Overzicht van de epidemiologische en klinische studies over de

advertisement
Overzicht van de epidemiologische en klinische studies
over de gezondheidseffecten van radiofrequentie straling
die gepubliceerd zijn in het eerste trimester van 2014
Globale evaluaties en reviews
Blootstelling afkomstig van mobiele telefoons , basisstations en draadloze netwerken. Een
standpunt van de Noordse Autoriteiten voor stralingsveiligheid.
The Nordic radiation safety authorities, 2013/12/17
http://www.nrpa.no/dav/1ce2548717.pdf
De studies die tot op heden zijn gepubliceerd in de wetenschappelijke literatuur tonen geen nadelige
gezondheidseffecten aan bij blootstelling aan radiofrequente elektromagnetische velden met
veldsterkten lager dan de in de Scandinavische landen goedgekeurde richtsnoeren of limieten.
Epidemiologische studies over langdurige blootstelling aan radiogolven van mobiele telefoons zijn
echter nog steeds beperkt, en dan vooral studies bij kinderen en adolescenten.
Aangezien de blootstelling van het grote publiek, waaronder kinderen, aan radiogolven afkomstig
van draadloze lokale netwerken en basisstations ver beneden de blootstellingslimieten ligt, is er geen
noodzaak om de blootstelling van deze bronnen verder te beperken.
Het zal nog enkel decennia duren vooraleer studies naar het verband tussen levenslang gebruik van
mobiele telefoons en chronische gezondheidsproblemen beschikbaar zullen zijn. Gezien het grote
aantal gebruikers van mobiele telefoons, is het van groot belang om de potentiële effecten op de
volksgezondheid op te volgen. Dit is de reden waarom de Scandinavische autoriteiten voor
stralingsveiligheid het onderzoek naar de eventuele gezondheidsrisico’s van gsm-gebruik van nabij
blijven volgen .
Nationale en internationale groepen van deskundigen hebben uitgebreide overzichten van de
beschikbare wetenschappelijke publicaties gemaakt om te beoordelen of er een verband is tussen
blootstelling aan radiofrequente elektromagnetische velden en het risico op kanker en andere
chronische ziekten.
In mei 2011, heeft het Internationaal Agentschap voor Kankeronderzoek (IARC) van de
Wereldgezondheidsorganisatie (WHO) de wetenschappelijke literatuur over kankerrisico’s
gereviewed en besloot om radiofrequente elektromagnetische velden als mogelijk
kankerverwekkend voor mensen te classificeren. Deze indeling is vooral gebaseerd op de resultaten
van een aantal epidemiologische studies die wijzen op een verhoogd risico op hersenkanker bij
volwassen gebruikers van mobiele telefoons.
Sinds 2011 , werden een aantal nieuwe epidemiologische studies over gsm-gebruik en het risico van
hersentumoren en andere tumoren van het hoofd is gepubliceerd. De globale gegevens over
hersentumor en gsm- gebruik tonen geen risico op tumoren aan. Er zijn nog beperkte gegevens voor
wat betreft de risico's van het gebruik van mobiele telefoons op lange termijn, langer dan ongeveer
13-15 jaar. Het is nog te vroeg om definitieve conclusies te trekken als het gaat om het risico voor
hersentumoren bij kinderen en adolescenten, maar de beschikbare literatuur tot op heden toont
geen verhoogd risico.
Nieuwe epidemiologische studies hebben ook een aantal andere gezondheidsresultaten dan kanker
onderzocht. Sommige effecten zijn waargenomen , maar methodologische beperkingen voorkomen
harde conclusies in termen van causale associaties. Ook het aantal studies voor elk resultaat is
relatief klein en er is geen samenhang tussen de verschillende onderzoeken.
Britse onderzoeksgroep vindt geen bewijzen van gezondheidsrisico’s door mobiele telefoons.
Wise J.
BMJ 2014 ; 348 : g1477
Een 11 jaar durend onderzoeksproject heeft geen aanwijzingen gevonden voor nadelige effecten op
de gezondheid van het gebruik van mobiele telefoons of basisstations. Het Mobile
Telecommunications and Health Research Programme werd in 2001 opgericht als onderdeel van de
reactie van de regering op de aanbevelingen van de groep van onafhankelijke deskundigen met
betrekking tot mobiele telefoons onder leiding van William Stewart. De 16,4 miljoen euro kostende
programma, gezamenlijk door de Britse regering en de telecommunicatie-industrie gefinancierd ,
werd geleid door een onafhankelijke commissie. Het steunde 31 individuele onderzoeksprojecten die
resulteerden in bijna 60 artikelen gepubliceerd in peer-reviewed wetenschappelijke tijdschriften.
Het eindrapport van het programma zegt dat het geen bewijs heeft gevonden dat blootstelling van
zwangere vrouwen aan emissies van basisstations een effect had op de kans om kanker te
ontwikkelen in de vroege kindertijd. Het zei ook dat er geen bewijs is dat het gebruik van mobiele
telefoons het risico op leukemie verhoogd.
Er is publieke bezorgdheid over de mogelijke nadelige effecten van de blootstelling aan de gepulste
signalen afkomstig van het TETRA radiosysteem dat wordt gebruikt door de politie en andere
hulpdiensten. Het rapport zegt dat drie dubbelblinde studies geen bewijs vonden dat signalen van
handgebruikte TETRA radio's of TETRA basisstations nadelige effecten veroorzaken.
Het programma wordt nu afgesloten. De nog lopende studies naar de lange termijn risico's voor de
gezondheid van de gebruikers van mobiele telefoons, zal verder worden beheerd door het
beleidsonderzoeksprogramma van ‘Health for England’.
Gebruik van mobiele telefoons en het risico op intracraniële tumoren: een consistentie analyse.
Lagorio S , Röösli M.
Bioelectromagnetics 2014 Feb ; 35 ( 2 ) :79 - 90 .
Er werd een meta-analyse uitgevoerd van de studies over intracraniële tumoren en gsm-gebruik die
gepubliceerd zijn voor het eind van 2012 om de consistentie van de resultaten te toetsen, de
gevoeligheid van de resultaten voor veranderingen in de dataset te beoordelen, en te proberen om
de bronnen van inter-studie heterogeniteit op te sporen. Negenentwintig publicaties voldeden aan
de inclusie criteria. Deze publicaties rapporteren over 47 in aanmerking komende studies ( 17 over
glioma, 15 over meningioma , 15 over akoestisch neuroma ), met zowel primaire onderzoeken als
samengevoegde analyses. Vijf combinaties van niet-overlappende studies per resultaat werden
geïdentificeerd. De gecombineerde relatieve risico's ( cRRs ) bij de langdurige gebruikers van mobiele
telefoons ( ≥ 10 jaar ) varieerde tussen 0,98 ( 0,75-1,28 ) en 1,11 ( 0,86-1,44 ) voor meningioma met
weinig heterogeniteit tussen de studies. Hoge heterogeniteit werd waargenomen in schattingen van
glioma en akoestisch neuroma risico bij lange termijn gebruikers met cRRs variërend van 1,19 ( 95 %
CI 0,86-1,64 ) en 1,40 ( 0,96-2,04 ) en van 1,14 ( 0,65-1,99 ) 1,33 ( 0,65 -2.73 ) respectievelijk . Een
meta - regressie van de primaire studies toonden aan dat de methodologische verschillen ingebed in
de variabele " studie - groep ", het grootste deel van de globale heterogeniteit in de resultaten
verkaarden. Samenvattende risico-inschattingen gebaseerd op heterogene bevindingen mogen niet
worden over- geïnterpreteerd.
Conclusie : De resultaten van deze studie doen afbreuk aan de hypothese dat mobiele telefoons het
vóórkomen van hersentumoren beïnvloedt. Maar reproduceerbaarheid (of gebrek aan) is slechts één
element in de kritische analyse van de epidemiologische gegevens. Op basis van andere
overwegingen zoals de beperkte kennis die momenteel beschikbaar is betreffende het risico ten
gevolge van meer dan 15 jaar blootstelling, of na gebruik van mobiele telefoons begonnen in de
kindertijd, is de uitvoering van epidemiologische surveillance aangewezen.
Het gebruik van mobiele telefoons en het risico op hersenkanker bij kinderen?
Martin Röösli , Maria Feychting , Joachim Schüz.
