Matt.24:7-8 (Dan.8:25, 11:21, Openb.13:4). 6) De antichrist zal voorspoed hebben totdat de toorn van God voltooid is, want wat is vastbesloten, moet worden uitgevoerd. Hij zal onoverwinnelijk lijken in zijn voorspoed, totdat God hem plotseling afstopt, want hij is slechts een instrument van Gods oordeel over een afvallig Israël en over de goddeloosheid van de naties (Dan.7:11). 7) De antichrist slaat geen acht op de goden van zijn voorouders, d.w.z. dat hij de religieuze erfenis van de opvoeding minacht. De uitdrukking “de goden van zijn voorouders” kan ook in het enkelvoud gelezen worden als de God van zijn voorouders, wat een Bijbelse uitdrukking is voor een vrome Joodse erfenis. Zo vernederde Manasse zichzelf voor de God van zijn voorouders (2Kron.33:12), en Ananias vertelde Paulus dat de God van zijn voorouders hem had uitgekozen op een speciale manier (Hand.22:14). Wanneer we Dan.11:37 zo vertalen, kan het betekenen dat de antichrist uit een Joods milieu zal komen, wat hem geloofwaardig zal maken bij orthodoxe Joden die niet in Jezus geloven. 8) De antichrist zal geen aandacht geven aan een god die bij vrouwen geliefd is, maar het Hebreeuws spreekt hier niet over een god van vrouwen maar over de begeerte van vrouwen. Dit kan betekenen dat hij vrouwen op elke mogelijke manier zal haten. 9) De antichrist zal aan geen enkele god aandacht schenken, want hij voert een politiek die volledig anti-goddelijk is omdat hij alle aanbidding voor zichzelf zal opeisen (Openb.13:15); er is geen historische aanwijzing dat Antiochus Epiphanes alle religie verbood. 10) De antichrist zal zichzelf boven iedereen verhogen, omdat hij zichzelf als meer belangrijk en machtig ziet dan het belang van vrouwen en religie. J5: De militaire strategie van de antichrist. Dan.11:38-39 In plaats daarvan vereert hij de god van de vestingen; met goud, zilver, edelstenen en andere kostbaarheden vereert hij een god die zijn voorouders nooit gekend hebben. Versterkte vestingen valt hij aan met hulp van die vreemde god. Allen die hem erkennen, overlaadt hij met eerbewijzen en maakt hij heerser over velen; als beloning geeft hij hun grond. In plaats van de aanbidding van de God van zijn voorouders of andere goden en respect voor vrouwen vereert de antichrist de god van de vestingen, d.w.z. een god van militaire macht die onbekend is bij zijn voorouders en die hij vereert met goud, zilver en edelstenen. Deze god van de vestingen spreekt van satan die hem stimuleert in het voeren van oorlog; zijn god zal een god van oorlog en militaire kracht zijn (Dan.7:8+24, 11:40-45, Openb.13:4, 16:13-16). De antichrist zal de afgod van militaire kracht eren door ongekende geldbedragen te investeren in zijn militaire macht; de combinatie van militaire en demonische macht zal “buitenlands” d.w.z. onbekend zijn in de geestelijke erfenis van zijn familie, zijn familie zal geen achtergrond hebben in een militaire carrière of satanische aanbidding. Hij zal versterkte vestingen aanvallen met de hulp van die vreemde god, dat is satan zelf, om de sterkste militaire allianties op aarde te overwinnen. Hij vertrouwt op het instrument van oorlog om zijn doelen te bereiken. Allen die hem erkennen, overlaadt hij met eerbewijzen en geeft hij leidinggevende posities in zijn steeds groter wordende machtsgebied; dit heeft niet 9 alleen betrekking op mensen die hem erkennen, maar ook op demonische machten die de aanwezigheid van satan in zijn leven erkennen. Als beloning voor hun trouw krijgen deze nieuwe menselijke leiders grondgebied en bezittingen als beloning. J6: De antichrist en zijn militaire conflicten. Dan.11:40 In de eindtijd zal de koning van het Zuiden met hem in botsing komen en de koning van het Noorden zal hem bestormen met wagens en ruiters en talloze schepen. Hij zal landen binnenvallen en er als een vloedgolf doorheen razen. Het noorden en zuiden in de Bijbel worden bepaald door de geografische ligging van het land Israël; een koning uit het zuiden -dat is Egypte - en een koning uit het noorden - dat is Syrië - zullen de antichrist aanvallen. In heel Dan.11 wordt met de koning van het zuiden een Egyptische koning bedoeld en met de koning van het noorden wordt elke keer een Syrische koning bedoeld. Het kan zijn dat Egypte en Syrië samen met anderen een coalitie van naties zullen vormen, omdat het zonder hulp van anderen voor Egypte en Syrië onmogelijk is om de macht van de antichrist te bedreigen. De koning van het noorden is dan een Arabische federatie uit Azië die door Syrië wordt geleid, terwijl de koning van het zuiden een Arabische federatie uit Afrika is die door Egypte wordt geleid. Het machtsgebied van de antichrist ligt op dat moment in het verre noorden ten opzichte van Israël (Ezech.38:6+15, 