Tumors of the Central Nervous System Volume 13 , 2014 , 293-300 ( ed. M. Hayat ed. )
Het gebruik van mobiele telefoons onder kinderen en adolescenten is de afgelopen tien jaar sterk
toegenomen en dit heeft geleid tot bezorgdheid over een mogelijk verhoogd risico op
hersentumoren in deze leeftijdsgroep ten gevolge van de door mobiele telefoons uitgezonden
radiofrequente elektromagnetische golven. Tot nu toe hebben nog maar enkele multi-center case-
control studies en diverse incidentie tijd trendanalyses het probleem aangepakt. Globaal wijzen deze
gegevens niet op een verhoogd risico op hersentumoren ten gevolge van het gebruik van mobiele
telefoons. Er blijven echter een aantal onzekerheden met betrekking tot de zware gebruikers van
mobiele telefoon, de blootstelling op zeer jonge leeftijd, zeldzame histologische subtypes of langere
latentietijden en latere ontwikkeling van hersentumoren op volwassen leeftijd. In deze bijzondere
situatie, met een sterke toename van de blootstellingsprevalentie ( gsm-gebruik ), de
beschikbaarheid van vrijwel volledige kankerregister gegevens in verschillende landen en het
beperkte aantal bekende andere co - risico omgevingsfactoren is het resultaat van time-trend
analyses veel informatiever dan in vele andere onderzoekssituaties. Zo wordt verdere monitoring van
de time-trends in incidentie van hersentumoren bij kinderen aanbevolen gezien de dramatische
gevolgen voor de volksgezondheid van zelfs een kleine individuele risicoverhoging.
Studies over gsm-gebruik en kanker
Langdurig gebruik van mobiele telefoons en het risico op akoestisch neuroma.
Pettersson D , Mathiesen T, Prochazka M , Bergenheim T, Florentzson R , Harder H , Nyberg G , Siesjö
P , Feychting M.
Epidemiology 2014 Mar ; 25 ( 2 ) :233 - 41 .
De auteurs voerden een bevolkingsgebaseerde case - control studie uit over akoestische neuroma in
gans Zweden. De in aanmerking komende gevallen waren personen tussen 20 en 69 jaar die werden
gediagnosticeerd tussen 2002 en 2007. Controles werden willekeurig geselecteerd uit het
bevolkingsregister, gematched op leeftijd, geslacht en woonwijk. Per post verstuurde vragenlijsten
werden ingevuld door 451 gevallen ( 83% ) en 710 controles ( 65 % ) . Regelmatig gebruik van
mobiele telefoons ( gedefinieerd als wekelijkse gebruik gedurende ten minste 6 maanden ) was
geassocieerd met een odds ratio ( OR) van 1,18 (95 % betrouwbaarheidsinterval = 0,88-1,59 ) . De
associatie was zwakker voor de langste inductie tijd ( ≥ 10 jaar ) ( 1,11 ; 0,76-1,61 ) en voor
regelmatig gebruik aan de kant van de tumor ( 0,98 ; 0,68-1,43 ) . De OR voor het hoogste kwartiel
van de cumulatieve beltijd ( ≥ 680 uur ) was 1,46 ( 0,98-2,17 ). Het beperken van de analyse tot de
histologisch bevestigde gevallen verminderde alle OR’s ; de OR voor ≥ 680 uur was dan 1,14 ( 0,632,07 ) . Een gelijkaardig patroon werd gezien voor draadloze telefoons, zij het met iets hogere OR’s.
Analyse van de complete geschiedenis van lateralisatie van het mobiele telefoon gebruik toont een
aanzienlijke bias in lateralisatie analyses.
Conclusie: De bevindingen ondersteunen de hypothese dat langdurig gsm-gebruik het risico op
akoestische neuroma verhoogt niet. De studie suggereert dat het gebruik van de telefoon de kans
dat een akoestisch neuroma wordt gedetecteerd kan doen stijgen en dat er bias zou kunnen zijn in
de eerder uitgevoerde lateralisatie analyse studies.
Studies over gsm-gebruik en niet- kanker effecten
De relatie tussen het gebruik van de mobiele telefoon, de academische prestaties, angst, en
tevredenheid met het leven bij universiteitsstudenten.
Lepp A, Barkley JE, Karpinski AC.
Computers in Human Behavior 31 , Feb 2014 , 343-350
Terwijl de functionele verschillen tussen de hedendaagse mobiele telefoons en traditionele
computers steeds minder duidelijk worden, blijft een verschil duidelijk: mobiele telefoons zijn bijna
altijd bij de hand en laten gebruikers toe verbinding maken met een scala aan diensten en netwerken
op bijna elk moment en elke plaats. Het Internet and American Life Project van het Pew Center
neemt aan dat studenten de meest snelle gebruikers van de mobiele telefoon technologie zijn en er
is nieuw onderzoek dat suggereert dat een hoge frequentie van gebruik van de mobiele telefoon hun
gezondheid en gedrag kan beïnvloeden. De auteurs onderzochten de relatie tussen het globale
mobiele telefoon gebruik ( N = 496 ) en sms'en ( N = 490 ) en de tevredenheid met het leven ( SWL )
in een grote steekproef van studenten. De hypothese was dat de relatie zou worden gemedieerd
door academische prestaties ( GPA ) en angst. Mobiele telefoon gebruik / sms’en was negatief
gerelateerd aan GPA en positief gerelateerd aan angst; op zijn beurt was GPA positief gerelateerd
aan SWL terwijl angst negatief gerelateerd was aan SWL .
Conclusie : Deze bevindingen voegen informatie toe aan de discussie over het gebruik van mobiele
door studenten. Intensief gebruik kan een negatieve invloed hebben op de academische prestaties,
de geestelijke gezondheid, en het subjectief welzijn of geluk.
Effect van elektromagnetische velden van een Bluetooth-headset en de mobiele telefoon op de
gehoorszenuw.
Mandalà M , Colletti V , Sacchetto L , Manganotti P , Ramat S , Marcocci A , Colletti L.
Laryngoscope 2014 Jan ; 124 (1) :255-9
Onlangs heeft deze onderzoeksgroep aangetoond dat directe blootstelling ( in een chirurgische
omgeving ) aan elektromagnetische velden ( EMV ) van een mobiele telefoon een verslechtering
veroorzaakt van de auditieve evoked cochlear nerve compound actiepotentiaal ( CNAP ) bij de mens.
Dit onderzoek werd nogmaals uitgevoerd met hetzelfde experimentele protocol ( gerandomiseerde
trial ) om te controleren of het gebruik van Bluetooth-apparaten ook deze effecten kunnen
veroorzaken. Twaalf patiënten ondergingen een retrosigmoide vestibulaire neurectomie als
definitieve behandeling van een eenzijdige ziekte van Menière terwijl ze worden gemonitord met
akoestisch opgeroepen CNAP om directe blootstelling aan elektromagnetische velden van een
mobiele telefoon of als alternatief van een Bluetooth-headset te beoordelen. De auteurs vonden
geen korte - termijn effecten van Bluetooth elektromagnetische velden op de auditieve zenuw
structuren, terwijl blootstelling aan elektromagnetische velden van de mobiele telefoon een
significante daling van de CNAP amplitude en een toename van de latentie bij alle patiënten
aantoonde.
Conclusie : De resultaten van deze studie tonen aan dat, in tegenstelling tot de bevinding dat de
latentie en amplitude van CNAP zeer gevoelig zijn voor de elektromagnetische velden van de geteste
mobiele telefoon, de elektromagnetische velden van een Bluetooth-apparaat geen significante
verandering in de cochleaire zenuwactiviteit induceert. De blootstellingsomstandigheden in dit
onderzoek verschillen van die van het dagelijks leven, waarin verschillende biologische weefsels de
blootstelling van de cochleaire zenuw aan elektromagnetische velden verminderen. Toch kunnen
deze nieuwe bevindingen belangrijke implicaties hebben voor de veiligheid.
Studies over de verstoring van de pacemakerfunctie
Interferentie tussen actieve medische implantaten en toestellen die elektromagnetische veld
uitzenden is zeldzaam, maar echt: resultaten van een incidentie onderzoek in een populatie van
artsen in Frankrijk.
Hours M , Khati I , Hamelin J.
Pacing Clin Electrophysiol 2014 Mar ; 37 (3) :290-6
Het beoordelen van het gedrag van de actieve medische implantaten ( AIMDs ) in reactie op
toestellen die elektromagnetische velden ( EMF ) uitzenden is een actueel onderwerp van groot
belang. Gezien de talrijke telecommunicatiesystemen en het gebrek aan kennis over de gevolgen van
elektromagnetische interferentie effecten werd in deze studie het voorkomen van mogelijke AIMD
verstoring door elektromagnetische velden onderzocht door het interviewen van
gezondheidswerkers. Een zelf in te vullen vragenlijst werd per post verstuurd naar bijna 5000 artsen
van vijf specialismen: cardiologie, endocrinologie, NKO, urologie en neurologie. Data werden
verzameld over het optreden en het jaarlijkse aantal waargenomen incidentie, de omstandigheden
waaronder zij zich hebben voorgedaan, de betrokken EMF bronnen en de wijze van opvolging van de
storingen. Een totaal van 1.188 artsen deden mee aan het onderzoek. Zestien procent van de
deelnemers rapporteerde gevallen van falen van het implantaat, driekwart van hen, vooral in de
cardiologie , meldde frequenties van ten minste één incident per jaar tot meer dan 100 incidenten
per jaar in totaal. De ernst bleek matig ( ongemak of voorbijgaande symptomen ) te zijn , maar vaak
was resetten noodzakelijk of, minder vaak , het vervangen van het toestel. Er werden enkele ernstige
incidenten gemeld. De bronnen die deze effecten veroorzaakten waren meestal elektronische
beveiligingssystemen ( diefstalbeveiliging en de luchthaven poorten ) en medische apparatuur. Deze
incidenten werden slecht gemeld binnen het systeem van de openbare gezondheidszorg waardoor
een follow-up en een effectieve uitvoering van signalering en bewaking niet mogelijk is.
Conclusie : De kans op interferentie tussen EMV bronnen en AIMDs is gering maar bestaat en roept
op tot waakzaamheid. Het betreft met name antidiefstal en luchthavenbeveiligingspoorten, maar
andere bronnen kunnen ook incidenten veroorzaken.
in vitro & in vivo biologische effecten van radiofrequente
elektromagnetische velden
Algemeen/overzichtsartikelen
Dahal KP. Mobile communication and its adverse effects. Himalayan Physics (2013) 4, 51-59.
http://nepjol.info/index.php/HP/article/view/9429
Niet in PubMed, Impact Factor = ?
Deze publicatie geeft een overzicht van schadelijke gezondheidseffecten van mobiele
communicatiesystemen. Hierin worden zowel thermische als niet thermische effecten behandeld;
i.h.b. effecten of genen, celbiologische functies, elektromagnetische hypergevoeligheid,
slaapproblemen, artritis, schizofrenie en diverse vormen van kanker. Ook effecten op planten, vogels
en andere dieren komen aan bod. Volgens de auteur lijken al deze effecten aangetoond maar hij
geeft er geen enkele referentie bij noch rechtvaardiging voor die beweringen.
Dit artikel is dus weinig nuttig en wordt alleen vermeld ter vervollediging.
Foster K, Moulder J. Wi-Fi and health: Review of current status of research. Health Phys. (2013) 105,
561-575.
http://journals.lww.com/health-physics/pages/default.aspx
In PubMed, Impact Factor = 1.07
In een literatuuroverzicht over Wi-Fi en gezondheid wordt gewezen op een reeks van hoog
kwalitatieve studies die een goed idee geven van onze blootstelling aan “Wi-fi straling”, maar ook op
het ontbreken van voldoende goede studies betreffende de gezondheidskundige aspecten. De
‘bredere’ literatuur en kennis over mogelijke werkingsmechanismen van RF-straling laten alleszins
toe aan te nemen dat biologische effecten bij Wifi-gebruikers niet meteen verwacht worden.
Dit overzicht lijkt ons een correcte weergave van de stand van zaken te geven.
Markov MS. Electromagnetic fields and life. J. Electr. Electron. Syst. (2014) 3, 1000119.
http://www.omicsgroup.org/journals/electromagnetic-fields-and-life-2332-0796-3-119.pdf
Niet in PubMed, Impact Factor = ?
Dit document kan zowel worden gezien als een overzichtsartikel en een ‘statement’-artikel. Het
bespreekt heel bondig de rol van magnetische en elektromagnetische velden in de oorsprong en
evolutie van het leven, de voordelen en klinische toepassingen van EMVen en magnetotherapie. Een
paragraaf handelt over de gevaren (o.a., van Wifi communicatie) maar brengt eigenlijk geen nuttige
informatie m.b.t. de stand van de wetenschap.
Dit artikel is dus weinig relevant en wordt alleen vermeld met het oog op volledigheid.
Cao Y., Tong J. Adaptive response in animals exposed to non-ionizing radiofrequency fields: some
underlying mechanisms. Int. J. Environ. Res. Public Health (2014) 11, 4441-4448.
In PubMed, Impact Factor = 1.998
Dit is een kort overzichtsartikel dat een andere visie geeft op de vele 'positieve' resultaten die op het
eerste gezicht alarmerend lijken. Dit document behandelt aanwijzingen voor een adaptieve respons
bij dieren die werden blootgesteld aan radiofrequente velden. De resultaten van verschillende
studies wijzen op een aanzienlijke toename van de overleving, afname van genetische en oxidatieve
schade en veranderingen in verscheidene cellulaire processen. De conclusie luidt dat blootstelling
van dieren (en menselijke cellen) aan niet-ioniserende radiofrequente velden een adaptieve respons
induceren onder de vorm van een 'milde stress' die op zich geen probleem geeft en eigenlijk gunstig
is aangezien het cellulaire verdedigingsmechanismen kan activeren. Vele waarnemingen die in de
literatuur worden beschreven (o.a. immunologische effecten en verhoogde niveaus van
interleukines, enz.) zouden m.a.w. het resultaat zijn van een milde stress die het organisme tegen
externe aggressoren beschermt (zoals koude, en andere milde stressoren). Niets aan de hand dus en
in plaats van bewijs van 'negatieve effecten' zou eerder het tegenovergestelde het geval kunnen zijn.
Hetzelfde werd gevonden door andere auteurs met betrekking tot de blootstelling aan extreem lage
frequentie velden.
Deze zienswijze is geenszins bewezen maar verdient zeker opvolging en verder onderzoek.
Mohamed MA, Abdelrazek MM, Zewita MS. A survey of health effects of electromagnetic fields.
International Journal of Computer Science Issues (2014) 11, 167-171.
http://www.ijcsi.org/papers/IJCSI-11-1-2-167-171.pdf
Niet in PubMed, Impact Factor = ?
Dit is een korte literatuurstudie die betrekking heeft op potentiële effecten op de gezondheid van
zowel ELF en RF EMVen. Met betrekking tot RF EMVen worden mogelijke effecten op cognitie, nietspecifieke symptomen (EHS, hoofdpijn), hormonen, genen, slaap, gehoor en zicht, effecten op het
endocriene systeem, de hersenen, en de reproductie in beschouwing genomen. De auteurs nemen
nota van de beperkte kennis over de langetermijneffecten van EMVen en melden tegelijk ook dat de
bestaande richtlijnen voor blootstelling zich duidelijk situeren onder de vastgestelde schadedrempel.
Dit document heeft als zodanig geen toegevoegde waarde ten opzichte van andere meer uitvoerige
literatuuroverzichten.
Dinđić B, Radovanović Z, Pešić S, Zlatanović D, Sokolović D, Đinđić N, Milenković T. Cytogenetic
damages induced by chronic exposure to non-ionizing radiofrequency fields. Acta Medica
Medianae (2013) 52, 48-52.
http://publisher.medfak.ni.ac.rs/2013-html/4-broj/Boris%20Djindjic-Citogenetic.pdf
Niet in PubMed, Impact Factor = ?
Hier wordt een kort overzicht gegeven van RF-geïnduceerde cytogenetische schade na blootstelling
aan microgolven. De auteurs wijzen op de verhoging van de frequenties van DNA-beschadiging en
oxidatieve stress, productie van reactieve zuurstof (ROS) en langdurige verstoring in DNA
herstelmechanismen als mogelijke mechanismen voor door microgolven geïnduceerde
cytogenetische schade, ook bij lage blootstellingsintensiteiten. De auteurs raden daarom aan
mobiele telefoons zo ver mogelijk van het lichaam te houden en antioxidant-rijke voeding of
medicatie te nemen ter preventie van door mobiele telefoons geïnduceerde genotoxische effecten.
Het artikel is beperkt in die zin dat het niet voorziet in een uitgebreide en volledige literatuurstudie
en gebruik maakt van een selectie van artikels. Het is niet duidelijk welke criteria werden gebruikt om
deze selectie te rechtvaardigen. De titel van het artikel is ook misleidend omdat de aangehaalde
studies en beweringen niet noodzakelijkerwijs gewijd zijn aan 'chronische blootstelling'.
Wij zien geen toegevoegde waarde van dit document.
Beinart R, Nazarian S. Effects of external electrical and magnetic fields on pacemakers and
defibrillators. Circulation (2013) 128, 2799-809.
http://circ.ahajournals.org/content/128/25/2799.extract
In PubMed; Impact Factor = 15.202
In een informatief artikel voornamelijk gericht op medisch personeel, werd een overzicht gegeven
van de effecten van externe elektrische en magnetische velden op cardiovasculaire implanteerbare
elektronische apparaten zoals pacemakers en implanteerbare defibrillators. Het artikel is niet alleen
gericht op ELF-velden. RF-EMVen en cellulaire telefoons komen ook aan bod.
De auteurs besluiten: "het algehele risico van klinisch significante negatieve gebeurtenissen met
betrekking tot EMI (elektromagnetische incompatibiliteit) in ontvangers van CIEDs (Cardiovascular
Implantable Electronic Devices) is zeer laag. Daarom, zijn geen bijzondere voorzorgen nodig wanneer
huishoudelijke apparaten worden gebruikt. Milieu- en industriële bronnen van EMI zijn relatief veilig
als de blootstellingstijd beperkt is en afstand van de CIEDs wordt gemaximaliseerd. Het risico van
EMI-geïnduceerde gebeurtenissen is het hoogst binnen de ziekenhuisomgeving. De arts bewust
maken van de mogelijke interacties en methoden om blootstelling te minimaliseren blijft echter
gerechtvaardigd.