39:2). De militaire aanvallen van Arabische federaties zullen vroegtijdige aanvallen zijn op de macht van de antichrist die in eerste instantie gecentraliseerd is in Europa, voordat hij Israël binnenvalt (Dan.11:41+45). J7: De aanval van de antichrist op vele landen. Dan.11:41 Ook het Sieraadland valt hij binnen. Velen worden onderworpen, alleen de volgende volken zullen aan hem ontkomen: Edom, Moab en het belangrijkste deel van de Ammonieten. De antichrist zal het sieraadland binnenvallen; het land Israël wordt beschreven als een sieraad in de volgende teksten van de NBG’51: 2Sam.1:19, Jes.28:1+4, Jer.3:19, Ezech.20:6 Ezech.20:15, Dan.8:9, 11:16. Hij zal Israël binnenvallen en bezetten (Jes.28:2, Zach.11:16, Dan.11:45), en hij zal het verbond uit Dan.9:27 gebruiken om een bolwerk in het land te vestigen. Hij zal een hoofdkwartier in het land plaatsen tussen de zee en de heilige berg van het Sieraad, dat is tussen de Middellandse Zee (of de Dode Zee) en de berg Sion, dat is de plaats van de tempel in Jeruzalem (Dan.11:45a). Hij zal vele landen binnenvallen en ze overwinnen (Dan.11:40b), maar Edom, Moab en de Ammonieten zullen aan hem ontkomen; deze gebieden liggen in het huidige Jordanië. Zij ontsnappen waarschijnlijk aan de wraak van de antichrist doordat zij hem helpen, maar later zullen zij geoordeeld worden (Hab.3:3, Jes.63:1-6). J8: De aanval van de antichrist op Egypte. Dan.11:42-43 Hij wordt heer en meester over vele landen, ook Egypte ontkomt niet aan hem. Hij eigent zich de goud- en zilverschatten en de andere kostbaarheden van Egypte toe. Ook Libiërs en Nubiërs maken deel uit van zijn gevolg. De antichrist zal al het goud en zilver en andere kostbaarheden van Egypte in bezit krijgen; de rijkdommen van Egypte kunnen ook te maken hebben met de oliereserves in het hele Midden-Oosten. Deze oliereserves zijn voor hem van groot belang wanneer God strategisch brandstofvoorraden zal vernietigen in de oordelen van de zegels en de bazuinen. De Libiërs en de Nubiërs (uit Soedan) zullen in Egypte hun leidinggevende bondgenoot verliezen en zich daarna overgeven aan de antichrist en hem volgen in zijn doelen. J9: De antichrist aangevallen uit het Oosten. Dan.11:44 Maar geruchten uit het oosten en het noorden zullen hem opschrikken, en hij zal in grote woede uittrekken om velen te verdelgen en te vernietigen. De antichrist zal echter onverwacht slecht nieuws te horen krijgen vanuit het Oosten, dat is Azië (Openb.16:12-14); ook zal hij slecht nieuws te horen krijgen vanuit het noorden, d.w.z. van zijn eigen thuisfront. Dit kan te maken hebben met nieuws over verraad of verdeeldheid 10 onder zijn eigen gelederen zoals ook in Dan.2:41-43 wordt beschreven. Deze voor hem zeer slechte berichten hebben te maken met de oordelen van God over het rijk van de antichrist die zijn bronnen gaan vernietigen; en wanneer hij dit nieuws hoort zal hij met furieuze woede erop uittrekken om vele landen te vernietigen. Deze laatste stuiptrekkingen van de antichrist zullen een natuurlijke weerspiegeling zijn van de woede van satan in Openb.12:12b. J10: Het profetische einde van de antichrist. Dan.11:45-12:1-3 Hij zal zijn koninklijke tenten opslaan tussen de zee en de berg van het heilig Sieraad, maar dan vindt hij zijn einde zonder dat iemand hem helpt. In die tijd zal Michaël opstaan, de grote vorst, die de kinderen van je volk ter zijde staat. Het zal een tijd van verdrukking zijn, zoals er niet geweest is sinds er volken bestaan. In die tijd zal je volk worden gered: allen die in het boek zijn opgetekend. Velen van hen die slapen in de aarde, in het stof, zullen ontwaken, sommigen om eeuwig te leven, anderen om voor eeuwig te worden veracht en verafschuwd. De verlichten zullen stralen als het fonkelend hemelgewelf, en degenen die velen tot gerechtigheid hebben gebracht als de sterren, voor eeuwig en altijd. Dan.11:45b beschrijft het onverwachte einde van de antichrist zoals dat beschreven wordt in Openb.19:11-21; Jezus Zelf zal hem met de adem van Zijn mond buiten werking stellen en vernietigen door de aanblik van Zijn komst (2Tess.2:8). Daarna wordt hij voor eeuwig in de poel van vuur geworpen (Openb.19:20). In deze tijd van Grote Verdrukking zal de aartsengel Michaël het volk Israël terzijde staan (Dan.12:1a), en in deze tijd zal het volk Israël worden gered, d.w.z. allen van het overblijfsel van Israël die in het boek van God zijn opgetekend (Dan.12:1b, Rom.11:25-26). Dan.12:2-3 spreekt over het eeuwige oordeel dat pas zal plaatsvinden na het duizendjarige vrederijk, wanneer alle mensen uit de dood zullen opstaan om voor de grote witte troon van God te verschijnen, waar zij te horen zullen krijgen wat hun eeuwige oordeel zal zijn (Openb.20:11-15). V.v.d.B. 11