Dit is een interessant artikel maar is niet echt relevant m.b.t. ‘normale’ RF-blootstelling van de
algemene bevolking.
Leszczynski D. Radiation proteomics: A brief overview. Proteomics (2014) 14, 481-488.
http://dx.doi.org/10.1002/pmic.201300390
In PubMed; Impact Factor = 4.132
Dit is een kort overzichtsartikel met één boodschap: Omdat effecten van lage dosissen (ioniserende
en niet-ioniserende) straling moeilijk zijn vast te stellen en te repliceren, vertegenwoordigt
‘proteomics’, aangevuld met andere "omics"-technieken de beste manier om doelgroep moleculen
en biomerkers van stralingsblootstelling te identificeren alsook de betekenis te ontrafelen van acute
en vertraagde biologische effecten veroorzaakt door de blootstelling aan hoge - en lage-dosis
straling. De thans beschikbare database over de gevolgen van straling op proteomen is echter veel te
klein om nuttig te zijn bij het formuleren van nieuwe hypothesen over de gevolgen voor de
gezondheid van straling. Vooruitgang kan alleen gerealiseerd worden via “high-throughput
screening” met behulp van transcriptomics, proteomics en metabolomics, maar deze technieken zijn
duur en veeleisend. Er wordt gepleit voor meer financiering in deze domeinen.
Het artikel brengt geen nieuwe gegevens aan.
Vijayalaxmi, Cao Y, Scarfi MR. Adaptive response in mammalian cells exposed to non-ionizing
radiofrequency fields: A review and gaps in knowledge. Mutation Research. 2014 Feb 15;[Epub
ahead of print].
http://dx.doi.org/10.1016/j.mrrev.2014.02.002
In PubMed; Impact Factor = 8.202
Dit is een overzichtsartikel dat gewijd is aan door EMVen geïnduceerde adaptieve respons (AR). Hier
is AR gedefinieerd als het fenomeen dat optreedt in cellen die vooraf werden blootgesteld aan zeer
lage en niet-toxische doses van een genotoxisch agens en waarbij resistentie ontwikkeld wordt tegen
de schade veroorzaakt door een hogere en toxische dosis van dezelfde, gelijkaardige (inzake
werkingsmechanisme) of een ander genotoxisch agens. De auteurs besluiten dat RF-EMVengeïnduceerde AR potentieel interessante toepassingen kan hebben.
Dit artikel sluit aan bij andere die over hetzelfde onderwerp handelen en tot veruit dezelfde
conclusie komen. Is zeker het verder opvolgen waard.
Jayasanka SMDH, Asaeda T. The significance of microwaves in the environment and its effect on
plants. Environmental Reviews. 2013 Dec 18;[Epub ahead of print]. http://dx.doi.org/10.1139/er2013-0061
Niet in PubMed; Impact Factor = 2.649
Dit overzichtsartikel behandelt studies waarbij de effecten van RF-blootstelling op planten wordt
bekeken. De conclusie luidde dat, hoewel het aantal studies beperkt is, de bevindingen meestal toch
wijzen op inductie van effecten en dit op de niveaus van blootstelling beneden de richtlijnen van de
US Federal Communications Commission (FCC) en ICNIRP. De effecten hangen wel af van het type
plant en de karakteristieken van de straling.
Het artikel is nog niet beschikbaar. Verdere opmerkingen zullen later volgen.
Gherardini L. , Ciuti G., Tognarelli S., Cinti C. Searching for the Perfect Wave: The Effect of
Radiofrequency Electromagnetic Fields on Cells. International Journal of Molecular Sciences (2014),
15, 5366-5387; doi:10.3390/ijms15045366
http://www.mdpi.com/1422-0067/15/4/5366
In PubMed; Impact Factor = 2.464
In dit overzichtsartikel worden zowel in vitro als in vivo studies en epidemiologisch onderzoek
aangehaald die de auteurs belangrijk vinden. Het gaat dus niet om een volledig literatuuroverzicht
maar om voor de auteurs ‘beslissende’ studies. Hierbij wordt onderzoek aangehaald dat alarmerend
is, en met name met betrekkingen tot de hersenen die bijzonder gevoelig lijken te zijn t.o.v.
elektromagnetische velden (en in dit geval vooral RF). De auteurs geven daarna wel onmiddellijk
voorbeelden van onderzoek die deze alarmerende berichten tegenspreken en onderlijnen bv. de
studies die te maken hebben met een adaptieve respons en die dus een gunstige invloed van RF
suggereren. Hetzelfde geldt voor studies m.b.t. RF-geïnduceerde ROS (Reactive oxygen species) en
daarmee gepaard gaande ontsteking van corticale en subcorticale weefsels in de hersenen van
Alzheimer patiënten. Dan wordt echter weer verwezen naar studies waaruit zou blijken dat
gepulseerde RF-velden depositie van β-amyloid tegengaat en cognitieve functies in muizen
herstellen, wat dus gunstig is. Gelijkaardige besprekingen volgen m.b.t. de ziekte van Parkinson. De
auteurs eindigen met aan te geven dat studies moeten gebeuren met in achtneming van goede
standaard protocollen en afstemming van experimentele en klinische RF-blootstelling.
Dit overzicht heeft enkele verdiensten maar brengt op zich geen nieuwe informatie al is de verwijzing
naar de complexiteit van de verschillende vaak tegenstrijdige gegevens wel nuttig om individuele
onderzoeksresultaten in perspectief te stellen.
In vitro
Onderzoek op bacteriën
Latif IA, AL-Azawy AF, AL-Assie AH. Assessment of genetic effects of bacterial cells after exposure to
mobile phone radiation using RAPD technique. Iraqi Journal of Biotechnology (2013) 12, 63-74.
http://www.iqjb.net/wp-content/uploads/2013/12/6.pdf
Not in PubMed; Impact Factor = ?
Een Iraanse onderzoeksgroep gebruikte een moleculaire techniek (RAPD test; een op PCR gebaseerde
DNA merker) om de effecten van een blootstelling aan 900 MHz mobiele telefoonsignalen op
bacteriën te onderzoeken. Er werden veranderingen in het genoom waargenomen. De meeste
effecten werden in E. coli bacteriën gevonden maar ook in S. aureus. Blootstelling gebeurde door
bacterieculturen te plaatsen tussen twee GSM toestellen die met elkaar ‘converseerden’.
Dit soort van experimentele opzet wordt door specialisten doorgaans als ‘niet erg wetenschappelijk’
beschouwd. De betekenis van deze resultaten kan moeilijk ingeschat worden.
Heatshock proteïnen
Valbonesi P, Franzellitti S, Bersani F, Contin A, Fabbri E. Effects of the exposure to intermittent 1.8
GHz radio frequency electromagnetic fields on HSP70 expression and MAPK signalling pathways in
PC12 cells. Int J Radiat Biol. 2014 Feb 11;[Epub ahead of print].
http://informahealthcare.com/doi/abs/10.3109/09553002.2014.892225
In PubMed; Impact Factor = 1.895
Onderzoekers van de Universiteit van Bologna hebben in 2008 effecten gemeld op de heatschock
proteine 70 (hsp70) in menselijke trofoblast cellen na blootstelling aan 1800-MHz amplitudegemoduleerde GSM signalen. Zij melden nu dezelfde effecten in PC12 cellen. Dit zijn tumorcellen die
zijn afgeleid van rat-pheochromocytoma cellen. Deze cellen worden veel gebruikt bij het bestuderen
van zenuwstelselfuncties en effecten van neurotoxische stoffen.
PC12 cellen werden blootgesteld gedurende 4, 16 of 24 u aan 1,8 GHz continue signalen (CW,
draaggolffrequentie zonder modulatie) of twee verschillende GSM modulatie regelingen, GSM 217Hz en GSM-Talk (een typische gesprek simulerend). De specifieke adsorptie (SAR) bedroeg 2
W/kg. HSP70 genexpressieniveaus werden via reverse-transcriptase polymerase-kettingreactie
bepaald. De HSP70 eiwitexpressie en MAPK fosforylering werden bepaald door Western blotting.
PC12 cellen die werden blootgesteld aan een GSM - 217Hz signaal gedurende 16 of 24 u vertoonden
een aanzienlijk verhoogde HSP70 transcriptie, terwijl geen effect werd waargenomen in cellen die
zijn blootgesteld aan de CW of GSM-Talk signalen. De HSP70 eiwit expressie en drie verschillende
MAPK signaalroutes werden niet beïnvloed door de blootstelling aan elk van de drie verschillende 1,8
GHz signalen. Het positieve effect op de HSP70 mRNA uitdrukking werd alleen waargenomen in
cellen die waren blootgesteld aan het GSM - 217Hz signaal en dit in overeenstemming met de
eerdere resultaten in menselijke trofoblast cellen. Deze resultaten wijzen op een mogelijke rol van
signaal modulatie in de interactie tussen RF-EMVen en cellulaire doelwitten. Nader onderzoek naar
een mogelijke rol van 1,8 GHz signaal modulatie zijn daarom aan te raden.
Deze experimenten lijken correct te zijn uitgevoerd en in overeenstemming met de vooraf
geformuleerde kwaliteitscriteria.
Das PK, Jana C, Thulasiraman P, Ghosh PR, Joardar SN, Pandiyan GDV, Mukherjee J, Sanyal S. In vitro
effect of radiofrequency on hsp70 gene expression and immune–effector cells of birds. Adv Anim
Vet Sci. 2014;2(1):31-6.
http://www.nexusacademicpublishers.com/uploads/files/Nexus_215.pdf
Niet in PubMed; Impact Factor = 0.547
Bloedmonsters van 2 soorten kippen werden blootgesteld aan 850 - en 1200-MHz straling van een
mobiele telefoon. Blootstelling was gedurende 5, 15, 25, 40 of 60 minuten. Cellen werden vervolgens
geanalyseerd op de aanwezigheid van hsp70 heat-shock proteïnen, lymfocyt proliferatie en
superoxide productie door neutrofiele granulocyten. De Hsp70 expressie verhoogde na 25-60 min
van blootstelling aan beide frequentie. Er werd een significante afname gevolgd door een
aanzienlijke stijging van de lymphocytenproliferatie waargenomen in beide soorten kippenbloed en
voor beide frequenties. Alle testgroepen vertoonden geen significante variatie in superoxide
productie door neutrofiele granulocyten. Er werd besloten dat RF-EMVen cellulaire stress kunnen
induceren.
Gegevens ontbreken om de waarde van de experimentele set-up in te schatten maar op zich lijken de
experimenten wel correct uitgevoerd. Het is echter niet duidelijk wat deze studie betekent in termen
van humane gezondheid.
Adaptieve respons
Sannino A, Zeni O, Romeo S, Massa R, Gialanella G, Grossi G, Manti L, Vijayalaxmi, Scarfi MR.
Adaptive response in human blood lymphocytes exposed to non-ionizing radiofrequency fields:
resistance to ionizing radiation-induced damage. J Radiat Res. 2013 Aug 26;[Epub ahead of print].
http://jrr.oxfordjournals.org/ content/early/2013/08/25/jrr.rrt106.full.pdf+html
In PubMed; Impact Factor = 1.45
Uit 3 eerdere studies bleek dat cellen die vooraf blootgesteld werden aan RF EMVen een adaptieve
reactie (AR) vertoonden in die zin dat een latere blootstelling aan een chemische genotoxische stof,
leidde tot minder genetische schade dan wanneer de cellen alléén aan de stof werden blootgesteld.
De ‘bestraling’ had dus een beschermend effect tegen de genotoxiciteit van de chemische agentia. In
deze publicatie werden deze vorige resultaten bevestigd. Nu werd een adaptieve respons
waargenomen t.o.v. blootstelling aan ioniserende straling.
Deze studie werd uitgevoerd door erkende experts in het domein. De studie lijkt in overeenstemming
met vooropgestelde kwaliteitscriteria. De resultaten zijn duidelijk en in overeenstemming met ander
onderzoek, ook dit van andere onderzoeksgroepen (cf. Cao & Tong, 2014).
Oxidatieve schade
Kang KA, Lee HC, Lee J-J, Hong M-N, Park M-J, Lee Y-S, Choi H-D, Kim N, Ko Y-K, Lee J-S. Effects of
combined radiofrequency radiation exposure on levels of reactive oxygen species in neuronal cells.
J Radiat Res. (2014) 55, 265-276.
http://jrr.oxfordjournals.org/content/early/2013/10/07/ jrr.rrt116.full.pdf+html
In PubMed; Impact Factor = 1.45
Gecombineerde blootstelling van 4 types neuronale cellen aan 837-MHz CDMA en 1950-MHz
WCDMA signalen bleek niet bij machte om intracellulaire ROS niveaus te affecteren. De
gecombineerde blootstelling bleek ook geen invloed te hebben op de effecten van de ROS inducers
menadione en waterstofperoxide.
Deze studie lijkt aan de vooropgestelde kwaliteitscriteria te voldoen.
Yong J, Ruan P, Shen H. Monitoring the radiation injury of red blood cells to microwave radiation
with different power density. Engineering (2013) 5, 450-454.
http://dx.doi.org/10.4236/eng.2013.510B092
Not in PubMed; Impact Factor = ?
Menselijke rode bloedcellen werden telkens gedurende 30 minuten blootgesteld aan een 900-MHz
GSM signaal met vermogensdichtheden van 15 μW/cm2 (SAR 6.24 mW/kg), 31 μW/cm2 (SAR 12.90
mW/kg), 1 mW/cm2 (SAR 0.42 W/kg), en 5 mW/cm2 (SAR 2.08 W/kg). Daarna werden diverse
metingen uitgevoerd (cellulaire contactgebieden, planimetrische gegevens, stijfheid en
vervormbaarheid van cellen). Cellen werden ook blootgesteld aan RF EMF met vermogensdichtheden
van 5 mW/cm2 (SAR 2.08 W/kg) gedurende 60 minuten, en metingen werden uitgevoerd bij het
begin, de 10e, 20e en de 30 minuut van bestraling en 30 en 60 minuten nadat de blootstelling was
beëindigd. De auteurs namen effecten waar na 30 minuten blootstelling en bij vermogensdichtheden
van 1 mW/cm2 en 5 mW/cm2.
Effecten van EMVen op rode bloedcellen ‘buiten het lichaam’ zijn sinds lang gekend (o.a. door
aanwezigheid van ijzer) en zeggen weinig of niets over mogelijke effecten op de humane gezondheid.
Deze resultaten hebben vermoedelijk minder belang dan de auteurs doen vermoeden.
In vivo
Studies in insecten
Cammaerts M-C, Vandenbosch GAE, Volksi V. Effect of short-term GSM radiation at representative
levels in society on a biological model: The Ant Myrmica sabuleti. Journal of Insect Behavior (2014)
DOI 10.1007/s10905-014-9446-4.
http://link.springer.com/article/10.1007/s10905-014-9446-4
Niet in PubMed; Impact Factor = 0.901
Mieren werden blootgesteld aan een 940-MHz GSM signaal (1,5 V/m) gedurende intervallen van 10minuten waarna het gedrag van de mieren werd bestudeerd. Er werd een enigszins gewijzigde
motoriek waargenomen. Deze studie is een voortzetting van een zeer besproken vorige onderzoek
waar met name de stralingsblootstelling in vraag werd gesteld. We hebben geen reden om te
geloven dat de huidige studie wat dit betreft in gebreke is en daarom lijken de resultaten geldig. Het
dient echter rekening gehouden te worden met het feit dat mieren blijkbaar op zeer kleine
wijzigingen in hun omgeving, met inbegrip van magnetische velden, lijken te reageren. De huidige
resultaten zijn daarom niet bijzonder verrassend.
Deze resultaten laten echter niet toe conclusies te trekken met betrekking tot aspecten van humane
gezondheid.
Circadiaans ritme
Qin F, Zhang J, Cao H, Guo W, Chen L, Shen O, Sun J, Yi C, Li J, Wang J, Tong J. Circadian alterations of
reproductive functional markers in male rats exposed to 1800 MHz radiofrequency field.
Chronobiol. Int. 2013 Oct 11;[Epub ahead of print].
http://informahealthcare.com/doi/abs/10.3109/07420528.2013.830622
In PubMed; Impact Factor = 4.350
Mannelijke ratten die aan 1800-MHz RF EMVen bij een vermogen densiteit van 205 μW/cm2 voor 2
u/dag en gedurende 32 dagen werden blootgesteld vertoonden alteraties in het circadiaans ritme
van reproductieve functionele merkers.
Deze publicatie kon nog niet in zijn geheel geconsulteerd worden. Een gedocumenteerde evaluatie
volgt dus nog.
Tök L, Nazıroğlu M, Doğan S, Cema M, Kahya C, Tök Ö. Effects of melatonin on Wi-Fi-induced
oxidative stress in lens of rats. Indian Journal of Ophthalmology (2014) 62, 12-15.
http://ijo.in/article.asp?issn=03014738;year=2014;volume=62;issue=1;spage=12;epage=15;aulast=T%F6k
In PubMed; Impact Factor = 0.797
Mannelijke albino Wistar ratten werden blootgesteld aan 2.45 GHz Wi-Fi signalen (0.1 W/kg)
gedurende 1 uur/dag en voor meer dan 30 dagen of aan deze Wi-Fi signalen tezamen met dagelijkse
injecties van melatonine. De dieren werden vervolgens opgeofferd en de lenzen van de ogen
verwijderd en gehomogeniseerd. Lipide peroxidase gehalten en gehalten aan gereduceerd glutathion
(GSH), glutathion peroxidase (GSH-Px) en eiwitgehalten werden opgemeten. In ratten die alleen
blootgesteld werden aan Wi-Fi signalen waren lipideperoxidatieniveaus iets hoger, en GSH-Px
beduidend lager dan in de controlegroepen. Deze effecten waren aanzienlijk verminderd door
behandeling met melatonine. De auteurs besloten dat er weinig oxidatieve toxische effecten zijn als
gevolg van de Wi-Fi blootstelling op de lens. Melatonine toevoeging in de lens lijkt niettemin een
beschermend effect te hebben op het oxidatiesysteem via modulatie van de GSH-Px activiteit.
Deze studie lijkt op basis van de beschikbare informatie correct te zijn uitgevoerd.
Immunologie, bloedparameters, oxidatieve schade
Jelodar G, Akbari A, Nazifi S. Effects of vitamin C on oxidative stress in erythrocytes following
exposure to radiofrequency waves generated by a BTS antenna model. Zahedan Journal of Research
in Medical Sciences. 2014;[Epub ahead of print].
http://www.zjrms.ir/files/site1/user_files_10e1c1/nazifi-A-10-2213-2-6b3ff04.pdf
Niet in PubMed; Impact Factor = ?
Het doel van deze studie was het bestuderen van de effecten van 900 MHz radiogolven op antioxidant enzymactiviteit en malondialdehyde (MDA) in rat erytrocyten en mogelijke bescherming
door vitamine C. Hiervoor werden tweeëndertig volwassen mannelijke Sprague-Dawley ratten
verdeeld in 4 groepen die als volgt werden behandeld gedurende 45 dagen: (1) geen behandeling
(controledieren), (2) vitamine C (L-ascorbinezuur; 200 mg/kg lichaamsgewicht/dag, oraal
toegediend), (3) blootstelling aan een 900-MHz straling van een basisstation (BTS) gedurende 4
uur/dag, en (4) vitamine C + stralingsblootstelling. Bloedmonsters werden na blootstelling verzameld
waarna de activiteit van antioxidant enzymen en MDA niveaus gemeten werden. Blootstelling aan
RF-golven vermindert de antioxidant enzymen activiteit en verhoogde MDA in vergelijking met de
controles. In de behandelde groep leek vitamine C de antioxidant enzymen activiteit en MDA niveau
te verbeteren.
De gegevens zijn wat ze zijn, maar we hebben twijfels over de gebruikte experimentele set up en
dosimetrie die onvoldoende zijn beschreven. De auteurs lijken verschillende soorten straling te
verwarren aangezien ze bv. naar een artikel over ELF-velden verwijzen om de effecten van RF-velden
te onderstrepen.
He G-L, Liu Y, Li M, Chen C-H, Gao P, Yu Z-P, Yang X-S. The amelioration of phagocytic ability in
microglial cells by curcumin through the inhibition of EMF-induced pro-inflammatory responses.
Journal of Neuroinflammation (2014) 11, 49. http://dx.doi.org/10.1186/1742-2094-11-49
In PubMed; Impact Factor = 4.35
Een eerdere studie gaf aan dat een 20 minuten durende blootstelling aan EMVen van 2,45 GHz bij 6.2
W/kg de activering van microgliale N9 cellen (van het muis centrale zenuwstelsel) in de hand werkt.
De auteurs vonden onlangs ook dat pro-inflammatoire mediatoren die worden vrijgegeven door
EMF-activatie van microglia de expressie van EGF factor-8 (MFG-E8) kunnen regelen. Dit zou leiden
tot een verminderde MFG-E8-afhankelijke microgliale fagocytose. In de huidige studie waren N9
cellen vooraf al dan niet behandeld met recombinante muis-MFG-E8, curcumine en een antilichaam
van ‘toll-like receptor 4’, en vervolgens met microgolven. EMV-blootstelling was als voorheen (2
minuten 2,45 GHz gepulseerde microgolven, 6.2 W/kg in een anechoische kamer). De microgolven
induceerden veranderingen in de inflammatoire respons en fagocytosis (MFG-8 depressie en
wijziging van de clearance activiteit van microgliale cellen). Curcumine leek deze effecten te
verzachten en de fagocytose functies van N9 cellen te herstellen.
Dit is een goed uitgevoerd onderzoek waarmee met name wordt aangegeven dat de werking van
curcumine potentieel kan aangewend worden bij de zoektocht naar nieuwe medicatie tegen
neuroinflammatoire stoornissen. De microgolf-blootstelling was echter relatief belangrijk (SAR >
4W/kg en dus thermisch) en als zodanig zijn de resultaten niet informatief met betrekking tot de
discussie rond gezondheidseffecten van straling van mobiele telefoons.
Kameshwaran S, Sundaraganapathy R, Thenmozhi S, Dhanalakshmi M, Vasuki K, Manjuladevi K.
Tecoma stans protect central nervous system against oxidative damages of electromagnetic
radiation on rat. Acta Biomedica Scientia (2014) 1, 40-44.
http://mcmed.us/downloads/abs_797529038.pdf
Niet in PubMed; Impact Factor = nog niet toegekend
Drie groepen van 6 Wistar albino ratten elk werden als volgt behandeld: controles; blootstelling in
hun kooi aan een 900/1800-MHz GSM mobiele telefoon in ‘silent mode’, 5 min bellen/5 min interval
voor 1 uur/dag en gedurende 2 maanden; of blootstelling als hierboven aangevuld met een
behandeling met een methanol extract van Tecoma stans bloemen (Bignoniaceae). Blootstelling aan
elektromagnetische velden werd gerealiseerd door het plaatsen van de GSM in de kooi waar zich de
ratten bevinden. De dieren konden zich vrij bewegen in de kooi. De telefoon was geplaatst in een
kleine houten kooi om te voorkomen dat de dieren rechtstreeks in contact kwamen met de telefoon.
Veldmetingen werden niet uitgevoerd en het is niet duidelijk of de telefoon 'in gesprek' was.
Na 15, 30, 45 en 60 dagen van blootstelling werden de ratten onderworpen aan gedragstests
(staartsuspensietest, gedwongen zwemtest en actophotometrie). De auteurs melden effecten op elk
van deze eindpunten die zij wijten aan EMV geïnduceerde oxidatieve schade van het centrale
zenuwstelsel. Zij vonden ook dat extracten van Tecoma stans bloemen effectief waren in het
verminderen van immobiliteit en het vergroten van de motorische activiteit. Dit resultaat duidt dus
op een beschermende effect van Tecoma stans bloemen tegen de EMV geïnduceerde oxidatieve
schade. De mogelijke bescherming van plantenextracten is niet nieuw en wordt op grote schaal
onderzocht met betrekking tot de effecten van omgevingscarcinogenen en andere giftige stoffen.
Het werd niet (of niet vaak) onderzocht met betrekking tot de schadelijke gevolgen van straling van
mobiele telefoons. Er zijn wel al vele studies naar co-blootstelling van EMVen met toxische agentia
gerapporteerd met het oog op de ontdekking van potentiële additieve of synergetische effecten.
Het is moeilijk de geldigheid in te schatten van de huidige bevindingen, onder andere omdat de EMFblootstelling niet goed is gekarakteriseerd.
Çetin H, Nazıroğlu M, Celik O, Yüksel M, Pastacı N, Ozkaya MO. Liver antioxidant stores protect the
brain from electromagnetic radiation (900 and 1800 MHz)- induced oxidative stress in rats during
pregnancy and the development of offspring. J. Matern. Fetal Neonatal Med. 2014 Mar 3;[Epub
ahead of print].
http://informahealthcare.com/doi/abs/10.3109/14767058.2014.898056
In PubMed, Impact Factor = 1.518
Zwangere ratten werden blootgesteld aan een 900-MHz of 1800-MHz veld (E-veld = 11 V/m SAR =
0.1 W/kg) van een dipoolantenne die was geplaatst in het centrum van een ‘carrousel’. De ratten
werden gedurende de zwangerschap blootgesteld voor 60 min/dag en hun mannelijke nakomelingen
(24 in elke groep) bleven verder op dezelfde manier blootgesteld tot ze 6 weken oud waren. Op de
4e, 5e en 6e week van het experiment, werden hersenen en levermonsters verkregen. De hersenen
en lever glutathion (GSH-Px) peroxidase activiteiten, evenals lever vitamine A en β-caroteen
concentraties daalden in de EMV-blootgestelde groepen, en ijzer, vitamine A en β-caroteen
concentraties in de hersenen van de blootgestelde groepen waren verhoogd. In de 6de week daalden
de selenium concentraties in de hersenen in de blootgestelde groepen. Er waren geen statistisch
significante verschillen in de concentraties van glutathion, vitamine E, chroom, koper, magnesium,
mangaan en zink. De auteurs concludeerden dat elektromagnetische straling van mobiele telefoons
kan worden beschouwd als een oorzaak van oxidatieve schade in de hersenen en lever van
opgroeiende ratten.
De studie is nog niet in zijn geheel consulteerbaar. Een evaluatie volgt dus nog.
Humaan (niet de ‘klassieke’ epidemiologie)
Mahajan N, Bhat A, Gandhi G. Genetic damage biomarkers in buccal epithelial cells of healthy
individuals staying near three mobile phone base stations. Molecular Cytogenetics. 2014;7(Suppl
1):P49.
http://www.molecularcytogenetics.org/content/pdf/1755-8166-7-S1-P49.pdf
In PubMed; Impact Factor = 2.36
Dit is slechts de abstract van een posterpresentatie die ook is gepubliceerd als “Proceedings of the
International Conference on Human Genetics and 39th Annual Meeting of Indian Society of Human
Genetics”. Hier beschrijven Indische onderzoekers de resultaten van een cytogenetische
biomonitoringstudie waarin zij de buccale cytoom test uitvoerden voor studie van DNA schade in
personen die wonen in de buurt van een basis station voor mobiele telefonie en een
controlepopulatie die ver daarvandaan woont. Zij vonden genetische effecten in de meer
blootgestelde personen t.o.v. de controles. Er worden echter geen details gegeven en de waarde van
de studie kan daarom niet ingeschat worden.
Wij wijzen erop dat de meeste cytogenetische biomonitoringstudies (waaronder andere van dezelfde
onderzoeksgroep) in het verleden sterk werden bekritiseerd omwille van belangrijke
tekortkomingen.
Zolang er geen uitvoerige beschrijving van de studie wordt gegeven en deze niet grondig kan worden
geëvalueerd kan geen enkele belang aan deze studie gehecht worden.
Embryonale ontwikkeling en reproductie
Sepehrimanesh M, Saeb M, Nazifi S, Kazemipour N, Jelodar G, Saeb S. Impact of 900 MHz
electromagnetic field exposure on main male reproductive hormone levels: a Rattus norvegicus
model. Int J Biometeorol. 2013 Dec 20;[Epub ahead of print].
http://link.springer.com/article/10.1007%2Fs00484-013-0771-7
In PubMed; Impact Factor = 2.590
Ratten werden via een dipoolantenne gedurende 30 dagen en 1, 2 of 4 uur per dag blootgesteld aan
900 MHz continue straling (86 mW/cm2, SAR geschat op 0.19-1.22 W/kg). Er werd bloed genomen
vóór de blootstelling en 15 en 30 dagen erna. In het bloed werd met de ELISA techniek het folliculair
stimulerend hormoon (FSH), luteïniserend hormoon (LH), testosteron, prolactine, activine B, en
inhibine B bepaald. Dit zijn hormonen die de spermatogenese reguleren. FSH, LH, activine B, en
prolactinegehaltes waren t.o.v. niet blootgestelde controles significant toegenomen in ratten die
4u/dag gedurende 30 dagen werden blootgesteld, terwijl de gehaltes van testosteron en inhibine B
significant afnamen. De auteurs besluiten hieruit dat de RF-EMV blootstelling de gehaltes aan
reproductieve hormonen kan verstoren en dus mogelijk reproductieve functies kan altereren.
De experimentele opzet lijkt grotendeels OK al is het duidelijk, en ook door de auteurs erkend, dat de
SAR-waarden slechts approximatief zijn. Temperatuurmetingen in de kooien lijken wel niet relevant
en hadden moeten vervangen worden door metingen in de dieren.
Umur AS, Yaldiz C, Bursali A, Umur N, Kara B, Barutcuoglu M, Vatansever S, Selcuki D, Selcuki M.
Evaluation of the effects of mobile phones on the neural tube development of chick embryos. Turk
Neurosurg. (2013) 23, 742-52.
http://www.turkishneurosurgery.org.tr/pdf/pdf_JTN_1224.pdf
In PubMed; Impact Factor = ?
Voortgaande op de resultaten van een studie op kippeneieren kwamen Turkse onderzoekers tot de
vaststelling dat mobiele telefoonsignalen kunnen leiden tot een vertraagde embryonale ontwikkeling
en dat er derhalve, een risico kan bestaan voor zwangere vrouwen. De blootstelling was echter niet
goed gekarakteriseerd en bestond slechts uit het plaatsen van een mobiele telefoon in de incubator
met kippeneieren. Er werden blootstellingen bestudeerd van 30, 48 en 72u. Effecten leken af te
hangen van de blootstellingsmodus. Dat een telefoon in ‘stand by’ (die eigenlijk geen signaal
uitstuurt tenzij een fractie van een seconde elke paar uur bv.) ook effecten induceert is op zijn minst
vreemd.
De studie lijkt niet meteen geloofwaardig al kunnen niet alle resultaten zomaar verworpen worden.
Extrapolatie naar de mens lijkt alleszins vergezocht.
Trošić I, Mataušić-Pišl M, Pavičić I, Marjanović AM. Histological and cytological examination of rat
reproductive tissue after short-time intermittent radiofrequency exposure. Arh. Hig. Rada Toksikol.
(2013) 64, 513-519.
http://hrcak.srce.hr/file/164798
In PubMed; Impact Factor = ?
Ratten werden twee weken gedurende 1 uur per dag blootgesteld aan 915-MHz velden (2.4 W/m2,
geschatte SAR van 0.6 W/kg). Na deze 2 weken werden de dieren gedood en de testes onderzocht. Er
werden geen effecten gevonden op de testiculaire functies en structuur.
Deze studie lijkt correct te zijn uitgevoerd.
Pawlak K, Sechman A, Nieckarz Z,. Plasma thyroid hormones and corticosterone levels in blood of
chicken embryos and post hatch chickens exposed during incubation to 1800 MHz electromagnetic
field. International Journal of Occupational Medicine and Environmental Health. 2014 Jan;[Epub
ahead of print].
http://link.springer.com/article/10.2478/s13382-014-0222-7
In PubMed; Impact Factor = ?
In dit onderzoek werden 100 kippeneieren aan CW 1800-MHz EMVen met een vermogensdichtheid
van 0.090-0.110 W/m2 gedurende 4 minuten blootgesteld. Dit werd 10x herhaald in een tijdspanne
van 24u. Een extra 100 eieren waren “sham blootgesteld” als negatieve controle. Bloed werd bij
pasgeboren kuikens genomen op de 12e en 18e dag na incubatie alsook wanneer de kippen de
slachtleeftijd hadden bereikt (dag 42). De concentratie van thyroxine (T4) en trijodothyronine (T3)
werd bepaald in het plasma alsook corticosterone (CORT). De resultaten suggereren dat 1800 MHz
RF-velden CORT-synthese stimuleren en de thyroid hormoon synthese en secretie inhiberen. Dit is in
overeenstemming met sommige studies maar tegenstrijdig aan andere.
Deze studie lijkt correct te zijn uitgevoerd.
Shahin S, Mishra V, Singh SP, Chaturvedi CM. 2.45 GHz microwave irradiation adversely affects
reproductive function in male mouse, Mus musculus by inducing oxidative and nitrosative stress.
Free Radical Res. (2014) 48, 511-525.
http://informahealthcare.com/doi/abs/10.3109/10715762.2014.888717
In PubMed; Impact Factor = 3.279
Twintig volwassen mannelijke muizen werden blootgesteld aan 2.45 GHz EMVen die door een
hoornantenne waren gegenereerd. De SAR werd geschat als zijnde 0.18 W/kg. Blootstelling was 2
uur/dag gedurende meer dan 30 dagen. Twintig andere dieren waren ‘sham blootgesteld’ en
dienden als negatieve controle. De muizen werden na behandeling gedood en van elke groep werden
er 15 gebruikt om zaadcellen te tellen en de levensvatbaarheid van het sperma te meten. De
hersenen en het rechtse testis van de 5 resterende dieren werden gefixeerd en gebruikt voor
histologische en immuno-histochemische studies. De stralingsblootstelling bleek een aanzienlijke
daling in aantal spermatozoïden en levensvatbaarheid te induceren tezamen met een daling van de
diameter en degeneratie van de seminifere tubulen. De blootgestelde muizen hadden ook
verminderde testiculaire “303b HSD activiteit” en plasma testosteron niveaus, evenals een
verhoogde expressie van testiculaire i-NOS. Er werd dus besloten dat de blootstelling negatieve
invloeden had op de voortplanting wat leidde tot de suggestie dat chronische blootstelling aan deze
EMVen tot onvruchtbaarheid kan leiden via een door vrije radicalen gemedieerde pathway.
Dit artikel is nog niet beschikbaar en moet dus nog in zijn geheel gelezen worden vooraleer er een
oordeel over geveld kan worden.
Ghanbari M, Mortazavi SB, Khavanin A, Khazaei M. The effects of cell phone waves (900 MHz-GSM
Band) on sperm parameters and total antioxidant capacity in rats. Int. J. Fertil. Steril. (2013) 7, 2128.
http://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/ articles/PMC3850324/
In Pubmed; Impact Factor = ?
Een verscheidenheid van “sperma parameters” (leefbaarheid/beweeglijkheid) werden bestudeerd bij
volwassen mannelijke Wistar ratten na blootstelling aan RF EMVen. Er werden verschillende
blootstellingsregimes toegepast (7 ratten per blootstelling regime): (1) vrij bewegende ratten werden
gedurende 14 dagen blootgesteld aan een 915-MHz GSM signaal met een gemiddelde
vermogensdichtheid van 1.6 mW/cm2, of (2) ze werden blootgesteld aan het 915-MHz signaal
gedurende 21 dagen. Andere ratten (3) werden gedurende 14 dagen blootgesteld aan RF EMVen van
950 MHz (~basis station), en (4) 7 ratten diende als negatieve controles. De ratten werden dan
gedood waarna bloed en sperma monsters werden gecollecteerd. De resultaten toonden een
aanzienlijke daling aan van de levensvatbaarheid van het sperma zowel als van de beweeglijkheid
ervan en de totale anti-oxidant capaciteit. Dit gold voor alle blootstellingen t.o.v. de controlegroep.
Wanneer de duur van de blootstelling van 2 naar 3 weken werd opgedreven werd ook een statistisch
significante afname van de levensvatbaarheid van het sperma en zijn beweeglijkheid gevonden. Men
kan zich vragen stellen bij de experimentele set-up. Hoewel de auteurs blijkbaar zorgvuldig te werk
zijn gegaan lijkt het alsof de blootstelling ondanks de beweringen in het nabije veld plaatsvond.
De experimentele omstandigheden lijken weinig rechtstreekse overeenkomst te hebben met elke
potentiele humane blootstelling. Het is daarom niet zeker wat de betekenis van deze studie is in
termen van humane gezondheid.
Kumar P, Shukla V. Ultrastructural changes in rat testicular tissue after whole-body exposure to
electromagnetic radiation emitted from mobile phones. Journal of International Academic Research
for Multidisciplinary (2014) 2, 518-526.
http://www.jiarm.com/Feb2014/paper10882.pdf
Niet in PubMed; Impact Factor = 1.393
Zes weken oude Swiss albino ratten werden 5 maanden lang blootgesteld aan RF EMVen van een
CDMA mobiele telefoon gedurende 6 (3+3) uur/dag. Twaalf onbehandelde controledieren werden in
deze studie meegenomen. Ratten werden gedood na de blootstelling en hun testes
elektronenmicroscopisch onderzocht. Er werden onregelmatig gevormd mitochondriën en talrijke
lipide druppels waargenomen in het cytoplasma van de cellen van blootgestelde dieren. Er werden
ook ontaarde geslachtscellen op verschillende ontwikkelingsstadia waargenomen. Beschadigde
spermakoppen werden waargenomen tezamen met de restanten van ontaarde kiemcellen.
De blootstelling aan RF-velden werd verwezenlijkt via een mobiele telefoon maar er zijn helemaal
geen details gegeven over de experimentele opzet. Het is derhalve onmogelijk om de correctheid van
de procedure te evalueren of de blootstellingsniveau’s in te schatten. We zijn dus niet bij machte de
waarde van de studie in te schatten.
Hersenen en neurologische aandoeningen
Eser O, Songur A, Aktas C, Karavelioglu E, Caglar V, Aylak F, Ozguner F, Kanter M. The effect of
electromagnetic radiation on the rat brain: an experimental study. Turk Neurosurg. (2013) 23, 707715.
http://www.turkishneurosurgery.org.tr/pdf/pdf_JTN_1219.pdf
In PubMed; Impact Factor = ?
Een Turkse studie op ratten waarvan de kop 1 uur per dag aan 900, 1800 en 2450 MHz velden (SAR =
1.04 W/kg) werden blootgesteld gedurende 2 maanden lijkt aan te geven dat de straling ernstige
degeneratieve veranderingen in de hersenen veroorzaakt (o.a. veranderde immunologische
parameters en oxidatieve schade). Volgens de auteurs zou dit erop kunnen wijzen dat RF-velden
ziekten kunnen veroorzaken met o.a. functieverlies van aangetaste hersendelen en kanker. De
experimentele set-up bestond uit een plastic buis (12 cm lang en 5.5 cm in diameter) en een
dipoolantenne. De ratten werden in heel nauw contact met de dipoolantenne gehouden.
De studie lijkt correct te zijn verlopen voor zover de experimentele set-up geschikt is (niet helemaal
zeker).
Maskey D, Kim MJ. Immunohistochemical localization of brain-derived neurotrophic factor and glial
cell line-derived neurotrophic factor in the superior olivary complex of mice after radiofrequency
exposure. Neurosci Lett. 2014 Feb 15;[Epub ahead of print].
http://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0304394014001086
In PubMed; Impact Factor = 2.146
In deze studie werden 5 ICR muizen blootgesteld aan 835-MHz EMVen met een SAR van 1,6 W/kg
gedurende 8 u per dag over een periode van 30 dagen. Vijf extra muizen werden als negatieve
controle “sham blootgesteld”. Na de behandeling werden de muizen gedood en de hersenen
verwijderd. Secties van het ‘superior olivary complex (SOC)’, een gedeelte van de hersenen dat
invloed heeft op het gehoor, werden onderzocht. Immunohistochemische metingen van de van
hersenen-afgeleide “neurotrophic factor (BDNF)” en de gliale-afgeleide “neurotrophic factor (GDNF)”
werden geanalyseerd. Beide bleken aanzienlijk te zijn gedaald in de blootgestelde muizen in
vergelijking met de sham blootgestelde muizen. De auteurs besluiten daaruit dat de functies van het
centrale auditieve systeem kan worden beïnvloed door de RF-blootstelling.
Dit is wellicht een goede studie maar het artikel laat niet toe inzicht te verwerven over de RF-bron en
hoe de blootstelling van de dieren gebeurde. Het artikel verwijst hiervoor naar supplementaire data
(appendix) die in principe online beschikbaar is maar die we niet konden consulteren.
de Caires Júnior LC, Guimarães ESG, Musso CM, Stabler CT, Garcia RMG, Mourão-Júnior CA,
Andreazzi AE. Behavior and memory evaluation of Wistar rats exposed to 1.8 GHz radiofrequency
electromagnetic radiation. Neurological Research 2013;[Epub ahead of print].
http://www.maneyonline.com/doi/abs/10.1179/1743132813Y.0000000276
In PubMed; Impact Factor = 1.182
In deze studie werden 6 mannelijke Wistar ratten elke 2 minuten blootgesteld aan 1,8-GHz velden
van een mobiele telefoon gedurende 3 dagen. Zes extra ratten dienden als controle. Na de
blootstelling werden de ratten getest op angstreacties, geheugen homeostase, en stress profielen
m.b.v. “open veld en object herkenningstests”. Er werden geen significante verschillen gevonden
tussen de groepen in termen van angst patronen of werkgeheugen, maar blootgestelde ratten waren
minder beweeglijk dan de controles. Hieruit besloten de auteurs van de studie dat de straling geen
effecten heeft op het centrale zenuwstelsel maar wel tot stressvolle gedragspatronen kan leiden.
De volledige tekst is nog niet beschikbaar. Een evaluatie volgt later.
Thermische effecten
Saliev T, Tachibana K, Bulanin D, Mikhalovsky S, Whitby RD. Bio-effects of non-ionizing
electromagnetic fields in context of cancer therapy. Front. Biosci. (2014) 6,175-184.
http://www.bioscience.org/2014/v6e/af/E700/fulltext.htm
In PubMed; Impact Factor = ?
Thermische effecten die door microgolven worden opgewekt hebben een groot potentieel voor
klinische toepassingen, in het bijzonder in de behandeling van kanker. De combinatie van EMVen en
nanodeeltjes laat immers een efficiënte vernietiging van kanker cellen toe en laat toe drugs en genen
af te leveren, bv. via magnetische microsfeer-methotrexate micropartikels die behalve ijzer ook
actieve koolstof en magnetoliposomen bevatten. Het principe omvat opwarming van de partikels
door de EMVen wat lokaal thermische effecten induceert en stofafgifte aan de doelwitweefsels.
Magnetische “nano-carriers” zijn veelbelovend voor afgifte van moleculen aan specifieke
doelwitweefsels, modulatie van apoptose (geprogrammeerde celdood) en tumor ablatie. Ook
elektrische velden kunnen apoptose in kankercellen induceren (= Tumor Treating Fields therapy).
Deze toepassingen zijn nog in een experimenteel stadium maar de eerste resultaten zijn
veelbelovend. De auteurs menen dat in de strijd tegen kanker zowel EMV-geïnduceerde thermische
en niet thermische bio-effecten met succes zouden kunnen gekoppeld worden aan andere nietinvasieve therapeutische methoden (ultrageluid, laser therapie, enz.). Meer onderzoek is nodig om
de frequenties te kennen waaraan verschillende types tumoren specifiek gevoelig zijn en om
behandelingsmethoden te optimaliseren.
Deze studie is niet van toepassing op de problemen van draadloze communicatie en humane
gezondheid. Ze wordt alleen voor de volledigheid toegevoegd.
Download
Random flashcards
mij droom land

4 Cards Lisandro Kurasaki DLuffy

Rekenen

3 Cards Patricia van Oirschot

Create flashcards